Aşağı Gövhər ağa məscidi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Gövhər ağa məscidi (Aşağı) səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
AŞAĞI GÖVHƏR AĞA MƏSCİDİ
Gövhər ağa məscidi (Aşağı) 1.jpg
Xəritədə yeri
ŞuşaAşağı Gövhər ağa məscidi  is located in Azərbaycan
ŞuşaAşağı Gövhər ağa məscidi
Şuşa
Aşağı Gövhər ağa məscidi
Məlumatlar
Ölkə Azərbaycan
Bölgə Şuşa
Yerləşdiyi ərazi Dağlıq Qarabağ
Memarı Kərbəlayi Səfixan Qarabaği
Sifarişçisi Gövhər ağa
Din İslam
Tikildiyi dövr 1874-1875-ci illər
Statusu Məscid

Aşağı Gövhər Ağa məscidi (1874-1875) — Şuşa şəhərinin aşağı məhəlləsində yerləşən dini-tarixi abidə[1].

Gövhər ağa 19-cu əsrin 3-cü rübündə Şuşada məscid inşa etdirdi ki, bu indi "Aşağı Gövhər ağa məscidi" adlanır və xarabalığı hal-hazırda Şuşada durur. 1884/1885-cı illərdə isə o, Şuşada vaxtilə ata-babasının tikdirdiyi məscidi təmir və bərpa etdirdi, hansı ki, həmin məscid hal-hazırda da durur və "Yuxarı Gövhərağa məscidi" adı ilə tanınır[2].

Aşağı Gövhər ağa məscidinin (tikildikdən sonra bu məscid belə adlandı) baş fasadı xüsusi bədii memarlıq həllinə malikdir. Məscid 1874-1875-ci illərdə inşa edilmişdir. Məscidə giriş hissəsi üç tağbəndli geniş eyvanla seçilir. Bütün ciddiliyi ilə simmetriyaya tabe edilən bu üç tağbənd mərkəz nöqtəsindən bərabər məsafədə qoyulmuş bir cüt səkkizbucaqlı daş sütun və kənarlarda yerləşdirilmiş digər iki yarımsütun üzərində quraşdırılmışdır. Mərkəzdə quraşdırılmış oxvari tağbənd yan tərəflərdəki yarımdairə şəkilli tağbəndlərdən nisbətən hündürdür. Hər iki yarımdairə tağbəndin üstündə isə memar yüngül relyefli xətlərlə haşiyələnmiş dördbucaqlı həndəsi fiqurlar işləmişdir. Eyvanın həmin hissəsi hər iki yandan üzəri üfüqi xətlərlə bölünmüş şaquli plyastrlarla məhdudlaşır. Eyvanın sağ və sol tərəflərindəki bir cüt alt-üst pəncərə və onların yan tərəflərindəki taxçalar ümumi şəkildə haşiyələnib. Bu haşiyələrin düzbucaqlı şəkildə olmasına baxmayaraq, pəncərə və taxçaların örtük konstruksiyaları yarımdairə şəklində inşa olunmuşdur. Məscidin damı Şuşanın digər yaşayış binaları kimi dördyamaclı şəkildədir. Memar Aşağı Gövhər ağa məscidinin minarələrini arxa fasadın yan tərəflərində ucaltmışdır. Araşdırmalar göstərir ki, minarələr ucaldılan bu yerlər heç də təsadüfi seçilməmişdir. Baş fasad mədrəsə binası ilə məhdudlaşdığı halda, onun arxa tərəfi geniş bir ticarət meydanına baxır. Ona görə də memar binanın daha görümlü və cəlbediciliyini nəzərə alaraq minarələri arxa fasadda ucaltmağı qərara almışdır. Məscidin daxili ilə deyil, bayır tərəfi ilə bilavasitə əlaqəsi olan bu minarələrin kürsülüyü binanın ümumi divar səviyyəsindən azacıq hündürlüyə malik bir məsafəyə qədər təbii əhəngdaşı ilə hörülmüşdür. Sonra isə silindrik şəkilli minarə gövdələri öz çardağına qədər bişmiş kərpiclə inşa olunmuşdur. Memar bu məscid minarələrinin gövdəsini bütövlükdə “Allah” sözünün təkrar yazısı ilə bəzəmişdir. Bu sözlər minarə gövdələrinə xüsusi kərpic düzümü ilə çox məharətlə yazılmış və heyrətləndirici qarışıq ornament yaranmışdır. Aşağı Gövhər ağa məscidinin əsas giriş qapısı bilavasitə onunla üzbəüz tikilmiş ikimərtəbəli mədrəsənin həyətinə açılır. Mədrəsə həyət tərəfdən bütün fasadı boyu geniş eyvanlarla əhatə olunmuşdur. Birinci mərtəbənin eyvanına düzülmüş sütunlar təbii əhəng daşından səkkizbucaqlı şəklində icra olunmuşdur. Həmin sütunların yuxarısını bir-birilə aypara şəkilli tağbəndlər tamamlayır. İkinci mərtəbənin eyvanına düzülmüş sütunlar isə təmiz yonulmuş ağac materialından hazırlanmışdır. Sütunlararası məsafələr bütün fasad boyu taxtadan hazırlanmış məhəccərlə bağlanır.

