Feodalizm
 |
Bu məqaləni vikiləşdirmək lazımdır |
Feodalizm - İctimai-iqtisadi formasiya.
Feodalizm və ya Dərəbəylik, başda Orta əsrlər Avropası olmaq üzrə tarixin bir çox mərhələsində rast gəlinən ictimai, siyasi və iqtisadi örgütleniş formasıdır. Feodalizm sözü, Latınca feodum (tımar) ilə daşına bilər qiymətli mal mənasını verən Cermen mənşəli bir sözdən törədilmişdir.
Feodal cəmiyyətin siyasi örgütlenişi, qoruyan-qorunan (süzərən-vassal) əlaqəsinə söykən/dözən hiyerarşik bir örgütleniştir. Mərkəzi nüfuz zəifdir, yerlilik görülər. Feodal iqtisadiyyat isə, öz-özünə yetərlik üzərinə quruludur.
Roma İmperatorluğunun yıxılmasından güclü milli monarxiyaların ortaya çıxmasına qədər olan müddətdə, Avropada hakim olan örgütleniş formas(n)ı feodal örgütleniştir. İlk Çağda Romadan idarə olunan torpaqlarda Cermen zəbtləri ilə Roma dövrünün mərkəziyyətçi siyasi nizamı pozulmuş və saysız irili xırdalı feodal bəylik ortaya çıxmışdır.
Ticarətin təkrar canlanması ilə təməlləri sarsılan feodalizmin son qalıqları Sənaye İnqilabı ilə tamamilə yox olmuşdur.. Feodalizmin ortaya çıxmasının səbəbləri
Feodalizmin ortaya çıxmasındakı ən əhəmiyyətli səbəb, Roma İmperatorluğunun nizamının qarşılaşdığı böyük iqtisadi böhrandır.
Roma İmperatorluğunda, xüsusilə İtaliya Yarımadasında əkinçilik istehsal, torpaq sahibi azad Roma vətəndaşlarının geniş fermalarında, ağırlıqlı olaraq kölə əməyi istifadə edilərək və imperatorluğun ticarət xəttlərindəki hakimiyyəti sayəsində müxtəlif bazarlara istiqamətli olaraq edilirdi. Yaxşı işləyən ticarət sayəsində inkişaf etmiş bir işbölümü təmin edilmişdi və əkinçilik istehsal çöl sahələrdə, zanaatlar isə ticari mərkəz vəziyyətindəki şəhərlərdə davam etdirilirdi. Şəhərlər, çöl seqment üçün lazımlı istehsal vasitələrini və lüks vəsaitləri, çöl seqment isə şəhərlərin qida ehtiyacını təmin edirdi. Bu şəkildə canlı bir şəhər-qır ticarəti meydana gəlmişdi.
Fəthlər boyunca Roma yeni vergi qaynaqları yaradır və döyüşlərdən gələn yağma gəlirləriylə bəslənirdi. Ancaq, fəthlərin dayanması və döyüşlərin sonsuz müdafiə etmə döyüşlərinə dönməsinin ardından Roma maliyyəsi çətin vəziyyətə düşdü. Bunu dengelemek məqsədiylə, vergilərin artırılması yoluna gedilmişdir. Vergilərin artırılması kəndlini çox çətin vəziyyətdə buraxıb alış gücünü azaltdığı kimi, kənddən şəhərə köçü də tətikləmişdir.
Bu vəziyyət ilk təsirlərini ticarət üzərində göstərmişdir. Kəndlinin alış gücünün azalması kənd-şəhər ticarətini zəiflətmiş, şəhərli zanaatkarlar bazar tapmaqda çətinlik çək/məcbur edildiklərindən iflasa süründürülmüş, şəhərlə ticarət edə bilməyən lətifin idiyələr (kölə əməyiylə istehsal edən əkinçilik işlətmələr) çətin vəziyyətə düşmüşdür. Bu, Roma dövründəki iqtisadi nizamı yox edəcək bir sonsuz dövrdür.
Məhsulların satışa çıxarmasında problemlər yaşanmağa başlandığında, kölələrin istehsal dövrləri xaricində də bəslənməsi zəruriliyi dözülməsi qeyri-mümkün bir xərc ünsürü halına gəlmişdir. Bu cür işlətmələr, kölələrin bir qisimini azat edərək, müəyyən bir torpaq kirayəsi qarşılığında dolanışıqlıq torpaqları əməliyyata/işləmə haqqı tanıdılar.
Azat edilmiş bu yeni kiçik cütçülər tamamilə azad deyillər idi, özlərinə təsis edilən torpaqları tərk etmələri vəziyyətində torpaq sahibinin gəlir qaynağı da ortadan qalxacaqdı. Bu səbəbdən bu torpaqlardan ayrılmama şərtiylə azat edilmişlər. Beləcə, verilən torpağı işləyərək dolanışığını təmin edən, qarşılıq olaraq əfəndisinə torpaq istifadə kirayəsi ödəyən bu cütçülərlə yeni bir sinif doğulmuş oldu. Bu sinif, feodal iqtisadiyyatın ana istehsalçı gücü olan serfler sinifidir.
Buna əlavə olaraq, şəhər-kənd ticarətinin azalması, latifundiaları öz ehtiyaclarını qarşılamağa itələdi. Daha əvvəl şəhərdən al/götürdükləri malları, eyni keyfiyyətdə olmasa belə, çıxarmağa başladılar. Bu vəziyyət, bazara dönük istehsalı dayandırdığı kimi iqtisadi bütünlüyü yox edərək yerliliyə gətirib çıxardı.
Görüldüyü kimi iqtisadi şərtləri daha Roma nizamının son günlərində ibarət olan/yaranan feodal quruluş, Roma İmperatorluğunun Cermen zəbtləri ilə yıxılmasının ardından ortaya çıxdı. Roma mirası üzərinə qurulan Cermen krallıqlar, Roma kimi mərkəziyyətçi dövlətlər ola bilmədilər. Daha əvvəl Romadan idarə olunan torpaqlarda, hər biri özünə yetər iqtisadiyyata sahib saysız feodal bəylik quruldu.
