Frans Kafka

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Frans Kafka
alm. Franz Kafka
Kafka1906.jpg
Doğum tarixi 3 iyul 1883(1883-07-03)
Doğum yeri Praqa, Avstriya-Macarıstan
Vəfatı 3 iyun 1924 (40 yaşında)
Vəfat yeri Kirlinq, Avstriya
Atası Herman Kafka
Anası Yuliya Kafka
İmzası
Franz Kafka's signature.gif

Frans Kafka (alm. Franz Kafka; 3 iyul 1883, Praqa, Avstriya-Macarıstan3 iyun 1924, Kirlinq, Avstriya) — alman dilli, yəhudi əsilli yazıçı olmuşdur. Əsas əsərləri roman, roman fraqmentləri (Məhkəmə prosesi, Qəsrİtkin düşmüşlər), hekayələr və həmçinin Felise BauerMilena Yesenska ilə apardığı məktub yazışmalarından ibarətdir.

Kafkanın əsərlərinin çoxu onun vəfatından sonra, yazıb qoyduğu vəsiyyətinin əksinə olaraq dostu və yazıçı həmkarı Maks Brod tərəfindən çap etdirilmişdir. Bu əsərlər XX əsr dünya ədəbiyyatına böyük təsir göstərmişdir.

Həyatı[redaktə]

Mənşəyi[redaktə]

Frans Kafka (beş yaşında)

Kafka 1883-cü ildə Praqanın keçmiş qetto məhəlləsi olan Yozef rayonunda yəhudi ailəsində anadan olmuşdur. Onun atası Herman Kafka (1852-1931) cənubi Çexiyada çex dilli yəhudi icmasından çıxmışdır. Herman Kafka hələ uşaqlıqdan atasının mallarını yaxınlıqda yerləşən kəndlərə aparırdı. Sonralar o, atasının firmasının nümayəndəsi və daha sonra qalanteriya məhsulları üzrə ticarətlə məşğul olan iş adamı olur.

Yazıçının anası Yuliya Kafka (1856-1934) Podiebarddan olan varlı pivə istehsalçısının qızı idi. O, alman dilində danışmağa üstünlük verirdi. Yulia Kafka ərinə nisbətən daha yüksək savada malik idi.

Kafkanın bacıları: Valli, Elli, Ottla

Frans Kafkanın uşaq ikən vəfat etmiş qardaşları Georq və Haynrihdən başqa üç bacısı da var idi: Qabriele (Elli) (18891942), Valerie (Valli) (1890–1942) və Ottilie (Ottla) Kafka (1892–1943). Onların hər üçü ikinci dünya müharibəsində alman faşistləri tərəfindən həbs düşərgəsində öldürülürlər. Valideynlər bütün günü işdə olduqlarından qızlar xadimələr tərəfindən tərbiyə edilmişdilər. Kafka o dövrdə Praqada yaşayan ana dili alman olan 10 faiz əhali təbəqəsinə aid idi. Onun valideynlərinin hər ikisi çex dilində gözəl danışırdılar.

Uşaqlığı, gəncliyi[redaktə]

Frans Kafka (məktəbli)

1889-cu ildən 1893-cü ilə qədər Kafka Praqada Flayşmarktdakı "Alman uşaq məktəbi"nə getmişdir. Sonra o atasının arzusu ilə Praqanın köhnə hissəsindəki humanitar gimnaziyaya gedir. Burada da təhsil almanca aparılırdı.

Hələ gənc yaşlarından Kafka ədəbiyyat ilə məşğul olur. Onun ilk zamanlarda yazdığı əsərləri və gündəlikləri itmişdir. Güman olunur ki, o özü onları məhv etmişdir.

Kafkanın ilk dostları arasında məktəb yoldaşı Rudolf İllovi var idi. Sonralar Kafka Huqo Berqman, Evald Feliks Pribram, Paul Kiş ilə dostluq edir.

