Gədəbəy

Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا

Bu məqalə Gədəbəy rayonu haqqındadır. Şəhər üçün Gədəbəy (şəhər) səhifəsinə baxın.

Gədəbəy
Məlumatlar
İqtisadi rayon:	[[{{{İqtisadi rayon}}}]]
Ərazi:	1225 (km2)
Əhali:	92 000 nəfər (2008)[1].
Əhali sıxlığı:	63(1981) (nəfər/km2)
Nəqliyyat vasitəsi kodu:	21
Telefon kodu:	232
Poçt kodu (Mərkəzi PŞ):	AZ 2100
Yaşayış məntəqələrinin sayı	1 şəhər tipli qəsəbə 111 kənd
İcra başçısı:	[[]]
İnternet saytı:	http://www.gedabey.az/

Gədəbəy - Azərbaycanın şimal-qərbində rayon.

[redaktə / تحریر] Tarixi

Gədəbəy rayonu azərbaycanin ən qədim insan yaşayiş məskənlərindən biridir.Ərazidə olan tarixi mədəniyyət abidələri eramizdan əvvəl 12-7-ci əsrləri əhatə edən Xocali-Gədəbəy mədəniyyətinin bir hissəsi kimi tariximizə daxil olmuşdur.

XIX əsrin ortalarinda Gədəbəy rayonu ərazisində mis filizi yataqlari kəşf edilmiş və 1855-1856-ci illərdə yerli sahibkarlar tərəfindən misaritmə zavodu tikilmişdir.Daha sonra həmin zavod Almaniyanin “Simens” şirkəti tərəfindən alinaraq,1865-ci ildə yenidən qurulmuşdur.”Simens”şirkəti tərəfindən 1883-cü ildə Qalakənd misaritmə zavodu tikilmiş,1879-cu ildə Zaqavkaziyada ilk dəfə uzunluğu 28 km olan Gədəbəy-Qalakənd arasinda dəmir yolu çəkilmişdir.Bu dəmir yolunda 4 lokomotiv,33 vaqon hərəkət etmişdir.Bu gün də həmin yol ilə bağli salinmiş körpülər tarixi abidə kimi qalmaqdadir.1883-cü ildə Qalakənd kəndində Çar Rusiyasi Ərazisində ilk su elektrik stansiyasi tikilmiş Qalakənd misaritmə zavodunda elektroliz üsulu ilə mis əridilmişdir.Bu zaman Avtopanin mərkəzi şəhəri London,Paris,Sankt Peterburq şəhərlərində gerosin lampalarindan istifadə olunduğu halda,Gədəbəydə elektrik işigindan istifadə edilirdi.

Həmin dövrdə alman alimləri tərəfindən Gədəbəy rayonu ərazisində arxeoloji qazinti işləri aparilmişdir.Arxeoloji qazintinin nəticələri Almaniyanin “Folker Şpis”elmi nəşriyyati tərəfindən “Qalakənd” adli elmi əsər şəklində Berlində çap edilmişdir.Əsər Berlin Dövlət muzeyində saxlanilir.

[redaktə / تحریر] Coğrafiyası

Kiçik Qafqazın orta və yüksək dağlıq qurşaqlarında yerləşir. Ərazisi Şahdağ silsiləsinin şimal yamacını, Başkənd-Dəstəfur çökəkliyinin və Şəmkir dağ massivinin bir hissəsini əhatə edir. Ən yüksək zirvələri: Qoşabulaq (3549 m.), Qocadağ (3317 m.) və s. ^[2]

Yura, Tabaşir, Paleogen və Antropogen çöküntüləri yayılmışdır. Qara və ağ mərmər yataqları var. Yayı quraq keçən mülayim isti, qışı quraq keçən soyuq və dağlıq tundra iqlimi üstündür.

Çay şəbəkəsi sıxdır. Axınca və Zəyəm çaylarının yuxarı axını bu rayonun ərazisindədir. Şəmkir çayının yuxarı axını rayonun cənub-qərb sərhədindən axır. Qonur dağ-meşə, çimli dağ-çəmən və s. torpaqlar yayılmışdır.

Meşələrin ümumi sahəsi 30,5 min hektardır(1980).Heyvanları: qayakeçisi, cüyür, qonur ayı, canavar və s.Quşlardan tetra, ular,qartal və s. var.

[redaktə / تحریر] İri yaşayış məntəqələri

Şəhər tipli Gədəbəy qəsəbəsi, Söyüdlü, Slavyanka, Novosaratovka, Rüstəm Əliyev, Ağamalı kəndləridir.

[redaktə / تحریر] İqtisadiyyat

Təsərrüfatı əsasən kənd təsərrüfatından ibarətdir. İqtisadiyyatında kartofçuluq, heyvandarlıq və taxılçılıq əsas yer tutur.

Rayonda kəşf edilmiş (1849) mis filizi əsasında yaradılan (1855-1956) Gədəbəy mis əritmə zavodu və Qalakənd (1883) mis əritmə zavodu mövcuddur.

