Ermənistan azərbaycanlıları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Yunis Rzayev.jpg Təvəkkül Hüseynov.jpg Eldar İsmayıl.jpg Əli Vəkil.jpg
Heydər Hüseynov.jpg Mustafa Topchubashev.jpg Əhməd Cəmil.jpg Həsən Mirzəyev.jpg
Ümumi sayı
500 min
Dili

Azərbaycan dili

Dini

İslam

Qohum xalqlar

türklər, oğuzlar

Ermənistan azərbaycanlıları (irəvanlı, yerevanlı, "yeraz", "qərbi azərbaycanlı") – Qərbi Azərbaycanda, indiki Ermənistanda əsrlər boyu yaşamış etnik xalq sayılan azərbaycanlılar. 19881991-ci illərdən bəri demək olar ki, mövcud deyil.

Vaxtilə bir neçə yüz min nəfərdən ibarət olan Ermənistanın azərbaycanlı icması (irəvanlı, yerevanlı, "yeraz", "qərbi azərbaycanlı") 19881991-ci illərdən bəri mövcud deyil. Həmin illər Ermənistan azərbaycanlıları Dağlıq Qarabağ münaqişəsi üzündən təzyiqə və təcavüzə məruz qalıb ölkəni tərk etməyə məcbur oldular. BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarı İdarəsinin məlumatına görə Ermənistanda hal-hazırda təxminən 30 nəfərdən bir neçə yüz nəfərə qədər azərbaycanlı yaşayır.[1] Bunların çoxsu əyalətdə yaşayan ermənilərlə ailə qurmuş azərbaycanlı qadınlar və həmçinin yaşlı və xəstə olduğuna görə Ermənistanı tərk edə bilməyən insanlardır. Bəyan edilir ki, onların əksəriyyəti ayrıseçkiliyə məruz qalmamaq üçün adlarını dəyişmiş və kimliyini gizli saxlamağa məcburdurlar.[2][3]

1828-ci ildən başlayıb 1988-1989-cu illərdə başa çatan "Türksüz Ermənistan" sityasəti sayəsində indiki Ermənistan ərazisində 605-dən çox kənd azərbaycanlılarsız qaldı. 1,5 milyondan çox azərbaycanlı öz doğma ocağından qaçmalı oldu. 500 mindən çox günahsız və silahsız soydaşımız qətlə yetirildi. Xankəndindən Ağbabaya, Qazaxdan Göyçəyədək Azərbaycanın 40 min kv.km ərazisi erməni qəsbkarları tərəfindən zəbt edildi. Erməni tarixçisi Leonun yazdığına görə Batum müqaviləsinə əsasən Ermənistanın ərazisi 8400 kv.km olub ki, bu da ancaq Göyçə gölü ətrafında ermənuilərin dəfn edilməsi üçün bir qəbirstanlıq kimi kifayət edirdi. Burada azərbaycanlılar yaşayan ərazi isə ən azı 20 min kv.km olmuşdur. 1916-cı ildə İrəvan quberniyasında azərbaycanlıların sayı 373582 nəfər idi. İndi həmin ərazidə bir nəfər də azərbaycanlı qalmayıb.[4]

Ermənistan SSR-də 1962-ci il statistikasına görə Azərbaycanlıların yaşadığı ərazilər

Tarix[redaktə]

Erməni-amerikalı tarixçi Corc Burnutyanun tədqiqatına əsasən, "XIX əsrin birinci rübündə İrəvan xanlığı Şərqi Ermənistanın əksərini, təqribən 7 min kvadrat mil ərazi əhatə etmişdir. Bu ərazi böyük dərəcədə dağlı və quraq idi; 100 min nəfərdən ibarət olan əhalisinin 80%-inə yaxın müsəlmanlar (farslar, azərbaycanlılar, kürdlər), 20%-ini isə məsihilər (ermənilər) təşkil edirdilər".[5]

Azərbaycanlılar 1860-cı ildə İrəvan şəhərində.

1828-ci ildə İrəvan xanlığının Rusiyanın tərkibinə əlavə olunmasından dərhal sonra xeyli müsəlman (azəri, kürd, ləzgi və müxtəlif köçəri tayfalar) bu ərazini tərk etdi. Onların əvəzinə İrandan çar höküməti tərəfindən bu yerlərə on minlərlə erməni köçürüldü. Məsihilərdə (xristianlarda) dayaq görən rus höküməti ermənilərin Türkiyə və İrandan Qafqaza köçməsini bilavasitə dəstəkləyirdi. Bu səbəbdən erməni mühacirəti XIX əsrin ərzində və XX əsrin əvvəlində burada kəsilmədən davam edirdi.[6] Nəticədə artıq 1832-ci ildə keçmiş İrəvan xanlığının ərazisində həm yerli, həm mühacir ermənilərin ümumi sayı müsəlmanların sayını ötmüşdür.[7] Brokhauz və Efron qamusuna əsasən XX əsrin əvvəlində azərilərin (mənbədə "Adərbeycan tatarları" kimi göstərilmişdirlər) böyük qismi hələ də Rus Ermənistanında yaşayırdı. 300 minə yaxın sakindən ibarət olan azərbaycanlı icması İrəvan valiliyinin 37,5%-ini təşkil edirdi.[8] Əksəriyyəti kəndlərdə yaşayıb əkinçilik, maldarlıq və xalçaçılıq ilə məşqul idi. Valiliyin 7 qəzasından 4-ündə, o cümlədən valilik mərkəzi İrəvanda azərbaycanlılar çoxluq təşkil edirdilər.[9] Tarixçi Luici Villarinin məlumatına görə 1905-ci ildə (Erməni-müsəlman davasının astanasında) İrəvanda azərilər iqdisadi baxımdan ermənilərdən daha dövlətli idilər.[10]

