Gürcüstan

Gürcüstan
საქართველო
Sakartvelo

Bayrağı Gerbi
Şüar: ძალა ერთობაშია (Dzala ertobaşiya)  (gürcü) "Güc birlikdədir"
Himn: "Tavisupleba" "Azadlıq"
Paytaxt	Tbilisi
Böyük şəhərlər	Tbilisi, Kutaisi, Batumi
Rəsmi dil	Gürcü dili
Etnik qruplar	83,8% Gürcülər, 6,5% Azərbaycanlılar, 5,7% Ermənilər, 1,5% Ruslar, 2,5% digər
Prezident	Mixail Saakaşvili
Baş nazir	Nikoloz Gilauri
Birləşmə
Gürcüstan çarlığı	1008
Gürcüstan Demokratik Respublikası	26 may 1918
Müstəqilliyin bərpası elan edilib təsdiq olunub	9 aprel 1991 25 dekabr 1991
Ərazi • Ümumi	69 700 km² (121-ci)
Əhali • Təxmini sayı (2005) • Əhali sıxlığı	4 661 473 nəfər (117-ci) 64 nəfər/km²  (129-cu)
ÜDM (nominal)   • Cəmi (2010)   • Adam başına	$11.2 milyard   (122-ci yer) $2.560  (119-cu yer)
İnsan inkişafı indeksi (2008)	▲ 0,763  (orta) (93-cü)
Pul vahidi	Lari (ლ) (GEL)
Saat qurşağı	UKV (UKV+4)
İnternet domeni	.ge
Telefon kodu	+995

Gürcüstan (gürcü საქართველო – Sakartvelo) – Cənubi Qafqazda dövlət. Şimalda Rusiya, şərqdə Azərbaycan, cənubda Ermənistan və Türkiyə ilə həmsərhəddir. Paytaxtı Tbilisi şəhəridir. Şərqi Avropa ilə Qərbi Asiyanın kəsişməsində yerləşir. Ərazisi 69,700 km², əhalisi isə rəsmi rəqəmlərə görə təxminən 4.5 milyon nəfərdir. Gürcüstan qədim tarixə malik bir ölkədir. Gürcüstanın tarixi qədim Kolxida və İberiya krallıqlarına gedib çıxır. Dünyada xristanlığı qəbul edən 2-ci dövlət olan Gürcüstan 11-ci və 12-ci əsrlərdə ən qüdrətli çağını yaşamışdır. 19-cu əsrin əvvəlində Rusiyaya birləşdilib. 1918-ci ildə müstəqillik əldə etsə də, qısa müddətdən sonra RSFSR tərəfindən işğal olundu. 1991-ci ildə Gürcüstan müstəqilliyini əldə edib.

Coğrafiya

Bölgələri

Gürcüstan səth şəkilləri baxımından üç bölgəyə ayrılır.

• 1. Şimalda Böyük Qafqaz sıra dağlarının yerləşdiyi bölgə.
• 2. Cənubdakı Acara-İmereti. Trialeti, Borjomi-Bakuriani və Axalçixe dağlarının yerləşdiyi Kiçik Qafqaz kütləsindən yaranan bölgə.
• 3. Bu iki kütlə arasında ova və yaylaların yer aldığı Engebeli çöküntü bölgəsi.

Qərbdən Şərqə doğru getdikcə yüksələn Böyük Qafqaz sıra dağları ölkəni Rusiya Federasiyasından ayırır. Ən yüksək zirvələri təşkil edən Şara (5068 m), Kazbek (5047 m), Rustavi (4960 m), Tetnults (4852 m) və Uşba (4700 m) bu bölgədədir; cənubdakı Kiçik Qafqaz dağları daha alçaq olub yüksəklik Didi-Abuli doruğunda ancaq 3301 metrə qədər çıxır.

Şimal və cənubdakı dağlıq kütlələr arasında qalan çöküntü alanının qərb tərəfində Kolxida ovalığı, şərqdə Kartli və Kaxetiya yaylaları var.

İqlimi, Flora və Faunası

Gürcüstanın iqlimi coğrafi bölgələr üzrə dəyişkəndir. Qafqaz dağlarının soyuq şimal küləklərini və ölkənin Qara Dənizdən gələn nəmli və isti bir hava axınının təsirində qalması iqlimin yumşaq və yağışlı olmasına imkan yaradar.

