Genetik kod

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Genetik kod
RNA-codons.png

Genetik kod. DNT molekulunun nukleotidlərinin triplet ardıcıllığının, zülal molekulunda aminturşularının ardıcıllığına keçmə prosesi, irsiyyətin kodu və ya genetik kod adlanır. Gen – DNT molekul hər hansı bir hissəsi – zülal adlanır.

Genetik kodun vacib xüsusiyyətlərindən biri onun kolinearlığıdır, yəni nuklein turşuları kodlarının ardıcılıqları ilə polipeptid zəncirində aminturşularının ardıcıllıqlarının müvafiq olması.

DNT və RNT-nin fəaliyyəti sayəsində hər bir orqanizmə xas olan spesifik zülallar sintez olunur. Hüceyrədə zülal sintezi prosesi olduqca mürəkkəbdir. Nuklein turşuları heteropolimer quruluşa malik zəncirdən ibarətdir. Lakin bu zəncirin həlqələri eyni deyil – 4 cürdür. Daha doğrusu bu polimer 4 cür nukleotidin birləşməsindən meydana gəlir. Bu nukleidlər özündə müəyyən informasiyanı daşıyır. Adenin (A), quanin (G), sitozin (C), timin (T) birlikdə genetik kodu əmələ gətirir.

Zülal molekulları DNT-dən RNT vasitəsilə göndərilən informasiya əsasında qurulur. Maraqlıdır ki, orqanizmlərdə olan müxtəlif züllalar 20 tip amin turşularının müəyyən ardıcıllıqla birləşməsi sayəsində meydana gəlir. Deməli zülal "dilimin" quruluşu 20 cür müxtəlif sözdən təşkil olunur. Bu baxımdan nuklein turşularının "dili" cəmi 4 sözdən (nukleotiddən) qurularsa, onda 4 nukleotid cəmi 42=16 müxtəlif ilkinnukleotidli birləşmələrdən ibarət olacaq. Başqa sözlə, hərfin (nukleotidin) uzlaşmaları 20 cür amin turşularının zəncirindən ibarət olan zülal dili üçün kifayət etməyəcək. Əgər kodda 3 nukleotid iştirak etsə, onlar 43=64 üçnukleotidli birləşmələr meydana gətirəcək, bu da bütün nukleotidləri kodlaşdırmaq üçün kifayətdir.

DNT və RNT-nin polinukleotid zəncirində ardıcıl olaraq yerləşən hər üç müxtəlif mononukleotid kodon və ya triplet adlanır. Belə zənn etmək olar ki, bütün bu üçlüyün (tripletin) hamızı lazımdır və onlar zülalın biosintezində iştirak edir. Həm triplet bu digər zülalın zəncirində ancaq müəyyən bir amin turşusunun yerləşməsini işarə edir. Misal olaraq zülalın sintezi üçün lazım olan amin turşularının RNT-nin tərkibini təşkil edən tripletlərin nə kimi ardıcıllıqla yerləşməsini nəzərdən keçirək.

Buradan maraqlı bir sual meydana çıxır. Hüceyrədə amin turşularının hansı ardıcıllıqla yerləşməsini idarə edən, onların düzülüşünə "əmr" edən mərkəz nədir?

Belə təsəvvür edək ki, bir zülal zənciri amin turşularının aşağıdakı ardıcıllıqla düzülüşündən başlayır: asparagin, alamin, prolin, temilalanin. Buna görə də həmin turşuları kodlaşdıran tripletləri aşağıdakı ardıcıllıqda yara bilərik

Deməli DNT-nin matriksi üzərində yaranan məlumat RNT-də həmin 4 cür triplet, misalımızda olan zülal molekulundakı amin turşularının ardıcıllığına uyğundur. Bu qayda üzrə deyə bilərik ki, hər bir triplet bir məlumat vahididir, buna da genetik ədəbiyyatda kodon və ya kod termini ilə ifadə edirlər.


Genetik kodun xüsusiyyətləri[redaktə]

  1. Genetik kod bütün orqanizmlər üçün vahiddir – universaldır.
  2. Kod tripletlidir. Hər bir aminturşusunun yeri ciddi sürətdə, məlumat RNT-də müəyyən üç nükleotidlər ilə kodlaşır və bir spesifik kodon əmələ gətirir.
  3. Bir aminturşusu bir neçə kodonlarla (birdən-altıya qədər) kodlaşa bilər. Ylanız 2 aminturşusu bir tripletdə kodlaşır – metiomin (AUQ) və triptofan (UQQ).
  4. Kod üst-üstə düşmür. Nukleotid ardıcıllığı sıra ilə bir istiqamətdə 5-dən 3-ə triplet tripletin ardınca hesablanır.
  5. AUQ kodunu məlumat RNT-nin başlanğıcında – 5' ucunda yerləşdikdə polipeptid zəncirinin sintezinin təşəbbüşçüsü olacaq. Əgər AUQ kodunu məlumat RNT-nin ortasında yerləşirsə, onda o, metionin aminturşusunu kodlaşdıracaq.
  6. UAQ ("amber") UAA ("oxra") və UQA ("opal") kodonları, sintezin terminatorlarıdır, yəni (stop-siqnalları)

Məlumat RNT-də genetik məlumatın hesablanması bu kodonların birinə yaxınlaşan kimi, sintez dayanır və polipeptid zəncir ribosomdan ayrılır.

