Daurlar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Daurlar
Дагуур
Yaşadığı ərazilər
Flag of the People's Republic of China.svg ÇXR 131 992 (2010)[1]
Dili

Daur dili

Dini

əsasən Şamanizm, az sayda Tibet buddizmi

DaurlarÇin Xalq Respublikasında milli azlıq statusuna sahib 56 etnik qrupdan biri, monqol dilli xalq.[2]

Mənşə[redaktə]

Daur toplumunun necə formalaşdığı tam olaraq aydın deyil, belə ki onların etnik mənşəyinə dair müxtəlif tədqiqatçı müəlliflər tarixən iki cür yanaşma formalaşdırıblar. 1-ciyə görə daurlar kökən olaraq monqol mənşəlidir, ancaq sonradan güclü şəkildə tunqus-mancur təsirinə məruz qalmışdırlar. 2-ciyə əsasən isə daurlar tunqus-mancur mənşəli qövm olmuş, ancaq 13-14-cü əsrdə monqol dilində danışmağa başlamışdırlar. Daurlar isə özlərini monqol dilli Kidan (Kitay və ya Xitay) xalqının birbaşa varisi hesab edirlər.[3]

Hazırda tədqiqatçıların çoxu daurları monqol kökənli hesab etməkdədir. Daurların ana dilində "Daur" sözü "əkinçi" mənasını verir.[4] Bu ada ilk dəfə Min sülaləsinin Çində hakimiyyətdə olduğu dövrə (1368-1644) aid məxəzlərdə rast gəlinir.

Dil[redaktə]

Ana dillərindən başqa Daurların əksəriyyəti çinmonqol dillərində, az bir qismi isə evenk, qazaxmancur dillərində danışa bilir.[5]

1990-cı il siyahıyaalınması zamanı Çində daur dilində danışanların sayı 84.950 nəfər olmuşdur.

1999-cu ilə olan məlumata əsasən Çində Daur dilində danışanların sayı 96.085 nəfər olmuşdur.[5]

Daur dili Altay dil ailəsinin Monqol dilləri qrupuna daxildir. Bu dilini iki əsas və iki yarım ləhçəsi vardır. Əsas ləhcələr Buthas və Tsitsikar ləhcələridir. 1999-cu ilə olan məlumata əsasən Buthas və Tsitsikar ləhcələrinin hər birində 35 min nəfər etnik daur danışmaqdadır.[5] İki yarım ləhcədən biri Haylar, digəri isə İli və ya Sintszyan ləhcəsi adlanır. Haylar ləhcəsi leksik baxımdan güclü şəkildə evenk dilinin təsirinə məruz qalmışdır, bu səbəbdən bəzən Tunqus dillərindən biri olan evenk dilinə mənsub ləhcə olaraq qəbul edilir və təsnifatı mübahisə doğurur.[5] 1999-cu ilə olan məlumata əsasən bu ləhcədə 15.5 min nəfər etnik daur danışmaqdadır.[5] İkinci yarım ləhcə olan İli və ya Sintszyan adlanan ləhcədə danışan daurlar isə Sintszyan-Uyğur Muxtar Vilayətinin İli-Qazax Muxtar Dairəsində Tarbağatay qəzasında yerləşən Çöçək şəhərində yaşayırlar. 1999-cu ilə aid məlumata əsasən bu ləhcədə 4.5 min nəfər danışmaqdadır.[5] Daurlar bura XVII əsrin 80-ci illərində Tzin sülaləsinin Çində hakimiyyəti zamanı (1644-1911) köçürülüblər.

Əlifba[redaktə]

XX əsrin əvvəllərinədək daurlar mancur əlifbasında istifadə edir, ədəbi dil rolunu isə əsasən ana dillərini qismən isə mancur dilini oynayırdı. Daurlar öz dillərində 1920-ci ilədək mancur əlifbasından, 1920-1956-cı illərdə latın əlifbasından, 1956-1958-ci illərdə kiril əlifbasından, 1981-1982-ci illərdə təkrar latın əlifbasından istifadə etmişdirlər. 1982-ci ildən bəri daur dili yazısız dildir və daurlar öz dillərindən məişət dili olaraq istifadə edirlər. Yazıda isə çin ieoroqliflərindən və çin dilindən istifadə edilir.[6]

Din[redaktə]

Daurların əksəriyyətinin dini şamanizmdir.[7] Ancaq az bir qismi Buddizmin cərəyanlarından biri olan Lamaizmi qəbul etmişdir.[4][8]

Say[redaktə]

Çində 1990-cı il siyahıyaalınması zamanı 121.357[4] nəfər, 2000-ci il siyahıyaalınması zamanı 132.394[5][9] nəfər, 2010-cu il siyahıyaalınması zamanı isə 131.992[1] nəfər etnik daur qeydə alınmışdır.

Məskunlaşma[redaktə]

Daurlar köçəri deyildirlər, oturaq həyat tərzi keçirirlər.[7] Əsasən əkinçilik və maldarlıqla məşğul olurlar.[7] XVII əsrin ortalarınadək daurlar Amur çayının yuxarı axarlarında Arqun və Zeya çayları arasında qalan vadidə yaşayırdılar.

2000-ci il siyahıyaalınması zamanı Çində 132.394 nəfər daur qeydə alınmışdır: onlardan 77.188 nəfəri Daxili Monqolustan Muxtar Vilayətində, 43.608 nəfəri Heyluntszyan əyalətində, 5.541 nəfəri isə Sintszyan-Uyğur Muxtar Vilayətində, 6.057 nəfəri isə az sayda Çinin digər ərazilərində yaşayırdı.

1654-cü ildə mancur əsilli Tzin sülaləsi tərəfindən hərbi mükəlləfiyytə tabe tutularaq əksəriyyəti tarixi Mancuriyanın içlərinə köçürülmüşdür.[10] Bir müddət sonra XVII əsrin 80-ci illərində az bir qismi isə sərhədləri qorumaq məqsədiylə ordu tərkibində hazırda Sintszyan-Uyğur Muxtar Vilayəti adlanan əraziyə köçürüldülər.[11]

Xarici keçidlər[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. 1,0 1,1 中华人民共和国国家统计局: 2-1 全国各民族分年龄、性别的人口
  2. Britannica Online Encyclopedia: Daur
  3. Minority Supplier Development China: The Daur Ethnic Group
  4. 4,0 4,1 4,2 Великая Стена - Китай - Worlds. Ru: Дауры
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Ethnologue report for language code: dta
  6. Этнические группа Дауры
  7. 7,0 7,1 7,2 Большая советская энциклопедия: Дауры
  8. İnstitute of Ethnic Literature: Daur Ethnic Minority
  9. ChinaTour360.com: Daur Nationality
  10. Энциклопедия народов мира: народы мира — Дауры
  11. Китайский информационный Интернет-центр: Дауры (russian.china.org.cn)

Mənbə[redaktə]

  • Altay xəlqları. Bakı,1996.
  • Народы мира. Москва,1988.
  • Брук С.И. Население мира. Москва,1986.