Gimnaziyanı "qənaətbəxş" qiymətlərlə bitirən Kafkanın bu nailiyyəti onun valideynləri tərəfindən qiymətləndirilir və onu 1901-ci ildə səyahətə göndərirlər. Kafka atasının arzusuna uyğun olaraq 1901-1906-cı illərdə Karl-Ferdinads-Universitetində (Praqa) təhsil alır. O, burada öncə kimya, qısa müddətdən sonra isə istiqaməti dəyişərək hüquq oxumağa başlayır. Arada Kafka öz arzusu ilə 1 semestr Qermanistik və incəsənət tarixi oxumağa cəhd edir. Ancaq sonda o öz təhsilini hüquq üzrə başa vurur. Təhsil proqramına uyğun olaraq Kafka Alfred Veberin rəhbərliyi altında elmi dərəcə alır. Bundan sonra o 1 il pulsuz olaraq məhkəmə yanında hüquq praktikası keçir.

İş fəaliyyəti[redaktə]

"Assicurazioni Generali" şəxsi sığorta şirkətində qısa müddət işlədikdən sonra Kafka (Oktyabr 1907- iyul 1908) 1908-1912-ci illərdə Böhmen şahlığı üçün "İşçi-Qəza-sığortası şirkəti"ndə (Praqa) çalışır. Öz işini o sadəcə olaraq "Çörək peşəsi" adlandırırdı.

Yarım hökümət idarəsində məmur kimi çalışan Kafka sənaye istehsalı və müəssisələrdə tətbiq olunan texnologiyalar haqqında yüksək biliyə malik olmalı idi. Əvvəlcə o qəza şöbəsində çalışır, sonralar isə sığorta şöbəsinə keçir. Burada o iş zamanı baş vermiş qəzalar, təhlükəli iş şəraiti haqqında bir başa məlumatlara yiyələnir. O bu sahədə bir çox təkliflərin müəllifi kimi tanınır. Əldə etdiyi təcrübə onu işçilərlə həmrəy olmağa vadar etmişdir. Nümayişlər zamanı o çox vaxt döşündə qırmızı qərənfil gəzdirərdi.

1910-cu ildə Praqada "Maşınqayırma texnologiyası" üzrə mühazirələrə qulaq asdıqdan sonra Kafka zavod şöbəsində "Konseptçi" kimi çalışır.

Kafkanın ətrafındakı sosial mühit o qədər pis olmasa da, hər halda onu daxilən narahat edirdi. 24 yaşlı Kafka məktublarının birində yazır: "İşimə görə o qədər narazıçılıq etmirəm, nə qədər ki, tənbəl vaxta görə". Büroda oturmaq, tez-tez saata baxıb vaxtın keçməsini gözləmək, sonuncu iş dəqiqəsinin "həvəs üçün sıçrayış" olması Kafkanı büro işində sıxan amillər idi. Milenaya məktublarının birində o yazır:" Mənim xidmətim gülməli şəkildə asandır...mən bilmirəm nəyə görə pul alıram".

"Aşağı səviyyəli" işlərlə müxtəlif yerlərdə tanış olan Kafka həm də sadə işçilərlə təmasda olurdu. O insanlarla maraqlanır və onların hüquqlarının qorunmasına çalışırdı. Onun sakit və insani rəftarı nəzərə çarpır. Sadə insanların problemləri və əziyyətləri ilə o birinci dünya müharibəsi ərəfəsində yaxından tanış olmaq məcburiyətində qalır. Öncə Praqada şərqdən gələn minlərlə yəhudi ilə, sonralar isə müharibə üçün hazırlıq çərçivəsində ağır yaralıların reabilitasiya olunması və yeni ixtisasa yiyələnmələri ilə məşğul olur. Bunun üçün o, işlədiyi sığorta şirkətindən tapşırıq almışdır. Bununla Kafka vacib ixtisasçı kimi arxa cəbhədə saxlanaraq müharibəyə aparılmır. Az sonra Kafka vərəm xəstəliyinə tutulur və öz işlədiyi şirkətdən təqaüdə çıxmaq haqqda xahiş edir. Onun bu xahişi yalnız 5 il sonra yerinə yetirilir.

