Empedokl

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Empedok

Empedokl(qəd. yun. Ἐμπεδοκλῆς) (B. E. Ə.490, Əyrikənd — B. E. Ə. 430) — Yunan filosofu.

Həyatı[redaktə]

Empedokl b.e.ə. təqribən 492 və 432 illər arasında Siciliyada, Akraqant şəhərində yaşamışdır. Təsdiq edirlər ki, o, öz doğma şəhərində demokratik idarəetmə uğrunda mübarizənin iştirakçısı idi. Onun barəsində xatirələr əsasında mühakimə yürütsək, Empedokl eyni dərəcədə həm maq və həm də naturfilosof idi.

Əsərləri[redaktə]

Empedoklun əsərlərindən təxminən 150 fraqment, həmçinin onun haqqında başqa mənbələrin yazdıqları məlumatlar bizə qədər gəlib çatmışdır.

Empedokl dörd elementi dəyişməz ilkin başlanğıc hesab edir: od, hava, su və torpaq. O, həmçinin iki qüvvənin – dağıdıcı (nifrət, düşmənçilik) və birləşdirici (məhəbbət) qüvvələrin – mövcudluğundan çıxış edir. Empedokl təliminin Milet məktəbinin təlimlərinin iki əsas fərqi göstərilə bilər.

  • 1) Empedokl təlimində Falesdə və sonradan Demokritdə olduğu kimi bir başlanğıc deyil, dörd dəyişməz ilkin başlanğıc qəbul olunur.
  • 2) İlkin başlanğıclarla yanaşı həm də qüvvələr elmi terminologiyaya daxil edilir (dəyişiklik və qüvvələr başlanğıclara daxilən xas deyildir, Aristotellə müqayisə edin).

Dörd element keyfiyyət və kəmiyyət baxımından dəyişilməzdirlər. Onlar heç bir zaman daha çox və ya daha az ola bilməzlər (kəmiyyət dəyişməzliyi). Bu elementlər öz xarakteristikalarını həmişə saxlayırlar (keyfiyyət dəyişməzliyi). Amma bu birləşdirici qüvvələrin köməyi ilə bu dörd elementin müxtəlif miqdarından müxtəlif obyektlər yarana bilər. Məsələn, daşlar, ağac və i.a. ilk elementlərin müxtəlif miqdarda birləşmələrinə uyğun olaraq yaranır. Obyektlər o zaman yox olurlar ki, elementlər dağıdıcı qüvvənin köməyi ilə "bir-birlərini itələyirlər". Empedoklun təlimini aşağıdakı nümunə vasitəsi ilə kifayət qədər sərbəst surətdə şərh etmək olar. Dörd şkaflı bir mətbəx təsəvvür edək, şkafların hər birində müəyyən məhsul vardır: un, duz, qənd və yulaf. Bu məhsulların kəmiyyəti və keyfiyyəti heç bir zaman dəyişmir, hətta onların qarışdırılması zamanı da. Tərkibinə və dadına görə müxtəlif olan "yulaf qoğalları" burada olan məhsulların müxtəlif miqdarının birləşdirilməsi yolu ilə hazırlanır. Fərz edə ki, bizim "qoğallar" sonradan öz ilkin tərkib hissələrinə parçalana da bilər.

Bu analogiyanı davam etdirərək, deyə bilərik ki, Empedokla elə bir model işləyib hazırlamaq nəsib olmuşdur ki, bu model həm dəyişikliyi, həm də dəyişməzliyi özündə ehtiva edir. Bizim nümunədə dəyişiklik "qoğallar" vasitəsi ilə təqdim olunmuşdur, onlar yaranırlar və yox olurlar, dəyişməz olan isə – dörd ilkin ərzağın keyfiyyəti və kəmiyyətidir.

Ədəbiyyat[redaktə]

  • Adil Əsədov. Fəlsəfə tarixindən etüdlər: İdeal və reallıq arasında ziddiyyət və onun Qərb, rus və Şərq təfəkküründə həll imkankarı. Bakı: Təknur, 2007. – 116s.
  • Adil Əsədov. Yunan fəlsəfəsiindən etüdlər: yunan fəlsəfəsiində idealin və realliğin münasibətlərinə dair. Ön sözün müəllifi – fəlsəfə elmləri doktioru Tahirə Allahyarova. Bakı: Təknur, 2008.


  • Аванесов С. С. Эмпедокл: божественность и самоубийство // Scholae. Философское антиковедение и классическая традиция. Новосибирский государственный университет. −2007. — Том 1. — № 2. — С. 147—171.- ISBN 1995-4328
  • Егоров А.С. Эмпедокл и проблема греческого шаманизма // Вопросы философии. М., 2007.№ 8. С. 97-105.
  • Егоров А.С. 2007: Проблемы реконструкции учения Эмпедокла. Авт. дисс... к.филос.н. М.
  • Сёмушкин А. В. "Загадка" Эмпедокла // Историко-философский ежегодник 1988. М.:"Наука", 1988.-С.22-37.
  • Kingsley, Peter (1995). Ancient Philosophy, Mystery, and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition. Oxford: Clarendon Press. ISBN 0-19-814988-3.
  • Wright, M. R. (1995). Empedocles: The Extant Fragments (new ed.). London: Bristol Classical Press. ISBN 1-85399-482-0.
  • Oliver Primavesi: Empedokles Physika I. Eine Rekonstruktion des zentralen Gedankengangs. De Gruyter, Berlin und New York 2008, ISBN 978-3-11-020925-9

İstinadlar[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]