Azərbaycanda ilk su elektrik stansiyasi 1880 ci ildə ve ilk 29 km lik demir yolu 1879 cu ildə bu rayonda tikilmişdir.

Bu yaxınlarda rayon ərazisində qızıl yataqları kəşf olunub və istismarı başlamaq üzərədir. Məşhur Simens qardaşları bu rayonda mis mədənlərinin istismarından külli miqdarda gəlir əldə etmişlər. İndi qızıl yataqları kəşf olunduqdan sonra bəziləri bu fikirdədi ki, Simens qardaşları Gədəbəydən mis adıyla qızıl çıxardıblar.

[redaktə / تحریر] Mədəniyyət

Rayonda 86 ümumtəhsil məktəbi(16 ibtidai, 28 doqquz illik,42 orta), 1 texniki peşə məktəbi var. Həmçinin rayonda 13 mədəniyyət evi, 26 klub, 67 kitabxana, 39 kinoqurğu var.

Rayonun mərkəzində 5 min nəfərlik stadion var. Rayonda 325 çarpayılıq 10 xəstəxana, 36 feldşer-mama məntəqəsi, sanitariya-epidemioloji stansiya, 75 həkim, 298 orta tibb işçisi var (1980).

[redaktə / تحریر] Memarlıq abidələri

Memarlıq abidələrindən Söyüdlü kəndində (Şəmkir çayının ütstündə) Qız qalası (“Namərdqala” 9 cu əsr ) və Məhrəsə monastırı , Novosaratovka kəndində məbəd (1535), Qalakənd kəndində qala ( 16 cı əsr), Böyük Qaramurad kəndində qala (1634), Dikdaş kəndi ərazisində (Bayram dərəsində) alban kilsəsi və Həmşivəng məbədi, Cəbətkeçməz kəndində üç körpü (19 cu əsr), və s. qalmışdır.

Birinci Qarabağ müharibəsi dövründə erməni isğalçıları bu rayona da daxil olmuşdular, lakin güclü müqavimətlə rastlaşan ermənilər rayon ərazisindən çıxarılmışlar.

[redaktə / تحریر] Görkəmli şəxslər

• Köçərli Tofiq Qasim oğlu - Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının akademiki
• Köçərli Firudin Qasim oğlu - Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının akademiki
• Sadiqov Mirzə Hüseyn oğlu - Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının akademiki
• Əhmədov Qoşqar Teymur oğlu - Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü
• Tapdıqov İlyas Oruc oğlu - şair, tərcüməçi, 1958-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan komsomolu mükafatı laureatı (1972).
• Rzayev Salman Qədimali oğlu - Nyu-York Elmlər Akademiyasının üzvü, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru
• Hüseynov Məhərrəm Məhəmməd oğlu - dermatoloq, tibb elmləri doktoru, professor, Azərbaycan SSR Əməkdar həkimi və əməkdar elm xadimi
• Allahverdiyev Ayaz Vilayət oğlu - şair,
• Qasımov İkram Ziyad oğlu - Filologiya elmləri doktoru, professor,
• Allahverdiyev Zəka Vilayət oğlu - Mədəniyyət və incəsənət xadimi, yazıçı, müğənni

[redaktə / تحریر] Şəkillər

[redaktə / تحریر] Mənbə

1. ↑ Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi
2. ↑ http://www.mct.gov.az/?/az/cities/view/329/

g • m • r Azərbaycanın rayon və şəhərləri
Rayonlar	Abşeron • Ağdam • Ağdaş • Ağcabədi • Ağstafa • Ağsu • Astara • Babək* • Balakən • Bərdə • Beyləqan • Biləsuvar • Daşkəsən • Dəvəçi • Füzuli • Gədəbəy • Goranboy • Göyçay • Göygöl • Hacıqabul • İmişli • İsmayıllı • Cəbrayıl • Cəlilabad • Culfa* • Kəlbəcər • Kəngərli* • Xaçmaz • Xızı • Xocalı • Xocavənd • Kürdəmir • Laçın • Lənkəran • Lerik • Masallı • Neftçala • Oğuz • Ordubad* • Qəbələ • Qax • Qazax • Qobustan • Quba • Qubadlı • Qusar • Saatlı • Sabirabad • Sədərək* • Salyan • Samux • Şahbuz* • Şəki • Şamaxı • Şəmkir • Şərur* • Şuşa • Siyəzən • Tərtər • Tovuz • Ucar • Yardımlı • Yevlax • Zəngilan • Zaqatala • Zərdab
Şəhərlər	Bakı • Gəncə • Lənkəran • Mingəçevir • Naftalan • Naxçıvan* • Sumqayıt • Şəki • Şirvan • Şuşa • Xankəndi • Xırdalan • Yevlax
Ulduz şəkilli mətbəə nişanı olan (*) Naxçıvan Muxtar Respublikası