Nəsil konflikti, ata-oğul münasibəti[redaktə]

Kafka gənc yaşlarında atası ilə heç də yaxşı münasibətdə olmur. Ona görə ki, o Frans ilə uşaqlıqda, gənclikdə və tələbəlik illərində kobud rəftar etmiş və onu həmişə alçaltmağa çalışmışdır. Bundan əlavə ailədə özünü patriarx kimi aparan Herman Kafka həyat yoldaşının da hüquqlarını məhdudlaşdırmışdır. Gənc Kafka heç də atasından qorxmurdu, ancaq o həmişə atasından müəyyən məsafədə dolanar və onunla düşmən xəttindən davranardı. Kafka bir çox əsərlərində atasını güclü, möhkəm və bir tərəfli şəxs kimi təsvir etmişdir. "Çevrilmə", "Hökm" əsərlərində atasının yeri aydın görünür. Kafka ömrünün sonuna yaxın atası haqqında olan bütün fikirlərini "Atama məktub"-da bədii şəkildə yazmış, ancaq onu heç vaxt göndərməmişdir. Burada atasının onun üzərində həmişə hökmran olduğunu qeyd etmişdir. Yəqin Kafkanın belə mənəvi əzilməsi özünə olan tənqiddən irəli gəlmişdir. Bu onda da özünü göstərmişdir ki, Kafka onun əlində olan hər şeyi yandırmaq istəyirdi. Lakin bu alınmamışdır. Kafkanın həyatında və əsərlərində özünü tənqid və ata münasibəti əsas rol oynamışdır.

Qadınlarla münasibəti[redaktə]

Kafkanın qadınlarla münasibətinin mərkəzində onun nişanlısı Felise Bauerə yazdığı məktublar durur. Onunla Kafka 13 avqust 1913-cü ildə Maks Brodsun mənzilində tanış olmuşdur.

Məktublarda Kafkanın əsasən özünə inamsızlığı ilə mübarizəsi, nişanlanmanın düzgünlüyü və yazmaq haqqında qorxusu öz əksini tapmışdır. Yüksək yazmaq qabiliyyətinə malik olan Kafka öz fikirlərini təxminən 300-ə yaxın məktubda bütün dəqiqliyi ilə təsvir edir. Qısa görüşdən 2 il keçdikdən sonra 1 iyun 1914-cü il tarixdə o Berlində Felise ilə nişanlanır və 6 ay sonra nişanı geri qaytarılır.

"Hökm" əsəri ilə o dünya ədəbiyyatında gənc adlandırılsa da, sonralar bununla uzun müddət çarpışmalı olur.

Bundan sonra Kafka iki dəfə nişanlanır: 1917-ci ildə Felice ilə ikinci dəfə və 1919-cu ildə praqalı katibə Yuliya Voriçek ilə. Birincisi Kafkanın özünün dediyi kimi onun 1917-ci ildə vərəm xəstəliyinə tutulmasına gətirib çıxarır. İkincisi atasının müdaxiləsi nəticəsində baş tutmayır. Bu haqqda o "Atama məktub"-da yazsa da, onu heç vaxt atasına göndərmir.

Özünə inamlı jurnalist Milena Yesenska ilə münasibətdə Kafka 1920-1921-ci illərdə məktub vasitəsilə ünsiyyət qurmaq və yaxınlaşmağa çalışır və sonralar özünə artan inamsızlığa görə ondan uzaqlaşır. Yalnız ömrünün son aylarında ona uşaq bağçası müəlliməsi Dora Diyamant ilə dolğun münasibət qurmaq qismət olur.

"Hökm"[redaktə]

"Hökm" hekayəsini Kafka 1912-ci ildə sentyabrın 22-dən 23-nə keçən gecə səkkiz saat ərzində qələmə almağa nəsib olur. Bununla Kafka ədəbiyyatşünaslıqda mövzu və stilistik baxımdan özünü tapır. Kafka, yazmağın yaşamaq hissini intensivləşdirmək və onun əsərinin dönə-dönə oxunduqda belə oxucuya və dinləyiciyə azalmayan təsiri ilə özlüyünə təsir edir.

