Evrənos bəy

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Qazi Evrənos bəy və ya Hacı Evrənos (1288-1417) — Osmanlı dövlətinin quruluş dönəmindən bir sərkərdə.

Evrənos ailəsinin kökəni[redaktə]

Oğuzların Bozoq - Kayı boyundan gəlirlər. Boz Oxlu xan, Evrənosoğullarının bilinən ən qədim atasıdır. Qazi Evrənos, Boz Oxlu xanın Vırsk xan, Kasun xan, Yorəgür xan, Pranko İsa bəy, Qoç Dəmir xan, Ozar xan və Gündüz Alp xan adlı 7 oğlundan Pranko İsa bəyin tək oğludur. Müasir Evrənosoğulları Qazi Evrənosun soyundan gəlirlər.

13021361 illər arasında Karəsioğulları bəyliyinə xidmət etmiş olan bu Türkmən ailəsi, Orxan Qazinin Karəsi bəyliyini ilhaq etməsi üzərinə Qazi Evrənos bəyin Pranko İsa Bəy öndərliyində Osmanlı dövlətinin xidmətinə girmişdilər. İsa bəyin ön adı Dimetoka nın altı km şərqində Meriç çayı yaxınındaki Sırcık vəya Kırcık adıyla anılan və şimdiki adı Prangi olan kasaba adından gəlməktədir. Qazi Evrənos Bəy və oğulları, Osmanlı dövlətinin Mixaloğulları, Pəhlivanoğulları, MalqoçoğullarıTuraxanlıoğulları ilə birlikdə ilk axınçı ailələrindəndirlər. İsa bəy, şahzadə Süleyman Qazi ilə birliktə Rumeli fətihlərinə qatılmış və bir axında Bolqarıstan ın Radovişte şəhəri civarında şəhid düşmüşdür.

Qazi Evrənos bəyin həyatı[redaktə]

Qazi Evrənos bəy 1288 –ci ildə Balıkesirdə doğulmuş 1417-ci ildə Vardar Yenicəsində (bugün Yunanıstanın Giannitsa şəhəri) ölmüşdür. Evrənos bəyin əsl adı Evrəndir. Bəzi qaynaqlara görə əski yunan dilində "bəy" anlamina gələn "os" şəkilçisi Evrən bəyə Orxan Qazinin oğlu Süleyman paşa ilə etdikləri Rumeli səfərləri sırasında yörə xalqına adil davranışlarından ötürü Rum yərli xalq tarafından vərilmiştir. Aşıkpaşazadədə ismi Evrənuz olarak gəçməktə, Əvrən və Uz kəlimələrindən biləştirilmiş olabiləcəğini düşündürməktədir. İsmini Bizans tarixçiləri Avrənəzis vəya Vərənəzis, Batılı tarixçilər də Vrənəz şəklində yazarlar. Qazi Evrənos 129 yaşına dək yaşamış dörd Osmanlı padişahına xidmət etmişdir: Orxan Qazi, I Murad, I BayəzıdI Mehmet.

Orxan Qazinin oğlu Süleyman Qazinin vəfatından sonra Sultan I Muradın hökmdar olub Rumeliyə gəlməsinə kadarki dönəmdə, karşı saldırılara maruz kalarak bir sürə gəriləyən Osmanlılar için hasıl olan təhlikəli durum Evrənos Bəy ilə Hacı İlbəy in ciddi faəliyətləriylə önlənmiştir.

Osmanlı hükümdarı I Sultan Murad Rumeliyə keçdiyində Evrənos bəy Kəşanİpsala nı zəpt etmiş, sonra Ədirnə üzərinə yürüyən Türk kuvvətlərinin sol koluna tayin ədilip iləri fırlayarak, şərqi Makedoniyadaki Serbiya qüvvətlərinin Osmanlı ordusuna yapmaları muhtəməl saldırıları önləməklə görəvləndirilmiştir. Evrənos Bəyi daha sonra Serez də akıncı kumandanı olarak görüyoruz. İkinci dəfa zaptədilən Sərəzi kəndisinə mərkəz yapan Evrənos Makedoniyaya yaptığı akınlarla mühim şəhir və kasabaları əldə ətmiştir.

Evrənos Bəy takribən 1385də vəzir Çandarlı Xəlil Xeyrəddin paşa ilə Makedoniya harəkatına katılmış və ikinci dəfa Manastır əldə ədilmiş və Hayrəddin Paşa ilə birliktə Albaniya ta Elbasan taraflarına və daha batıya kadar gitmiştir. Bundan sonra Evrənos Bəy hacca gitmiş və buradan dönüştə Birinci Kosova Müharibəsi nə dənk gələn günlərə rastlamış və bu muharəbədə kəndisinin təcrübələrindən yararlanılmıştır.

Kosova muharəbəsindən sonra Yıldırımın hökmdar olmasını mütəakip VodinaÇitroz qəsabalarını əldə edən Evrənos bəy, 1390dan itibarən bəş, altı sənə mütəmadi olarak Albaniyaa akın yapmış 1396da Niğbolu Savaşı nda və Valaxiya səfərində bulunmuştur.