Ermənistan azərbaycanlıları üçün XX əsr sıxışdırma, ayrıseçkilik və ölkənin demoqrafiyasını tamam dəyişdirən kütləvi və çox dəfə zorakı sürgünlər dövrü idi.[11] Buna baxmayaraq Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə qədər onlar Ermənistanın ən iri etnik azlığını təşkil etməyə davam edirdilər. 19051907 illərdə İrəvan valiliyi ermənilər və azərilər arasında baş verən qanlı döyüşün arenası oldu. Döyüş çar höküməti tərəfindən doğurulub, cəmiyyətin diqqətini Birinci Rus inqilabından yayındırmaq üçün, tarixdə o vaxta qədər bir biri ilə münaqişədə olmayan bu iki xalqın arasına fitnə vasitəsi ilə düşmançılıq salındı.[12]

Azərbaycanın və Ermənistanın 1918-ci ildə müstəqillik elan etməsi vəziyyəti daha da gərginləşdirdi. Hər iki dövlət eyni əraziləri öz tərkibində görmək istəyirdi. Ermənistan öz iddialarını əsaslandırmaq üçün bu ərazilərdə müsəlmanların tam məhvinə yönədilmiş siyasətə girişdi.[13][14][15][16][17][18] Qanlı və vəhşi talan azərilərin qismən qırılmasına, qismən Azərbaycana, Türkiyəyə və İrana qaçıb xilas olmağına səbəb oldu. Hətta Sovet İttifaqının formalaşmasıdan sonra çoxsu qayıtmadı; 1926-ci Ümumittifaq əhali qeydinə əsasən Ermənistanda yalnız 83.181[19] nəfər azərbaycanlı yaşayırdı.[20][21]

19481950-ci illərdə Sovnarkom "Ermənistan SSR-dən azərbaycanlı əhalinin Azərbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığına köçürülməsi haqqında" qətnamə qəbul etmişdir.[22] Ermənistanın ildən ilə böyüyən azərbaycanlı icmasının böyük qisminin guya könüllü surətdə mərkəzi Azərbaycana köçməsi əslində Orta Şərqdən və Avropadan "tarixi vətəninə qayıdan" ermənilər üçün yer boşaltmaq məqsədini güdürdü. O illərdə daha 100 min azəri Ermənistanı tərk etdi.

1988–1991-ci illərdə Ermənistandan Azərbaycana son 200 min qaçqın qəbul olundu. Bunların əksəriyyəti Ermənistanın 22 rayonundan didərgin düşən azərbaycanlılar idi.[23]

İstinadlar[redaktə]

  1. Second Report Submitted by Armenia Pursuant to Article 25, Paragraph 1 of the Framework Convention for the Protection of National Minorities. 24 Noyabr 2004-də qəbul olunub
  2. International Protection Considerations Regarding Armenian Asylum-Seekers and Refugees. United Nations High Commissioner for Refugees. Geneva: September 2003
  3. Country Reports on Human Rights Practices – 2003: Armenia U.S. Department of State. 25 fevral 2004-də açıqlanıb
  4. Erməni separatizmi və milli şovinizminin ideya-təşkilat əsasları
  5. George A. Bournoutian. Eastern Armenia in the Last Decades of Persian Rule, 1807 – 1828 (Malibu: Undena Publications, 1982), pp. xxii + 165
  6. Conflict in Nagorno-Karabakh, Abkhazia and South Ossetia: A Legal Appraisal by Tim Potier. Martinus Nijhoff Publishers. 2001. p.2 ISBN 90-411-1477-7
  7. Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus by Svante Cornell. Routledge. 2001. p.67 ISBN 0-7007-1162-7
  8. Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary: Erivan Governorate
  9. Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary: Erivan
  10. Fire and Sword in the Caucasus by Luigi Villari. London, T. F. Unwin, 1906: p. 267
  11. Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War by Thomas de Waal ISBN 0-8147-1945-7
  12. Memories of the Revolution in Transcaucasia by Boris Baykov
  13. de Waal. Black Garden. p. 127-8.
  14. Modern Hatreds: The Symbolic Politics of Ethnic War by Stuart J. Kaufman. Cornell University Press. 2001. p.58 ISBN 0-8014-8736-6
  15. Turkish-Armenian War of 1920
  16. Turkish-Armenian War: Sep.24 – Dec.2, 1920 by Andrew Andersen
  17. Ethnic Conflicts in the USSR: 1917–1991. State Archives of the Russian Federation, fund 1318, list 1, folder 413, document 21
  18. Garegin Njdeh and the KGB: Report of Interrogation of Ohannes Hakopovich Devedjian 28 avqust 1947.
  19. 1926-cı il siyahıyaalınmasında Ermənistan SSR-da 76870 nəfər türk, 6311 nəfər qarapapaq qeydə alınmışdır.
  20. Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР :Закавказская СФСР/Армянская ССР---Источник: Всесоюзная перепись населения 1926 года.М.: Издание ЦСУ Союза ССР, 1928-29. Том 10-16. Таблица VI. Население по полу, народности.---А также Excel файл
  21. The Alteration of Place Names and Construction of National Identity in Soviet Armenia by Arseny Sarapov
  22. Armenia: Political and Ethnic Boundaries 1878-1948 by Anita L. P. Burdett (ed.) ISBN 1-85207-955-X
  23. UNHCR U.S. Department of Homeland Security, Citizenship and Immigration Services Country Reports Azerbaijan. The Status of Armenians, Russians, Jews and Other Minorities

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]