Hökm Kafkanı ilk dəfə olaraq uzun yaradıcılıq mərhələsinə daxil olmağa şərait yaradır. İkinci yalnız iki il sonra baş verir. Ədəbi yaradıcılıq mərhələləri arasında onu da qeyd etmək lazımdır ki, o arıqlıq problemləri ilə üzləşir. Bu üzdən o uzun müddət özü və ailəsi üçün yazıçılıqla çörək pulu qazanmaq imkanından məhrum olur. İş ilə bağlı stresslər heç də onun yaradıcılğında maneə kimi çıxış etməmişdir, o çox vaxt öz yüksək kreativ vaxtını ətraf mühitin pisləşdiyi vaxtda əldə etmişdir (məsələn 1914-cü ildə ikinci dünya müharibəsinin başlanmaıs ilə). Kafka iş vaxtını planlı şəkildə yerinə yetirir: səhər büroda işləmək, günorta yatmaq, axşam yazmaq və asudə vaxtını mənalı keçirmək.

"Hökm" əsərini yazdıqdan sonra Kafkanın həyatında baş verən əsas dəyişiklər ondan ibarət idi ki, o getdikcə normal həyatda çox şeyləri öz bədii yaradıcılığına qurban verir. Bu haqqda o öz gündəliklərində kifayət qədər material verir.

Yazmaq onun üçün nə qədər çətin olduğunu onun gündəliyində yazdığı aşağıdakı sözlərdən görmək olur:" Demək olar ki,mənim yazdığım hər bir söz, başqasına uyğun gəlmir, mən samitlərin necə bir-birinə qarışdıqlarını və saitlərin sərgi neqrləri kimi oxuduqlarını eşidirəm. Mənim tərəddüdüm hər bir söz ətrafında dövrə vurur, mən onları sözlərdən çox görürəm, amma nə olsun! Mən sözü görmürəm, onu ixtira edirəm."

Xəstəliyi və ölümü[redaktə]

1917-ci ilin avqustunda Kafka bir gecə qanaxmaya məruz qalır. Həkimlər ona vərəm xəstəliyi diaqnozu qoyurlar. Bu xəstəlik o vaxtlar müalicə oluna bilmirdi. Müalicə nəticəsində əvvəldə simptomlar yaxşılaşır, amma sonralar uzun müddətli kurort müalicələrinə baxmayaraq getdikcə daha da pisləşir. 1923-1924-cü illərdə Berlində olduğu müddətdə xəstəlik onun qırtlaq nahiyəsini əhatə edir və bunun nəticəsində Kafka tədricən danışıq qabiliyyətini itirir və yaranan ağrılar hətta yemək və içki qəbul etməyi belə çətinləşdirir. 1924-cü ildə Vinervald sanatoriyasında müalicə olunduğu zaman ailə dostu Dr. Huqo Krauz tərəfindən onun xəstəliyinə bir mənalı olaraq "qırtlaq vərəmi" diaqnozu qoyulur. Kafkanın getdikcə pisləşən durumu onun üzərində əməliyyat aparmağa imkan verməmişdir. Frans Kafka Kirling sanatoriyasına gedərək 3 iyun 1924-cü ildə orada vəfat edir. Rəsmi olaraq ölüm səbəbi kimi ürək dayanması göstərilmişdir.

Milliyəti haqqında[redaktə]

Kafka çoxmillətli Avstriya-Macarıstan imperiyasında və birinci dünya müharibəsində yeni yaradılmış Çexoslovakiyada yaşamışdır. O dövrdə alman dili bir çox ölkələrdə (Almaniya, Avstriya, İsveçrə) danışılırdı. Kafkanın məktublarının birində özünü alman ana dilli ("Alman dili mənim ana dilimdir, amma çex dili mənim ürəyimə daha çox yatır"[1]) adlandırmışdır. Praqanın alman dilli əhalisi (bu yeddi faiz təşkil edirdi) ada şəkilli qapalı bir şəraitdə onların mənsub olduqları "praga alman dili" ilə yaşayırdılar. Praqada mövcud olan bu "alman varlığı" haqqında Kafka belə yazırdı: "Mən heç vaxt alman xalqı arasında yaşamamışam." O bir tərəfdən alman dilli kimi çex cəmiyyətində təcrid olunmuş şəkildə, digər tərəfdən o alman dillilər arasında da öz həssas xarakteri ilə başqalarından seçilirdi. Bütün bunlardan əlavə o yəhudi azlıqlarına aid idi. Hələ məktəb illərdinə alman və çex dilli gənclər arasında güclü savaşlar olurdu. Alman imperiyası Kafka üçün uzaq bir məmləkət olub, onun əsərlərində özünə yer tapmır. Hətta avstriyalı milliyətinə mənsubiyyəti haqqında da o heç vaxt danışmamışdır.

