Gender

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Gender - cins və gender anlayışlarını fərqləndirən müasir sosial elm.

İnsanın cinsi qadın və kişi arasındakı psixoloji və sosioloji fərqlərin başlıca səbəbi və əsası hesab olunur. Elmi tədqiqatların inkişafı nəticəsində aydın oldu ki, bioloji nöqteyi-nəzərdən kişilər və qadınlar arasında oxşarlıq fərqlərdən daha çoxdur. Tədqiqatçılar hətta belə hesab edirlər ki, kişilər və qadınlar arasındakı yeganə aydın və əhəmiyyətli fərq onların nəsil artırmasındakı rolu ilə bağlıdır. Bu gün aydın görünür ki, bu cür «tipik» cinsi fərqlər, məsələn, kişilərin daha hündürboy, ağır çəkili, əzələli və fiziki cəhətdən güclü olması olduqca dəyişkəndir və cinslə düşünüldüyündən daha az bağlıdır. Məsələn, Şimali-Qərbi Avropanın qadınları, Cənub-Şərqi Asiyanın kişilərindən daha hündürboydular. Bədənin, eləcə də fiziki gücün formalaşmasına qidalanma və həyat tərzi əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Bioloji fərqlərdən asılı olmayaraq, insanların sosial rollarında, fəaliyyət formalarında və emosional xarakteristikalarında fərqlər mövcuddur. Antropoloqlar, etnoqraflar və tarixçilər «kişi üçün tipik olan», «qadın üçün tipik olan» haqqında təsəvvürlərin nisbi olduğunu çoxdan sübut ediblər: bir cəmiyyətdə kişi məşğuliyyəti (davranışı, xarakter əlamətləri) hesab edilən, digərlərində qadın məşğuliyyəti kimi qəbul olunur. Dünyada qadın və kişilərin sosial xarakteristikalarının nəzərə çarpan müxtəlifliyi və bioloji xarakteristikalarının oxşarlığı belə nəticə çıxarmağa imkan verir ki, bioloji cins insanların sosial rollarının fərqlərinin izahı ola bilməz. Beləliklə, gender anlayışı meydana çıxarıldı. Gender anlayışı, bioloji cinsindən asılı olaraq, insanlara cəmiyyət tərəfindən təlqin ediblər sosial və mədəni normaların məcmusunu ifadə edir. Qadın və kişilərin psixoloji xüsusiyyətlərini, davranış modellərini, peşə və fəaliyyətinin növlərini müəyyən edən bioloji cins deyil sosial-mədəni qaydalardır. Cəmiyyətdə kişi və ya qadın olmaq yalnız bu və ya digər anatomik xüsusiyyətlərə sahib olmaq deyil, həm də cəmiyyət tərəfindən müəyyən edilmiş bu və ya digər gender rolunu icra etmək deməkdir. Gender - qadın və kişinin cəmiyyətdəki sosial rolunu və vəziyyətini təyin edən sosial model kimi cəmiyyət tərəfindən təşkil edilir. Gender sistemi cinslərindən asılı olmayaraq, insanlara ünvanlandırılan asimmetrik mədəni qiymətləri və gözləmələri əks etdirir. Sosial normalar zamanla dəyişir, ancaq gender asimmetriyası olduğu kimi qalır. Gender cəmiyyətin sosial stratifikasiyası (laylanması) üsullarından biridir. Bu üsullar irq, milliyyət, sinif, yaş kimi sosial demoqrafik faktorlara uyğun olaraq sosial iyerarxiya sistemini təşkil edir. Gender sisteminin saxlanılması və inkişafında əsas rolu insan şüuru oynayır. Fərdlərin gender şüurunun yaradılması sosial və mədəni stereotiplərin, normaların və təlimatların saxlanması və yayılması vasitəsi ilə baş verir. İnsan doğulandan etibarən gender sisteminin təsir obyektinə çevrilir - uşağa, cinsindən asılı olaraq müxtəlif rəngli pal-paltar, oyuncaqlar alınır. Hətta əksər hallarda oğlan uşağının anadan olması daha böyük fərəhlə qarşılanır. Tədqiqatlar göstərir ki, yeni doğulmuş oğlan uşaqlarını daha çox yedirirlər. Qız uşaqları ilə isə daha çox danışırlar. Ailə tərbiyəsi prosesində (valideynlərin və qohumların simasında), təhsil sistemində (uşaq müəssisələrində tərbiyəçi və müəllimlər simasında), ümumiyyətlə, mədəniyyət prosesində (kitablardan və kütləvi informasiya vasitələrindən) uşaqların inkişafda olan şüuruna gender normaları yeridilir, müəyyən olunmuş davranış qaydaları formalaşdırılır və «əsl kişi» kimdir, «əsl qadın» necə olmalıdır haqqında təsəvvür yaradılır. Sonralar bu gender normaları müxtəlif sosial və mədəni mexanizmlərin köməyi ilə saxlanılır. Öz statusları ilə əlaqədar rol