Gəraylar
| Gəraylar sülaləsi |
||
|---|---|---|
 |
||
| Ölkə: | Krım xanlığı | |
| Əcdadı: | Çingiz xan | |
| Titullar: | ||
| Banisi: | I Hacı Gəray | |
| Sonuncu hökmdar: | Şahin Gəray | |
| Hazırki rəhbər: | Cəzzar Pamir Gəray | |
| Əsası qoyulan il: | 1441 | |
| Kənarlaşdırılma: | ||
| Milliyyəti: | Krım tatarları | |
Gəraylar (Geraylar, Giraylar[1] (əski ərəb əlifbası ilə: كرایلر; tək halda: (Gəray) كراى) — Krımda, XV əsrin əvvəllərindən 1783-cü ilə qədər — Krım xanlığının Rusiya imperiyası tərəfindən işğalına qədər, hakimiyyətdə olmuş hökmdar sülaləsi.
Sülalənin banisi Krımın ilk xanı olmuş I Hacı Gəraydır. O, uzun müddət Krımın Qızıl Ordadan ayrılması və müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparmışdır. I Hacı Gərayın nəsil şəcərəsi barədə bir neçə versiya mövcuddur ki, bu da tarixçilər arasında mübahisələrə yol açır. Gərayların özlərinin rəsmi açıqlamalarına görə onlar Çingiz xanın nəslindəndirlər. Amma ehtimal var ki, əslində I Hacı Gəray heç də Çingiz xan nəslindən yox, əslində məşhur monqol-türk mənşəli gəraylar nəslindən idi və onun Çingiz xan nəslindən olması sonradan uydurulmuşdur.
Bu sülələnin bəzi nümayəndələri isə Kazan, Həştərxan və Qasım xanlıqlarında hakimiyyətdə olmuşlar.
Sülalənin nümayəndələrində biri - Dövlət Gəray, tarixdə daha çox, Rus çarı İvan Qroznı ilə etdiyi müharibələri ilə yadda qalmışdır.
Hal-hazırda bu nəsildən olan və Londonda yaşayan Cəzzar Pamir Gəray Krım taxtının qanuni varisi hesab edilir.
Mündəricat |
"Gəray" sözü haqqında [redaktə]
Bu söz, sülalənin banisi olan I Hacı Gərayın adı idi və I Hacı Gərayın 6-cı oğlu olan I Mənqli Gəray tərəfindən soyadı kimi qəbul edilmişdir, - mənası "doğru", "ədalətli" deməkdir.
Krım xanları [redaktə]
* Cədvəldə Canibəy Gərayın hakimiyyət illəri (1624) göstərilmir. O, Osmanlı sultanının fərmanı ilə Krın xanı elan edilməsinə baxmayaraq taxta çıxa və Krım xanlığını idarə edə bilməyib. Əvəzində isə həmin vaxt Krımı III Mehmed Gəray idare edirdi.
**Cədvəldə [Maqsud Gəray]]ın hakimiyyət illəri (1771-1772) göstərilmir. O, Osmanlı sultanının fərmanı ilə Krım xanı elan edilməsinə baxmayaraq taxta çıxa və Krım xanlığını idarə edə bilməyibdir. Əvəzində isə həmin vaxt Krımı II Sahib Gəray idarə edirdi.
***Bəzi mənbələrdə xatırlanan Şahbaz Gəray (1787-1789) və Bəxt Gərayın (1789-1792), 1783-cü ildə Rusiya tərəfindən işğal edilmiş Kırım xanlığını idarə etməkləri cədvəldə göstərilmir.
I Hacı Gəray nəslindən olan Qasım xanları [redaktə]
- Nurdövlət[2] (I Hacı Cərayın oğlu), 1486—1490
- Satılqan (Nurdövlətin oğlu), 1491—1506
- Canay, (Nurdövlətin oğlu), 1506—1512
Gəraylar sülaləsindən olan Kazan xanları [redaktə]
- Sahib Gəray [3] (I Səadət Gərayın oğlu), 1521—1524.
- Səfa Gəray[4] (Fəth Gərayın oğlu), 1524—1549.
- Utyamış Gəray[5] (Səfa Gərayın oğlu), 1549—1551.
Gəraylar sülaləsindən olan Həştərxan xanları [redaktə]
- Bahadır Gəray (I Məhəmməd Gərayın oğlu), 1522—1523.
Xarici keçidlər [redaktə]
Həmçinin bax [redaktə]
Ədəbiyyat [redaktə]
- Олекса Гайворонский «Созвездие Гераев»
- Ибраим Абдулла — Предки Гераев: исторические версии и факты
- Базилевич Василий Митрофанович. Из истории московско-крымских отношений в первой половине XVII века
İstinadlar [redaktə]
- ↑ Qırım tarihı. E. Çubarovnıñ muarrirliginen. Aqmescit. Tezis. 2009 /История Крыма. Под ред. Э. Чубарова. Симферополь. Тезис. 2009/ ISBN 978-966-470-016-7.
- ↑ 1466, 1474—1475, 1476—1478-ci illərdə Krım xanı idi.
- ↑ A.o.1501— v.e.1551; 1524—1532-cü illərdə Krımda (qalğa), 1524—1532-cü illərdə isə xan olmuşdur.
- ↑ A.o.1510—v.e.1549; Sahib Gərayın qardaışı oğludur.
- ↑ A.o.1546—v.e.1566.