Qara Dənizə yaxın Kolxida ovalığında isə astropikal iqlim özəllikləri görülür. Əsasən payız və qış aylarında yağan yağışlar qərbdən şərqə doğru getdikcə azalır. Kolxida ovalığında ildə orta hesabla 1600-2000 mm. olan yağış miqdarı Kartli və Kaxetiya yaylalarında 508 miliimetrə qədər azalır.

Yay və qış arasındakı istilik fərqi qərbdə çox dəyişkən quru iqliminin hökm sürdüyü şərqə daha çoxdur. Bol yağış alan Kolxida ovalığında astropikal bitki örtüyü görülür və burada bambu, okaliptüs, palma kimi ağacların da yetişməsinə uyğun şərait var. Qara Dənizə yaxın bölgələrdə 1000-1200 metrəyə qədər gürgən və 2000 metrəyə qədər şam ağaclarından yaranan meşələr hakimdir: daha yüksəklərdə isə otlaqlar yerləşir.

Torpaqlarının üçdə biri meşələrə örtülü olan ölkədə şam, ladin, meşə,şabalıd , ağcaqayın, küknar, dişbudaq ve ihlamur boldur. Meşələrin yüksək yerlərində və dağlarda dağ keçisi, karaca, çöl donuzu, ayı, vaşaq, tülkü və qurd kimi heyvanlar, çaylarında bol miqdarda balıq yaşayır.

Çayları və Gölləri

Təbii su ehtiyatları baxımından zəngin bir ölkə olan Gürcüstanda Böyük Qafqaz dağlarının buzlaqlarından qidalanan Bzibi, Kodori, İnguri, Çheniçkali və Rioni çayları Qara dəniz hövzəsinə daxildirlər.Mənbəyi Türkiyədən başlayan Çoruk Batum yaxınlarında Qara dənizə Kür isə Xəzər dənizinə tökülür. Kürün qolları olan Liaxvi, Çama, Tana, Tedzami, Aragvi, Lori və Alazandan əkin sahələrinin sulanmasında əhəmiyyətli yer tutur.

Cavaxetiya vulkanik yaylasında olan irili xırdalı bir neçə göl yağış və yeraltı su mənbələrindən qidalanır; bu göllərdə bol miqdarda farel ve sazan balıqları var.

İnzibati Regionları

Gürcüstanın regionları
Map ref.	Region	Paytaxt
1	Abxaziya	Suxumi (Sokhumi)
2	Sameqrelo-Zemo Svaneti	Zuqdidi
3	Quriya	Ozurgeti
4	Acarıstan	Batumi
5	Raça-Leçxumi və Kvemo Svaneti	Ambrolauri
6	İmeretiya	Kutaisi
7	Samtsxe-Cavaxeti	Axalkalaki
8	Şida Kartli	Qori
9	Mtsxeta-Mtianeti	Mtsxeta
10	Kvemo Kartli	Rustavi
11	Kaxetiya	Telavi
12	Tbilisi	Tbilisi

Gürcüstan 2 muxtar respublikadan və 9 regiondan ibarətdir. Muxtar respublikalara Acarıstan və Abxaziya aiddir. Onların hər ikisi Sovet dövründə yaradılmış və müasır Gürcüstan Konstitutsiyası tərəfindən tanınırlar. Separatist Cənubi Osetiya isə administrativ olaraq Şida Kartli regionuna daxildir. Digər 9 region isə Quriya, İmeretiya, Kaxetiya, Kvemo Kartli, Mtsxeta-Mtianeti, Raça-Leçxumi və Kvemo Svaneti, Sameqrelo-Zemo Svaneti, Samtsxe-Cavaxeti, Şida Kartli regionlarıdır. Sağdakı cədvəldə Gürcüstanın inzibatı dairələri və onların mərkəzi şəhərləri göstərilmişdir. Bu regionlar özləri də inzibati olaraq rayonlara bölünürlər. Ümumi olaraq Gürcüstanda 72 rayon mövcuddur.