İstər Yuxarı, istərsə də Aşağı Gövhərağa məscidləri tarixən “Aşağı məscid”, “Yuxarı məscid”, “Böyük məscid” (Yuxarı Gövhər ağa məscidi), yaxud da “Cümə məscidləri” kimi adlanmışlar. Aşağı Gövhər ağa və Yuxarı Gövhər ağa məscidləri Şuşada cümə məscidi kimi məşhur olublar[3]. Şuşa qalasında Gövhər ağanın adını daşıyan iki məscidin tikilməsi eyni məzhəbin fərqli cərəyanlarına mənsub insanlara ibadət üçün şərait yaratmaq məqsədi güdüb. Bu məscidlər arasında məsafə bir-iki yüz metrdir.

Aşağı və Yuxarı Gövhər ağa məscidləri sözün əsl mənasında müsəlman Şərqinin əzəmətli və nadir incilərindən sayılırdı. Bu şahanə məbədin sırasında dayanan 17 məscid də şəhərə xüsusi gözəllik və müdriklik gətirirdi[4].

Bərdədə İmamzadə məscidinin yenidən qurulması (1868), Ağdamda məscid (1870), Şuşada Aşağı Gövhər ağa məscidi (1874-75) və Yuxarı Gövhər ağa məscidinin bərpası (XIX əsr), eləcə də Odessada Tatar məscidi (1870), Aşqabadda "Qarabağlılar" məscidi (1880) Kərbəlayi Səfixan Qarabağinin ən yaxşı əsərləridir.

Araşdırmaçı jurnalist Vasif Quliyev məscidlərin Sovet dövründəki vəziyyəti haqqında bunları dedi: “Aşağı Gövhərağa məscidi 1950-ci illərdə anbar kimi istifadə olunurdu. Yuxarı Gövhərağanın da anbar kimi istifadə olunmasına qərar verilmişdi. Amma Şuşanın qeyrətli oğullarının cəhdi nəticəsində məscid 1969-cu ildən tarixi muzey kimi istifadəyə verildi”[5].

Ermənilər tərəfindən dağıdılmış və ya erməniləşdirilmiş abidələr siyahısına Şuşa şəhərindəki Aşağı Gövhərağa məscidi də daxildir. 1874-1875-ci illərdə inşa olunmuş məscid Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2001-ci il 2 avqust tarixli 132 nömrəli qərarı ilə “Ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısı”na daxil edilib[6]. 1992-ci ilin mayında Şuşanın işğalı zamanı Aşağı Gövhərağa məscidinin binası və minarələri zirehli texnikanın atəşlərinə məruz qalaraq ciddi zədələnib. Daxildə və xaricdə divar yazıları pozulub, interyerinə erməni və rus dillərində azərbaycanlılara qarşı təhqiramiz ifadələr yazılıb[7].


Aşağı Gövhər ağa məscidinin qapısı


Aşağı Gövhər ağa məscidinin minarəsi

İstinadlar[redaktə]

  1. http://scwra.gov.az/structure/168/?%C5%9Eu%C5%9Fa%20%C5%9F%C9%99h%C9%99rinin%20%C9%99sir%20abid%C9%99l%C9%99ri
  2. https://az.wikipedia.org/wiki/G%C3%B6vh%C9%99r_a%C4%9Fa
  3. http://www.gomap.az/info/Description.aspx?idlo=34&lvo=4&pID=1500826
  4. http://www.kaspi.az/news.php?id=5677
  5. http://zarrintac.blogspot.com/2010_03_01_archive.html
  6. http://e-qanun.az/files/framework/data/2/c_f_2847.htm
  7. http://xeber.azeri.net/gundem/azerbaycan-ermenistana-qarsi-iddia-erizelerini-avropa-mehkemesine-gonderib

Həmçinin bax[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]