Deformasiya

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Qüvvə ilə deformasiya arasındakı asılılığı göstərən diaqram

Deformasiya (latınca deformatiotəhrif olunma) mexanikada cismin xarici qüvvələrin təsiri altında öz formasını dəyişməsidir. O ya uzunluq dəyişməsi, ya da bucaq dəyişməsi foprmasında özünü göstərir. Xarici qüvvəyə cism tərəfindən göstərilən reaksiyaya onun deformasiyaya müqaviməti deyilir. Bərk cismin deformasiyası materialda faza dəyişiklikləri,həcmin dəyişməsi, istilikdən genişlənmə, maqnitləşmə, elektrik yüklərinin yaranması və ya da xarici qüvvələrin təsirindən yarana bilər.

Deformasiya iki qrupa bölünür:

  • Plastiki deformasiya
  • Elastiki deformasiya


Plastiki deformasiya, daha dıqiq qalıcı deformasiya yalnız duktil materiallarda baş verir. Bu zaman deformasiya olunmuş cism öz əvvəlki formasını ala bilmir. Məsələn, əyilmiş məftil. Kövrək materiallar deformasiya oluna bilmirlər. Plastik deformasiya olunanlar plastiklik xassəsinə malikdirlər.

Elastiki deformasiya da eyni xassəli materiallarda baş verir. Burada söhbət deformasiya zamanı cism öz əvvəlki formasını alır. Məslən, yay. Bu xassələrə malik material xassələri elastiklik ilə xarakterizə olunurlar.

Deformasiyanın növləri[redaktə]

Deformasiyanın ən sadə formaları aşağıdakılardır:

  • Darıltma,
  • Sıxılma,
  • Sürüşmə,
  • Əyilmə,
  • Burulma

Çox hallarda müşahidə olunan deformasiya bir neçə deformasiyanın eyni zamanda əmələ gəlməsi ilə xarakterizə olunur. İstənilən halda yaranan deformasiyanı dartılma (və ya sıxılma) və sürüşmə ilə təsvir etmək olur.

Deformasiyanın ölçülməsi[redaktə]

Deformasiyanı ölçmək mexaniki xassələrin tədqiqi üçün aparılan sınaq zamanı, ya da gərginliyin xarakterini müəyyən etmək üçün tiklilərin tədqiqi zamanı aparılır. Sərt deformasiyalar çox kiçik olurlar, ona görə də, onların ölçülməsi yüksək dəqiqlik tələb edir. Ən geniş yayılmış üsul tenzometrlərin köməyi ilə ölçmədir. Bundan əlavə, polyar-optik üsul, rentgen analizi, müqavimət datçiklərdən də istifadə edilir. Plastiki deformasiyaları müşahidə etmək üçün hissənin üzərinə xüsusi rəng çəkilir və orada dəyişmə sonra ölçülür.

Ən elementar deformasiya[redaktə]

Ən elementar deformasiya verilmiş elementin uzanmasıdır:

\left({e}\right) = (l1 - l)/l

burada   l1 - elementin deformasiyadan sonrakı uzunluğu,
       l - bu elementin ilkin uzunluğudur.

Praktikada çox vaxt deformasiyalar kiçik olurlar, belə ki, e << 1.

Mənbə[redaktə]

  • Məmmədov H.Q. Materiallar müqaviməti. Azərneftnəşr, Bakı, 1951. 612 səh.
  • Suleymanov Q.A. Materiallar muqavimeti. Ali texniki məktəblər üçün dərslik. Maarif, Bakı, 1971. 376 səh.