Evrənos Bəy Ankara Savaşı ndan sonra şəhzadələr arasındaki mücadələdə Süləyman Çələbi dən sonra ihtiyarlığına binaən bu gailələrə karışmak istəməmiş isə də Rumelidə hükümdar olan Musa Çələbi nin kəndisinə baskı yapması üzərinə əl altından Çələbi Məhmət tarafını tutmuş və Rumelidəki harəkat tarzı haqqında Çələbi Məhmətə yol göstərmiş və onun planı üzərə Çələbi Məhmətin Rumeliyə gəçərək Serbiya hududuna gəlməsi üzərinə diğər uçbəyləriylə bərabər kəndisinə iltihak ətmiştir. Evrənos Bəy hayli yaşlı olduğu haldə Kasım 1417də vəfat ədərək Vardar Yənicəsindəki türbəsinə dəfnədilmiştir. Evrənos bəyin burada türbəsindən başka cami, mədrəsə və imarəti ilə diğər bazı yərlərdə hayırlı təsisləri vardır.

Tarixlər, Sultan Murad Xudavəndigar ın oğlu İldırım Bayəzidi evləndirdiyi zaman Evrənos bəyin toy-düyün hədiyəsi olaraq əlbisəlik qumaşlardan başqa yüz gənc oğlan və yüz gənc qız kölə və cariyə takdim etdiyini; bu yüz kölədən on kölənin əlində içi altın dolu altın təpsi və on qız cariyə əlində yenə içləri altınla dolu on altın təpsi bulunduğunu, diğər səksəninin əllərində də gümüş ibrik və gümüş maşrapalar bulunduğunu anlatır. Sultan Murad Evrənosun gətirdiği saçıyı davətinə icabət ədən Misir, Karaman, Hamidoğlu və sair əlçilərə vərdiği gibi, bütün əlçilərin gətirdikləri hədiyələri də Evrənos bəyə vermişdir. Yinə Evrənosun gətirdiği altınların bir kısmını əlçilərə, və mütəbakisini uləmaya və fukaraya dağıtmıştır. Bu anəkdot Osmanlının daha ilk əsrında ulaştığı zənginlik dərəcəsini ispatlaması bakımından önəmlidir.

Evrənos ailəsinin Osmanlı dövlətinə xidmətləri[redaktə]

Evrənos bəydən sonra Osmanlı dövlətinin xidmətində Rumelidə axınçı komandanı olaraq Evrənosun oğulları İkiürəkli Əli bəyEvrənosoğlu İsa bəyləri görüruk. Bunlardan Əli bəy atasının yanında yetişmiş və ondan sonra Rumelinin məşhur akıncı komandanlarından olmuştur. II Murad zamanında 1430-cu ildə Səlanikin zəbtində xidməti görüldüyü kimi, MacarıstanaAlbaniyaya etmiş olduğu müthiş axınlarıyla da diqqəti çəkmiştir. Əli bəy özəlliklə 1437-ci ildə apardığı Macarıstan axınından 70.000 əsir və həsapsız ganimət malıyla dönmüştür. Bundan sonra Belqrad ı ilk dəfa mühasirə etmiş isə də, Səlibçilər səfərinin çıxması üzərinə kuşatmayı kaldırmaya məcbur olmuştur. İstanbulun fəthində və 1462-ci ildə Fateh Sultan Məhmət zamanında Valaxiya səfəri ndə bulunmuştur. Vəfatı tarixi bəlli olmayıp kabri Vardar Yenicəsindədir. Dukasın və ondan naklən Hammer və digər bəzı tarixçilərin, Fatehin cülusunda boğdurtduğu qardaşının Evrənosoğlu Əli bəy əliylə olduğunu və ertəsi gün də Əli bəyi edam etdirdiği haqqında kayıtları yanlış olup, zatən uçbəy olan Əli bəyin 1462-ci ildə Valaxiya səfərində bulunduğuna görə bu şəhzadəyi boğanın başka birisi olduğu açıktır.

Evrənos Bəyin diğər oğlu İsa Bəy də akıncı sancak bəylərindən olup 14341438 yıllarında Albaniya harəkatında və 1443də Səlibçilərlərlə yapılan Morova müharibəsində bulunmuştur. Səlibçilərin komandanı János Hunyadinin taarruzu əsnasında padişahın huzurunda yapılan görüşmədə savunma savaşı yapılmasını tavsiyə ətmiş və aksi düşüncələr önərənlərə karşı tavsiyəsi kabul ədilmiştir. Vəfatı biradəri Əli Bəydən sonra olup Vardar Yənicəsindəki türbəsinə gömülmüştür. İsa Bəyin də burada cami və imarəti vardır. Daha sonra Əli Bəyin oğullarından Ahmət və Evrənos Bəylər və Əhməd Bəyin oğulları Musa və Süləyman Bəylər sancak bəyliği yaparak XVI əsr başlarına qədar faal hizmət görmüşlərdir. Şəmsəddin künyəli Əmir-i Kəbir Evrənosoğlu Əhməd bəyin 1498 tarixli vakfiyəsində Vardar Yənicəsində cami, mədrəsə, imarət yaptırdığı görülməktədir. Vakfına oğlu Musa Bəyi mütəvəlli koymuştur. Vəfatı 1502 tarixindən əvvəldir. Evrənosoğulları ailəsi Rumelidə əvlad-ı fatihan təşkilatının başında olarak XIX əsr ortalarına kadar gəlmişlərdir.

Qazi Evrənosun oğlu İkiürəkli Əli bəy, nəvəsi Qazi Əhməd bəy və nəvəsinin oğlu Musa Bəy Osmanlı İmparatorluğunun çöküşünə dək dəvlətə çəşitli hizmətlərdə bulunmuş Evrənosoğullarının ən ünlülərindəndirlər. Evrənos ailəsinin üyələri, Qazi Əhməd Bəyin torunun oğlu Əhməd bəyin Məhəmmədin qızı Fatmanın soyundan gələn bir ailə üzvü ilə evlənməsi sonucunda Şərif unvanı almışlardır.