Doqquz Oğuz

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Doqquz Oğuz (Tokuz oquz)-türk tayfası.(Əski Türkce: Old Turkic letter Z.svgOld Turkic letter G1.svgOld Turkic letter O.svg Old Turkic letter Z.svgOld Turkic letter O.svgOld Turkic letter OQ.svgOld Turkic letter T1.svg, Toquz Oγuz[1], Çincə: 鐵勒九姓 / 铁勒九姓, tielè jiǔxìng), Telelərnin doqquz boyu.

Tarixi[redaktə]

Doqquz Oğuz türk tayfaları indiki Çin Türküstanının şərq hissəsinə (Turfan) sahib idilər. 794-cü ildə bu ərazini tibetlər, 866-cı ildə uyqurlar tutmuşdu və bu ad uyqurlara keçmişdi.[2]

VI yüzillikdən etibarən Göytürklərin idarəsində toplanan Türk qəbilələrindən bir qismi kimi Doqquz Oğuzlar da öz aralarında birlik quraraq Tula-Selenge çayları bölgəsində Doqquz Oğuz хaqanlığını meydana gətirdilər. Göytürk хaqanlığının, Qutluq şad (Ültəris хaqan) tərəfindən 682-ci ildə də ikinci dəfə qurulmasından sonra, Göytürklər, hakimiyyətliklərini qəbul etməyən Oğuzların üzərinə yürüş etdilər. Tula çayı kənarında edilən qanlı bir savaşda, Doqquz Oğuzlar yenildilər. Amma, Göytürklərin hakimiyyətini qəbul etmədilər. Ültəris хaqan Oğuzların üzərinə bir çoх səfər təşkil elədi və Baz хaqanı yenib Oğuzların mərkəzi Ötükən və çevrəsini ələ keçirdilər. Bu yenilgi nəticəsində Ültəris хaqanın hakimiyyətin qəbul etmək zorunda qalan Oğuzlar, Göytürklərin Qırğız səfərinə qatıldılar. Göytürk хaqanlarından Bilgə хaqan zamanında üsyan etdilər.Bir il içində bir neçə dəfə hərbə girən Oğüzlar; yenilərək, geri çəkildilər.Daha sonra Doqquz-Tatarlar ilə ittifaq quraraq Göytürklərlə mübarizə etdilərsə də yenə məğlub olaraq, Çin tərəflərə köç etdilər. Bir müddət sonra təkrar köhnə yurdlarına geri döndülər.

Göytürk Dövlətinin müstəqilliyi itirdiyi 50 illik dövrdə, uyğurlar Doqquz Oğuz boylarını da tamamilə öz himayələrinə götürərək Tula Çayı sahilində bir bəylik qurdular. Çin tərəfindən dərhal tanınan Uyğur bəyliyi, Altay dağlarını da aşaraq Qərb Göytürk qolu olan On Oxlar ərazisinə daxil olacaq qədər güclənmişdi. Lakin Aşina ailəsindən Kutluq xaqanın (İlteriş xaqan) 681-ci ildə Göytürk elini təkrar bir yerə toplaması nəticəsində uyğurlar, Göytürk birliyinə qatıldılar.

Daha sonra uyğurlar və Doqquz Oğuz boyları, Göytürklərin çöküşündə əhəmiyyətli rol oynadılar. Orhun Kitabələri onların qiyamları haqqında xeyli çox məlumat təqdim edər. Məsələn dövlətin ən güclü xaqanı olaraq gözə dəyən Kapqan xaqan Doqquz Oğuz boylarından Bayırkuların pusqusunda öldürülmüşdür. Göktürk dövlətinin çöküşü zamanı, 740-cı illərdə Uyğurlar Göytürklərin əleyhinə yenidən gücləndilər. Göytürklərin yaxşıca zəiflədiyindən faydalanan uyğurlar, Basmıl və Qarluq boylarıyla ittifaq yaradaraq son Göytürk xaqanları Ozmış və Pomeini öldürdülər. Əvvəlcə Basmıl rəhbərini xaqan elan edən uyğurlar, pillə olaraq istifadə etdikləri bu xaqanı öldürərək öz yabguları Kutluq Müdrik Külü Göytürklərin (Hunların da) paytaxtı olan Ötükəndə xaqan elan etdilər (745-ci il). Beləcə Ötükəndə Uyğur xaqanlığı dövrü başlandı.

Doqquz Oğuzlar zaman-zaman uyğurlara qarşı da üsyan etməkdən geri durmadılar.Köhnə müttəfiqləri Doqquz Tatarlar ilə birləşərək Uyğur хaqanı Moyunçura qarşı cəbhə aldılar. Zaman-zaman Çinə getdilər. Daha sonra Çindən çıхaraq köhnə yurdlarına geri döndülər.Uyğur dövlətinin çökməsi üzərinə basqıya düşərək Sır-Dərya (Seyhun) kənarına və onun quzeyindəki çöllərdə yerləşdilər.X yüzildə, köçəri həyatı buraхaraq, oturaq yaşam sürməyə başladılır.

İstinadlar[redaktə]

  1. Kultegin's Memorial Complex, TÜRK BITIG
  2. (Vasili Bartold). C.491. 827

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]