Gəgəli

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
GƏGƏLİ
Xəritə
Ağsu rayonu
Ağsu rayonu
Məlumatlar
Koordinatlar
İnzibati İdarə
Ölkə Azərbaycan
Rayon Ağsu rayonu

GəgəliAzərbaycan Respublikasının Ağsu rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.

Gəgəli Ağsu rayonunun eyniadlı inzibati ərazi vahidində kənd. Ləngəbiz silsiləsinin ətəyindədir. Yerli əhali arasında Gəyəli kimi tələffüz olunur. Göyəli variantında da qeydə alınmışdır. Keçmışdə yayı Dağlıq Şirvanda, qıŞı isə bu kəndin ərazisində keçirmış gəgəli tayfasına mənsub ailələrin XIX əsrdə burada məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Əhalinin əsli Göylər kəndindəndir[1].

Tarixi[redaktə]

Gəgəli kəndinin əsası 19-cu əsrin 40-50-ci illərində Dəyəli-Gəgəli adlı axtaçı obasının AğsuBico kəndləri arasındakı yazlaq sahəni daimi binə yeri seçməsi ilə qoyulmuşdur. Əhalinin əsli indiki Şamaxı rayonunun Göylər kəndindən olmuşdur. Artıq 1862-1863-cü illərin rəsmi sənədlərində Xançoban dairəsi Gəgəli obasının sakinlərinin Şamaxı qəza rəisinə Bico kəndinə yaxın ərazidə Yasamal adlanan torpaqda oturaq həyata başlamağa icazə haqqında ərizə ilə müraciət etmələri barədə qeydlər var. 19-cu əsrin 20-ci illərinə qədər bu ərazilər Şirvan xanlarının nəslindən olan Şıxəli bəyin əkin və otlaq sahələrinin tərkibində olmuşdur. İndi də Gəgəli kəndi ərazisindəki bəzi yer adları, məsələn, Şıxəlibəyli arxı, Şıxəlibəyli düzü, Şıxəli bəyə və ailəsinə məxsus olduğu bilinən günbəz Şıxəli bəyin adı ilə bağlıdır.

Gəgəli kəndinin Bico kəndinin əkin sahələrindən görünüşü

Qədim Nərgizava yaşayış məskəni[redaktə]

Gəgəli və Bico kəndlərinin ərazilərini ayıran Bicodərəsi çayının yatağı

Bico kəndi ilə Gəgəli kəndi ərazisində, Gəgəli kəndindən təxminən 2 km cənubi-şərqdə, Bico və Gəgəli kəndinin sakinləri tərəfindən "Nərgizava" adlandırılan, Bicodərəsi ilə Yasamal adlı qobuluq ərazidə qədim yaşayış məskəni yerləşir. 10 hektardan geniş bir sahəni əhatə edən bu ərazinin böyük bir hissəsi Bico və Gəgəli kəndlərinin sakinləri tərəfindən uzun müddət əkin məqsədləri üçün şumlandığına görə, abidənin tarixi-mədəni təbəqəsi güclü dağıntıya məruz qalmışdır. Buna baxmayaraq, 1997-2010-cu illərdə AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun Şamaxı-Ağsu ekspedisiyası tərəfindən aparılmış geniş miqyaslı arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində ərazinin indiki Gəgəli kəndi ərazisindəki hissəsində aşkarlanmış, b.e.ə. III-II əsrlərə aid 69 torpaq tipli qəbir, xeyli miqdarda və müxtəlif növdən olan daş, saxsı və metal məmulatları burada qədim və inkişaf etmiş mədəniyyətə malik yaşayış məskəninin mövcud olduğundan xəbər verir. Daima oturaq həyat tərzi ilə yaşamış Bico kəndinin əhalisinin əsrlər boyu davam etdirdiyi və qoruyub saxladığı elmi, ədəbi, dini, və incəsənət ənənələri bu zəngin mədəniyyətin tamamlayıcısı, tərkib hissəsi və davamı kimi qiymətləndirilir. Nərgizava şəhərinin dağılması 1192-ci ilin dağıdıcı zəlzələsi və 1221-ci ildən başlayan monqol-tatar yürüşləri ilə əlaqələndirilir.