Tarix

Əsas məqalə: Gürcüstan tarixi

Uzaq keçmişdə bu ərazilərdə yunanlara və romalılara məlum olan iki dövlət mövcud idi: Iberiya və Kolxida. Bu dövlətlər 337-ci ildə xristianlıq qəbul etdilər. Bizans və ərəb idarəsindən qurtarıb gürcü məlikləri XI əsrdə torpaqlarını birləşdirib müstəqil Gürcü şahlığını yaratdılar. XII əsrdə bu şahlıq qonşu əraziləri fəth edib güclü bir dövlətə dönür. XIV əsrdən bəri monqollar, iranlılar və osmanlılar ölkəyə hücum edib müstəqilliyinə dəfələrlə son qoyurdular. 1783-cü ildə gürcü Kartli-Kaxeti şahı İrakli II Rusiya ilə Georgievsk müqaviləsini imzaladı. Bu müqavilə əsasəm Rusiya Gürcüstana mühafizə tə'min etsə də, İran hələ də ölkəyə qarşı hücum etməyə davam edirdi. 1801-ci ildə Gürcüstan Rusiya tərəfindən zəbt edildi. 1810 Rusiya qərbi gürcü İmereti şahlığını da özünə tabe etdi. 1918-ci ilə 1921-ci illər arasında Gürcüstan müstəqil respublika idi. 1921-ci ildə rus ordusu Gürcüstana daxil olub, müstəqilliyi ləğv etdi və SSRİ-nin tərkibində Gürcüstan Sovet Sosialist Respublikası yaradıldı. 1922-1936-cı illərdə Gürcüstan Zaqafqaziya Sovet Federativ Sosialist Respublikasına daxil idi. 1991-ci ildən bəri Gürcüstana Respublikası müstəqil ölkədir.

Şəhərlər

Əhalisinin sayına görə Gürcüstanda ən böyük şəhər 1.1 milyon əhalisi olan paytaxt Tbilisidir. İkinci böyük şəhər isə İmeretiya regionunda yerləşən 188.000 əhalisi olan Kutaisidir. Lakin son illərdə Gürcüstanda şəhərlərin demək olar ki, hamısının əhalisi azalmaqdadır. Belə ki, 1989-cu ildə Tbilisi əhalisi 1.250.000 nəfər idi, həmçinin Kutaisinin əhalisi də həmin ildə 232.000 nəfər olsa da, 2009-cu ildə onun da əhalisi azalmışdır. Aşağıdakı cədvəldə Gürcüstanın 10 ən böyük şəhərlərinin əhalisi göstərilmişdir.

Sıralaması	Adı	1989-cu ildə əhalisi	2002-ci ildə əhalisi	2009-cu ildə əhalisi
1.	Tbilisi	1.243.200	1.073.300	1.106.700
2.	Kutaisi	232.500	186.000	188.600
3.	Batumi	136.900	121.800	122.500
4.	Rustavi	159.000	116.400	117.400
5.	Zuqdidi	49.600	68.900	72.300
6.	Qori	67.800	49.500	50.800
7.	Poti	50.600	47.100	47.500
8.	Samtrediya	34.300	29.800	29.600
9.	Xaşuri	31.700	28.600	28.300
10.	Senaki	28.900	28.100	28.100

Əhali

Gürcüstanın etnik xəritəsi (2002 s.a.)

2010-ci il yanvarın 1-ə olan məlumata görə Gürcüstan əhalisi 4436,4 min nəfər təşkil etmişdir ki, onun da 2.350.500 nəfəri şəhər və şəhər tipli qəsəbələrdə, 2.085.900 nəfəri kəndlərdə yaşayır.

Gürcüstan Dövlət Statistika Komitəsi: 2002-ci İl Əhalinin Siyahıya Alınması Nəticələri

Etnik qruplar	Sayları	Ölkə əhalisinə nisbəti
Toplam əhali	4.371.535	100%
Gürcü	3.661.173	83,8%
Azərbaycanlı	284.761	6,5%
Erməni	248.929	5,7%
Rus	67.671	1,5%
Osetin	38.028	0,9%
Yezidi	18.329	0,4%
Berzen	15.166	0,3%
Ukraynalı	7.039	0,2%
Kistin	7.011	0,2%
Yəhudi	3.772	0,1%
Abxaz	3.527	0,1%
Assur	3.299	0,1%
Kürd	2.514	0,1%
Avar	1.996	0,0%
Çeçen	1.271	0,0%
Polyak	870	0,0%
Moldovan	864	0,0%
Alman	651	0,0%
Belorus	542	0,0%
Qaraçı	472	0,0%
Ahısqa türkü	441	0,0%
Udin	203	0,0%
Bulqar	138	0,0%
Litvalı	134	0,0%
Latış	91	0,0%
Eston	59	0,0%
İranlı	46	0,0%
Çex	46	0,0%
Ləzgi	44	0,0%
Digər	2.349	0,1%