Yaradıcılığı[redaktə]

Kafkanın Praqada heykəli
Praqada Kafka üçün xatirə lövhəsi

Nabokovun fikrincə Kafkanın yaradıcılığına fransız yazıçısı Flaubertin böyük təsir göstərmişdir. Kafka da öz yazılış stilində dilin gücündən geniş istifadə etmişdir. "O hüquq və təbiət elmləri sahəsində malik oduğu söz ehtiyatından geniş istifadə edərək onlara ironik dəqiqlik vermiş və eyni zamanda öz hisslərini qabarıq şəkildə göstərməmişdir. Eyni stilə Falubertin əsərlərində də rast gəlinir" (Nabokov, Die Kunst des Lesens, Fischer TB, S. 320).

Yaşadığı dövrdə Kafka yazıçı kimi tanınmamışdır. Əgər o yazdıqları mətnləri gizlətmək yox, açıq çap etdirsəydi bunun başqa cür olması sual altındadır. Kafkanın öz yazdıqları əsərlərinə qarşə skepsisi o dərəcədə olmuşdur ki, o ölüm qabağı onun bütün əsərlərinin məhv edilməsini vəsiyyət etmişdir. Kafkanın ölümündən sonra tapılmış məktubda yazılmışdır [2]: Hər şeydən əvvəl mənim yazdıqlarım arasında əsas olanlar Hökm, Çevrilmə, Cəza koloniyası, Kənd həkimi və Ac sənətçi sayılırlar (Baxış kitabının bir neçə nüsxəsi qala bilər, mən heç kimə zəhmət vermək istəmirəm, amma yeni nəşri olmamalıdır). Əgər mən deyirəmsə o 5 kitab və hekayə qalmalıdır, bu odemək deyil ki, mənim arzum var onlar yenidən çap olsun, əksinə, onlar itsələr mənim arzum həyata keçmiş olar. Mən, əgər onlar artıq mövcuddurlarsa, heç kimə onlara sahib olmağa mane olmaq istəmirəm, əgər onların həvəsləri varsa."

Kafkanın ölümündən sonra dostu Maks Brod onun əsərlərini onun vəsiyyətinin əksinə olaraq çap etdirir.

1945-ci ildə Kafkanın əsərlərinin araşdırılmaıs üzrə böyük həvəs hər tərəfi başına götürdüyündən, kitabxanalar bu sahədə yazılan kitablarla doldu. Bu onunla bağlı idi ki, onun mətnləri açıq eyni zamanda kip bir formaya malik idi, başqa sözlə onlar dil, hadisələrin təsviri, reallıq və nisbətən kiçik həcmə malik olmaları sayəsində bir tərəfdən asan başa düşülən, digər tərəfədən onun məna dərinliyi aydın görünsə də onu dərinliyinə qədər hiss etmək hər kəsə nəsib olmurdu. Albert Kamus yazırdı: " Bu bir taledir və yəqin həm də onun Böyüklüyüdür ki, o çox imkanlar açır amma heç birini təsdiq etmir."

Kafkanın yaradıcılığının araşdıran müxtəlif tədqiqatçılar aşağıdakı istiqamətləri göstərirlər: psixoloji, filoloji, bioqrafik, dini və sosiloji. Kafkanın əsərlərini interpretasiya etdikdə ona yəhudi dinin təsiri Qerşom Şolem tərəfindən aparılan tədqiqatlarda araşdırlır və onun daha çox yəhudi ədəbiyyatçısı olması vurğulanır. Bu açıqlamaya münasibət Karl Qrötçinqerin yazdığı "Kafka və Kabbala. Kafkanın əsərlərində və düşncəsində yəhudilik. Berlin-Wien 2003," kitabında geniş mənada verilir. Onun tədqiqatları Kafkanın əsərlərində yəhudi dininin mədəni köklərinin dərin iz salmasını göstərilir. Bunsuz onun əsərləri adekvat başa düşülə bilməz. Bir çox müasir müəlliflər tərəfindən bu fikir qəbul edilməsə də artıq Qröçiqerin fikri bütün dünyada qəbul edilmişdir.