Gəgəli 20-ci əsrin əvvəllərində[redaktə]

20-ci əsrin əvvəllərində ermənilərin yaşadığı Xankəndi, Dərəkərkənc və başqa erməni kəndlərindən Gəgəliyə bir-neçə dəfə hücumlar edilmiş, lakin layiqli cavablarını almışlar. Həmin vaxtlarda Gəgəlili Səfərin adı ermənilər üçün xoşagəlməz hadisələrlə xatırlanır. 1918-ci ilin martında Bakıdan Kürdəmir yolu ilə Şamaxıya qayıdan 400 nəfərlik erməni hərbi dəstəsi bir-çox kəndləri o cümlədən Ləngəbizi talan etsələr də, Bico kəndində Pirəmsaq döyüşündə bicolular tərəfindən darmadağın edildiyi üçün Gəgəli kəndi bu basqından salamat qurtarmışdır. 1918-1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin ordusunda xudmət edən, Gəgəlidən olan Məmmədsadıq Sadıqovun, Əlimusa Cəbiyevin, Allahverən Eminalıoğlunun, Yusif Cəbrayılovun, Köşək Musaoğlunun, Omar Məmmədoğlunun adı Musavat əsgərləri kimi xatırlanır.

1926-ci ildə Gəgəli kəndindəki yaşlılar məktəbinə Canalı Mirzəyevin (1908-1996) direktor təyin edilməsi barədə vəsiqə

Əvvəllər Kürdəmir rayonunun inzibati ərazi vahidliyinə daxil olub. Ağsu rayonu yaradıldıqdan sonra bu rayonun ən böyük kənd inzibati vahidlərindən biri olub.

Gəgəlidə ilk məktəb 1924-cü ildə yaşlılar üçün təsis edilib. 1932-ci ildə Gəgəlidə tam olmayan orta məktəb açılır. Məktəbdə təshilin təşkili 1939-cu ilədək burada direktor vəzifəsində çalışan Canalı Mirzəyevə (1908-1996) həvalə edilir. O, əvvəllər də, hələ 18 yaşı olarkən (1926-27-ci illərdə) Gəgəli yaşlılar məktəbinin direktoru olmuşdu. II Dünya müharibəsinin ağır illərində tamamilə fəaliyyətsiz hala düşmüş Gəgəli məktəbinin fəaliyyətinin yenidən bərpa edilməsi də 1947-ci ildə yenidən Canalı müəllimə həvalə edilir.

Mədəniyyəti[redaktə]

Coğrafiyası və iqlimi[redaktə]

Əhalisi[redaktə]

Əhalisinin sayına görə Gəgəli Ağsu rayonunun ən böyük kənd məntəqəsidir. Burada 3500 nəfərə yaxın sakin yaşayır.

İqtisadiyyatı[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]

Mənbə[redaktə]

  • 1. V.H. Əliyev, F.S.Xəlilov "Ağsunun tarixi səhifələri" - Bakı, "ADĠLOĞLU" nəşriyyatı - 2001, 94 səh.
  • 2. AMEA-nın "Tarix-Fəlsəfə-Hüquq" seriyası, 1990-cı il, №1.
  • 3. Fariz Xəlilli "Qədim Nərgizava və Gəgəli" - Bakı, "ADĠLOĞLU" nəşriyyatı - 2003, 38 səh.
  • 4. Canalı Mirzəliyev "Gözəl Ağsu", Bakı, "Gənclik" nəşriyyatı-2003, 311 s.
  1. ”Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğəti”. İki cilddə. I cild. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2007, səh.280