Beləliklə, hər bir hüceyrənin DNT molekulunda bütün orqanizmin genetik məlumatı kodlaşıb və bu məlumat biosintez yolu ilə biokimyəvi proseslər, fizioloji xüsusiyyətlər və morfoloji əlamətlər şəklində ontogenezdə realizə oluna bilər.

RNT kodon cədvəli[redaktə]

nonpolar polar bazik asidik (Dur kodonu)
Cədvəldə 64 kodon və hər biri üçün bir amino asit göstərilmişdir.
mRNA'nın ardıcıllığı: 5' → 3' .
İkinci əsas
U C A G
Birinci
əsas
U UUU (Phe/F) Fenilalanin

UUC (Phe/F) Fenilalanin

UCU (Ser/S) Serin

UCC (Ser/S) Serin

UAU (Tyr/Y) Tirozin

UAC (Tyr/Y) Tirozin

UGU (Cys/C) Sistein

UGC (Cys/C) Sistein

UUA (Leu/L) Lösin UCA (Ser/S) Serin UAA Okra (Dur) UGA Opal (Dur)
UUG (Leu/L) Lösin UCG (Ser/S) Serin UAG Amber (Dur) UGG (Trp/W) Triptofan
C CUU (Leu/L) Lösin

CUC (Leu/L) Lösin

CCU (Pro/P) Prolin

CCC (Pro/P) Prolin

CAU (His/H) Histidin

CAC (His/H) Histidin

CGU (Arg/R) Arginin

CGC (Arg/R) Arginin

CUA (Leu/L) Lösin

CUG (Leu/L) Lösin

CCA (Pro/P) Prolin

CCG (Pro/P) Prolin

CAA (Gln/Q) Glutamin

CAG (Gln/Q) Glutamin

CGA (Arg/R) Arginin

CGG (Arg/R) Arginin

A AUU (Ile/I) İzolösin

AUC (Ile/I) İzolösin

ACU (Thr/T) Treonin

ACC (Thr/T) Treonin

AAU (Asn/N) Asparagin

AAC (Asn/N) Asparagin

AGU (Ser/S) Serin

AGC (Ser/S) Serin

AUA (Ile/I) İzolösin ACA (Thr/T) Treonin AAA (Lys/K) Lizin AGA (Arg/R) Arginin
AUG (Met/M) Metiyonin ACG (Thr/T) Treonin AAG (Lys/K) Lizin AGG (Arg/R) Arginin
G GUU (Val/V) Valin

GUC (Val/V) Valin

GCU (Ala/A) Alanin

GCC (Ala/A) Alanin

GAU (Asp/D) Aspartik asit

GAC (Asp/D) Aspartik asit

GGU (Gly/G) Glisin

GGC (Gly/G) Glicin

GUA (Val/V) Valin

GUG (Val/V) Valin

GCA (Ala/A) Alanin

GCG (Ala/A) Alanin

GAA (Glu/E) Glutamik asit

GAG (Glu/E) Glutamik asit

GGA (Gly/G) Glisin

GGG (Gly/G) Glisin


Tərs cədvəl
Ala/A GCU, GCC, GCA, GCG Leu/L UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, CUG
Arg/R CGU, CGC, CGA, CGG, AGA, AGG Lys/K AAA, AAG
Asn/N AAU, AAC Met/M AUG
Asp/D GAU, GAC Phe/F UUU, UUC
Cys/C UGU, UGC Pro/P CCU, CCC, CCA, CCG
Gln/Q CAA, CAG Ser/S UCU, UCC, UCA, UCG, AGU, AGC
Glu/E GAA, GAG Thr/T ACU, ACC, ACA, ACG
Gly/G GGU, GGC, GGA, GGG Trp/W UGG
His/H CAU, CAC Tyr/Y UAU, UAC
Ile/I AUU, AUC, AUA Val/V GUU, GUC, GUA, GUG
START AUG STOP UAG, UGA, UAA

Mənbə[redaktə]

  • Rauf Quliyev, Kamilə Əliyeva "Genetika", səh. 212-247. Bakı 2002
  • Mirəli Axundov, "İnsan genetikasına səyahət" Bakı 1975

Həmçinin bax[redaktə]