Əsərləri[redaktə]

Sağlığında çap olunmuşlar[redaktə]

  • 1909 – Bir xanım xülasəsi (Ein Damenbrevier)
  • 1909 – İtaətçi ilə söhbət (Gespräch mit dem Beter)
  • 1909 – Kefli ilə söhbət (Gespräch mit dem Betrunkenen)
  • 1909 – Breskiada aeroplanlar (Die Aeroplane in Brescia)
  • 1912 – Böyük hay-küy (Großer Lärm) (1912)
  • 1913 – Müşahidələr, 18 proza mətndən ibarət (Betrachtung)
  • 1913 – Hökm (Das Urteil)
  • 1913 – Sobaçı "İtkin düşümüşlər" romanının birinci hissəsi (Der Heizer)
  • 1915 – Çevrilmə (Die Verwandlung)
  • 1915 – Qanun qarşısında
  • 1918 – Qətl (Der Mord)
  • 1918 – Kənd həkimi, 13 başqa heykayə daxil olan kitab (Ein Landarzt)
  • 1919 – Cəza koloniyasında (In der Strafkolonie)
  • 1919 – Kənd həkimi (Ein Landarzt)
  • 1921 – Vedrə sürən (Der Kübelreiter)
  • 1924 – Ac sənətçi (Ein Hungerkünstler)

Ölümündən sonra çap olunmuşlar[redaktə]

  • 1904–1905 – Bir mübarizənin təsviri (Beschreibung eines Kampfes)
  • 1907–1908 – Kənddə toya hazırlıq (Hochzeitsvorbereitungen auf dem Lande)
  • 1914–1915 - Kənd məktəbi müəllimi (Der Dorfschullehrer)
  • 1915 – Blumfeld, yaşlı subay (Blumfeld, ein älterer Junggeselle)
  • 1916–1917 – Qəbir gözətçisi (Der Gruftwächter)
  • 1916–1917 – Körpü (Die Brücke)
  • 1917 – Calaşma (Eine Kreuzung)
  • 1917 – Ovçu Krakkus (Der Jäger Gracchus)
  • 1917 – Çin səddinin tikilişində (Beim Bau der Chinesischen Mauer)
  • 1917 – Gündəlik çaşqınlıq (Eine alltägliche Verwirrung)
  • 1919 – Atama məktub (hekayə) (Brief an den Vater)
  • 1920 – Vətənə dönüş (Heimkehr)
  • 1920 – Şəhər emblemi (Das Stadtwappen)
  • 1920 – Kiçik əlifba (Kleine Fabel)
  • 1922 – Bir itin tədqiqatı (Forschungen eines Hundes)
  • 1922 – Nigahlılar (Das Ehepaar)
  • 1923–1924 – Tikinti (Der Bau)
  • 1925 – Məhkəmə prosesi, kitab (Der Process)
  • 1926 – Qəsr (Das Schloß)
  • 1927 – İtkin düşmüşlər (Amerika (Roman)|Der Verschollene, Romanfragment)

Kafka kinoda[redaktə]

  • "Bu Frans Kafkanın gözəl həyatıdır" ("Franz Kafka’s ‘It’s a Wonderful Life’", Böyük Britaniya, 1993)
    "Çevrilmə"nin "Bu gözəl həyat" ilə qarışığı. Oskar mükafatı(1995). Rejisor Piter Kapaldi. Kafkanın rolunda Riçard E.Qrant
  • "Müğənni Jozefina və siçan xalq" (Ukrayna-Almaniya, 1994)
    Rejissor: Serqey Masloboyşikov
  • "Kafka" (ABŞ, 1991)
    Öz əsərləri əsasında Kafka haqqında yarımbioqrafik film. Rejissor Stiven Soderberq. Kafka rolunda Ceremi Ayrons
  • "Qəsr (film, 1997)" / Das Schloss (1997)
    Rejissor: Michael Haneke
  • "Qəsr (film, 1994)" (Rusiya-Almaniya-Fransa, 1994)
    Rejissor: Balabanov
  • "The Metamorphosis of Franz Kafka (film, 1993)" (İspaniya, 1993)
    Rejissor: Carlos Atanes
  • "Məhkəmə prosesi (film)" ("The Trial", Almaniya-İtaliya-Fransa, 1963)
    Rejissor Orson Velles