gözləmələrini həyata keçirən individlər mikrosəviyyədə gender fərqlərini və eyni zamanda onların əsasında yaranmış hökmranlıq və üstünlüyü saxlayırlar. Cins və gender anlayışlarının fərqləndirilməsi sosial proseslərin dərk edilməsinin yeni nəzəri səviyyəsini ifadə edir. 80-ci illərin sonunda feminist tədqiqatçılar tədricən gender tədqiqatlarına keçdi. Burada ön plana insan cəmiyyətinin bütün aspektlərinin, mədəniyyətin və qarşılıqlı münasibətin gender yanaşmaları çəkilir. Müasir elmdə sosial və mədəni proseslərdə və hadisələrin analizində gender yanaşmalardan çox geniş istifadə olunur. Gender tədqiqatların gedişatında ənənəvi gender asimmetriyası və hakimiyyət iyerarxiyasını tamamlamaq üçün cəmiyyətin qadın və kişilərdən tələb etdiyi rollar, normalar, dəyərlər, xarakter əlamətləri nəzərdən keçirilir. Gender yanaşmaların bir neçə istiqaməti mövcuddur. Bu gün sosial və humanitar elmlər tərəfindən qəbul olunmuş əsas gender nəzəriyyəsi genderin sosial təşkil olunması nəzəriyyəsidir. Bundan başqa, psevdogender yanaşma da mövcuddur. Burada bu anlayışdan cins sözünün və ya sosial cinsi rolların sinonimi kimi istifadə olunur. Belə vəziyyət o zaman təşəkkül tapır ki, tədqiqatçı müəlliflər şüurlu və ya şüursuz olaraq biodeterminist (bax: biodeterminizm) mövqedə dayanır, gender sözündən isə «daha müasir» mənasında istifadə edirlər. Situasiya hətta o zaman dəyişmir ki, müəlliflər tərəfindən cins bioloji fakt kimi və gender sosial konstruksiya kimi fərqləndirilir ki, əks «genderin» mövcudluğu isə, iki müxtəlif bioloji cinsin inkişafı kimi qəbul olunur. Sosial cins yanaşmasının tipik nümunəsi sosioloqların yalnız qadınlara yönəltdiyi ənənəvi suallardır: «Əgər belə maddi imkan əldə etsəydiniz, evdə oturmaq istərdinizmi? və ya məşhur «qadın siyasətçi ola bilərmi?» mövzusunda sorğu. «Kişi və qadın» peşələri və iş yerlərinin təsviri bu differensiyasının səbəb və məqsədlərinin təhlili ilə müşayiət olunmayan əmək sosiologiyası üzrə tədqiqatlar da psevdogender tədqiqatlara aiddir. Sosial cins yanaşması mövqeyindən izah etmək mümkün deyil ki, nə üçün keçmiş SSRİ-də həkimlərin, hakimlərin və ya bank qulluqçularının böyük hissəsini qadınlar təşkil etdiyi halda, Avropa və Amerikada kişilər təşkil edirdi. Vəziyyət yalnız o zaman aydınlaşır ki, tədqiqatçılar gender nəzəriyyəsi mövqeyindən bu və ya digər peşənin cəmiyyətdəki nüfuzunu və əmək haqqının miqdarını təhlil edir. Aydındır ki, keçmiş SSRİ-də həkimlərin böyük əksəriyyətinin qadınlar olması, onların «anadangəlmə daha şəfqətli və fədakarlığa meylli olması» (biodeterministlərin söylədiyi kimi) və ya bu sosial rolun onların cinsinin nümunəsi olduğuna görə yox (sosial cins nəzəriyyəsi tərəfdarlarının fikrincə), bu işin daha aşağı maaşlı, (məsələn, hərbi-sənaye kompleksi ilə müqayisədə) və ümumiyyətlə az nüfuzlu (məsələn, fəhlələr həkimlərdən daha çox sosial imtiyazlara sahib idilər) olmasına görə idi. Genderin sosial təşkili nəzəriyyəsi iki postulata əsaslanır: 1) gender - sosiologiya, əmək bölgüsü, gender rollar sistemi ailə və kütləvi informasiya vasitələrinin köməyilə yaradılır. 2) gender həm də individlərin özləri vasitəsilə - onların şüur səviyyəsində (gender identifikasiyası) yaranır. Bu nəzəriyyə gender eyniyyəti, gender ideologiyası və gender rolları anlayışlarından geniş istifadə edir. Gender eyniyyəti insanın öz mədəniyyəti çərçivəsində mövcud olan «qadınlıq» və «kişilik» tərifini qəbul etməsidir. Gender ideologiyası - gender fərqləri və gender strasifikasiyasına sosial bəraət qazandıran ideyalar sistemidir. Gender differensiyası - qadın və kişilər arasındakı bioloji fərqlərin sosial mənada verilməsi və sosial təsnifat vasitəsi kimi tətbiq edilməsi prosesidir. Gender rolu - müəyyən olunmuş sosial təlimatların, daha doğrusu, nitq, manevrlər, geyim, jestlər şəklində cinsə müvafiq davranışların yerinə yetirilməsi kimi anlaşılır.