Germiyanoğulları bəyliyi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Gərmiyanoğulları bəyliyiRum Səlcuqlu dövlətinin çökməsi və dağılmasıyla başlayan Anadolu bəylikləri dönəmində Qərbi Anadoluda Kütahya mərkəz olaraq qurulmuş bir Türkmən bəyliyidir. Bu bəylik Oğuzların Avşar boyundandır. Mosul kökənli Gərmiyan elinin ləqəbinin anlamı Farsca isti-ilıca anlamına gələn gərma sözündən, yenə farscadaki çoxluq şəkilçisi -yan ilə törədilmişdir. ilıcalar anlamına gəlməkdədir. I Murad dönəmində bəzi torpaqları (TavşanlıKütahya) cehiz olaraq Osmanlılara vərildi. Ankara Savaşından sonra yənidən kurulurkən, II Murad 1428 yılında son vərdi. Beləcə Gərmiyanoğulları bəyliği, Osmanlılara katıldı.

Kütahya və civarına yerləşmələri[redaktə]

Gərmiyanoğularının kəsin olarak hangi tarihtə Kütahya və civarına yərləştikləri bilinməməktədir. Ancak Baba İshaq üsyanının 1241-ci ildə bastırılmasından sonra, II Qıyasəddin Keyxorov tarafından bölgəyə yərləştirildikləri iləri sürülməktədir. Ayrıca, Səlcuqlu şəhzadəsi olduğu iddiasiyla Qaramanoğlu Məhəmməd bəyin ortaya çıxardığı Cimri (Qıyasəddin Siyavuş)nin yakalanması hadisəsində (1277) rol aldıklarına görə bu tarihtə Kütahya, Afyon və Dənizli taraflarında yərləsmiş oldukları tahmin ədilməktədir. Baba İshaq isyanı sırasında Malatyada olan Gərmiyanlıların Cimri hadisəsi əsnasında Qərbi Anadoluda bulunmaları, muhtəmələn Moğol istilası səbəbi ilə bu bölgəyə göç əttiklərinə dəlalət ətməktədir.

Gərmiyanogullari bəyliğinin quruluşu[redaktə]

Cimri hadisəsi sırasında (1277) Qərbi Anadoluda olan və Rum səlcuqlularının xidmətində harəkət edən Gərmiyanlılara bu xidmətləri qarşılığında Kütahya və civari ikta, yani timar olarak vərilmiştir. Bu hadisə sırasında Sahibataoğulları bəyliyi əmrində oldugu görülən Gərmiyanlılar, bu tarixdən etibarən güçlü bir bəylik halinə gəlməyə başladılar. Nitəkim Qərbi Anadoludaki Aydın, Məntəşə, Saruhan, Dənizli bəyləri ilk zamanlarinda Gərmiyanoğullarına tabe idilər.

Monqolların Anadoluyu işgali və Səlcuqlu dövləti üzərində hakimiyət qurmalarından sonra XIII yüzilın sonları ilə XIV yüzyılın başlarında uçlardaki bəylər bağımsızlıklarını almaya başladılar. Gərmiyanlılar da Səlcuqlu-Monqol idarəsinə qarşı çıxarak 1283-cü ildən etibarən bir bəylik olarak təskilatlanarak II Qiyasəddin Məsuda qarşı mücadələyə girişdilər. 1286-1291-ci illər arasında meydana gələn bu hadisələrdə bəzən Gərmiyanlılar, bəzən da Səlcuqlu sultanı II Qiyasəddin Məsud galib gəldilər. Bu tarixlərdə Gərmiyan qüvvətlərinin başında Hüsaməddin I Əlişir dururdu. XIII əsrın sonlarında isə bəyliyin başında Hüsaməddin bəyin qardaşı Yaqub bəy dayanmışdı. Bu sırada Gərmiyanlılar, Səlcuqlulara tabe olarak normal ilişkilər içindəydilər.