Çevrilmə ideyası dəfələrlə müxtəlif filmlərdə lentə alınmışdır:

  • "Milçək (film, 1956)" ("The Fly" Kurt Noyman, 1956)
  • "Milçək (film 1986)" (Devid Kronnenberq, 1986)
  • "Çevrilmə" (Fokin, Valeri, 2002

Mənbə[redaktə]

  • Peter A. Alt: Franz Kafka: Der ewige Sohn. München: Beck 2005, ISBN 3-406-53441-4
  • Thomas Anz: Franz Kafka. München: Beck 1989, ISBN 3-406-33162-9 (2. Auflage erschien 1992)
  • Hartmut Binder: Kafka-Handbuch in zwei Bänden. Band 1: Der Mensch und seine Zeit. Stuttgart: Kröner 1979, ISBN 3-520-81701-2.
  • Hartmut Binder: Kafka in Paris. Historische Spaziergänge mit alten Photographien. München: Herbig 1999.
  • Harmut Binder: Mit Kafka in den Süden. Eine historische Bilderreise. Prag: Vitalis 2006, ISBN 3-89919-058-0
  • Max Brod: Franz Kafka. Eine Biographie. Frankfurt/M.:S. Fischer Verlag 1962.
  • R. Hermes, W. John, H.-G. Koch, A. Widera: Franz Kafka. Eine Chronik. Berlin: Wagenbach 1999, ISBN 3-8031-2338-0
  • Harald Salfellner: Franz Kafka und Prag. Sechste, neubearbeitete Ausgabe. Prag: Vitalis 2007, ISBN 978-3-89919-077-9
  • Reiner Stach: Kafka. Die Jahre der Entscheidungen. Frankfurt am Main: S. Fischer 2002, ISBN 3-596-16187-8
  • Joachim Unseld: Franz Kafka. Ein Schriftstellerleben. Die Geschichte seiner Veröffentlichungen, München/Wien: Hanser 1982 ISBN 3-446-13554-5 und Frankfurt/M.: S. Fischer 1984, ISBN 3-596-26493-6 (Fischer Taschenbuch)
  • Klaus Wagenbach: Franz Kafka. (rororo Monographie) Reinbek: Rowohlt 1964. (Eine überarbeitete Neuausgabe erschien 2002, ISBN 3-499-50649-1)
  • Klaus Wagenbach: Franz Kafka. Bilder aus seinem Leben. Berlin Wagenbach 1983, ISBN 3-8031-3509-5
  • Klaus Wagenbach: Franz Kafka. Bildern aus seinem Leben. 2., erw. u. veränd. Aufl., Berlin Wagenbach 1994, ISBN 978-3-8031-3547-6
  • Nicholas Murray: Kafka und die Frauen, Felice Bauer, Milena Jesenska, Dora Diamant Artemis&Winkler 2007, ISBN 978-3-538-07242-8
  • Alois Prinz: Auf der Schwelle zum Glück. Die Lebensgeschichte des Franz Kafka. Suhrkamp Taschenbuch Verlag 2007

İstinadlar[redaktə]

  1. Kafka, Briefe an Milena (Milenaya məktublar).12.Aufl., Frankfurt a.M. 2002, S.17.
  2. Max Brod im Nachwort zu Der Prozess (Məhkəmə prosesinə son söz), Fischer Verlag, 1986, S. 224.

Xarici keçidlər[redaktə]

VikiAnbarda Frans Kafka ilə əlaqəli mediafayllar var.

Videolar[redaktə]