İqtisadiyyat

BTC boru xətti

Gürcüstan aqrar-sənaye ölkəsidir. 2004-cü ildən etibarən iqtisadiyyatı sabit artım tempi, kiçikhəcmli büdcə kəsiri (2006-cı ildə ÜDM-in 0,3%-i həcmində), valyuta ehtiyatlarının sürətlə artması, xarici dövlət borcunun idarəolunan səviyyəyə düşməsi və inflyasiya proseslərinin sürətlənməsi ilə xarakterizə olunur.

2006-cı ildə burada iqtisadi artım 9,6%, adambaşına düşən ÜDM 3153 lari (1771 ABŞ dolları) təşkil etmişdir. Son 3 ildə (2004-2006) büdcə xərclərinin orta illik 47% artması qiymətlərin bahalaşmasını stimullaşdıraraq 2006-cı ildə 8,8%-ə çatmasını şərtləndirmişdir. Xarici ticarət balansında irihəcmli kəsirə baxmayaraq, ölkəyə intensiv axıb gələn xarici investisiyalar daxili valyuta bazarında təzyiq yaradaraq ABŞ dollarına nəzərən larinin məzənnəsini 2002-ci ilin aprelindən etibarən davamlı olaraq bahalaşdırmaqdadır.

Gürcüstanın ÜDM istehsalı 1990-cı ildə 8,5 milyard dollar olduğu halda 2010-cu ildə 11,7 milyard dollara yüksəlib. Müqayisə üçün onu bildirək ki, 1990-cı ildə Ermənistanın ümumi daxili məhsul (ÜDM) istehsalı indiki (2010-cu il) qiymətlərlə 2,2 milyard dollar idisə, 2010-cu ildə 9,3 milyard dollar, Azərbaycanda isə 1990-cı ildə olan 6,5 milyardlıq ÜDM istehsalı 2010-cu ilin yekununda 54,3 milyard dollarlıq istehsala çatıb. 1990-cı ildə Gürcüstan iqtisadiyyatı Cənubi Qafqaz iqtisadiyyatının 50 faizini təşkil edirdi. 2010-cu ildə isə Gürcüstan Cənubi Qafqaz iqtisadiyyatının 15,5 faizini formalaşdırır. 2010-cu ildə Gürcüstanda adambaşına düşən ÜDM məbləği 2,6 min dollardır, 1990-cı ildə isə bu göstərici 2.400 dollar olub. Bu göstəricilər onu bildirir ki, ötən 20 il ərzində Gürcüstan iqtisadiyyatında artım çox cüzi olub. Proqnozlara görə 2015-ci ildə Gürcüstanın Ümumi Daxili Məhsulu 14,8 milyard dollar olacaq.

Şəkillər

• 

  Şota Rustaveli, böyük gürcü şairi.

• Queen Tamar – Vardzia fresco.jpg

  Çariça Tamar (1160–1213)

• 

  Vaja Pşavela, gürcü şairi. 1914

• 

  Gürcüstanın kosmosdan görünüşü

• 

  Şara dağı

• 

  Uşba dağı

• 

  Qafqaz dağları

• 

  Ananuri qalası

• 

  Svanetiya

• 

  Tbilisi mərkəzi parkı , 2005

• 

  Tbilisi, 2002

• 

  Tbilisi, 1671

• 

  Mtsxeta, 1996

• 

  Mtsxeta, Cvari kilsəsi

• 

  Batumi şəhəri

Həmçinin bax

• Tbilisi
• Borçalı

بو مقاله، تورک-عرب الیفباسینداکی گورجوستان مقاله سینین قارشیلیغی دیر.

Xarici keçidlər

• United Nations: Concludes Public Review of Initial Report of Georgia
• Full information about (country) Georgia
• Friends of Georgia (Friends of Georgia International Foundation).