Gərmiyanoğulları bəyliğinin hökmdarları[redaktə]

I Yaqub bəy[redaktə]

Gərmiyanogulları bəyliğinin qurucusu Yaqub bin Əlişir olub, onun zamaninda ən parlaq dövrini yaşamışdır. Yaqub bəy, Rum Səlcuqlu dövləti xidmətində əmir-i kəbir sıfatını daşıyacaq dərəcədə önəmli vazifələrdə olmuşdur. Yaqub bəy bu dönəmdə nüfus sahəsini Kırşəhirə qədar uzatdı. III Əlaaddin Keyqubadın səltanətdan çəkilməsindən sonra Səlcuqlu taxtına ikinci dəfa keçən II Qiyasəddin Məsuda tabe olmayan Yaqub bəy, Elxanlılar dövlətinin hakimiytini tanıyaraq sənəlik vərgi vərməyə başladı. Bu dönəmdə Qaramanoğuları bəyliğindən sonra Anadoluda ən önəmli bəylik Gərmiyan bəyliği idi. Yaqub Bəy yaklaşık 1305də kumandanı Aydınoğlu Məhməd Bəyi, Qərbi Anadoludaki sinirlarini gənislətmək maksadiyla görəvləndirdi. Aydınoğlu Məhməd bəy Birgi mərkəz olmak üzərə İzmir və civarının fəthinə təsəbbüş ətmis və daha sonraları bölgədə kəndi bəyliğini kurmuştur. Yaqub Bəy zamanında Bizanslılarla karşılıklı savaslar yapılmıştır. Nitəkim Yaqub bəy 1305-ci ildə Menderes nəhri kənarındaki Tripolis şəhrini və Angir (Kilisəköy)ü zaptətmiş və otuzbin kişilik bir kuvvətlə Philadəlphia ££(Alaşəhir)i kuşatmıştır. Ancak Bizansın istəği üzərinə yardıma gələn Katalanların saldırısı karşısında gəri çəkilmək zorunda kalmıştır. Katalanların bölgəyi tərkətməsindən sonra Yaqub Bəy, yənidən Philadəlphia (Alaşəhir) üzərinə gidərək burayı vərgiyə bağladı(1314).

Elxanlı hökmdarı Sultan Olcaytu Məhəmməd Xudabəndənun Anadoludaki bəylikləri itaat altına almak için göndərdiği (1314) Əmir Çoban Sulduzun davətinə gələrək itaatlərini bildirən bəylər arasinda Gərmiyanlı Alişiroğulları və Gərmiyanogullarına tabi bəylər də vardı. Daha sonra Əmir Çoban oğlu Dəmirtaş, Anadoluya gəldigində (1325) Əşrəf və Hamidogulları Bəyliklərini ortadan kaldırmış, diğərlərini zaptətmək için Əğridirdə hazırlık yaparkən maiyyətindəki bəylərdən Ərətnayı da Karahisar-i sahip taraflarına göndərmişti. Yaqub Bəyin damadı olan Karahisar Bəyi kayınpədərinin yanına Kütahyaya sığınmıştır. Yaqub Bəy ilə Ərətna Bəy arasında bir savas çıkmak üzərə ikən Dəmirtaştan gələn əmir üzərinə Ərətna Bəy Sivasa çəkilmişlərdir (1327). Yaqub Bəyin 1340larda vəfat əttiği tahmin ədilməktədir. Əl-Öməri, Yaqub Bəy dövrində Gərmiyan Bəyliğinin talimli düzənli ordusu olduğunu kaydətməktədir.

Məhmət bəy (1340-1361)[redaktə]

Yaqub Bəydən sonra Gərmiyanogullari Bəyliginin basina oglu Məhmət Bəy gəçmistir. Məhməd Bəy, mücadələci və savasçi anlamina gələn Çahsədan vəya Çagsadan lakabiyla aniliyordu. Onun zamaninda,daha öncə Katalanlar tarafindan isgal ədilən Küldi (Kula) kasabasi rumlardan, Angir (Simav) kasabasi Bizans Imparatorlugundan gəri alinmistir. Məhməd Bəy hakkinda bilinənlər çok azdir. Gərmiyanogullari Bəyligi Yaqub Bəydən sonra əski üstünlügünü kaybətmis, hatta Məhməd Bəy dövrində Aydinogullari bagimsiz halə gəlmislərdir. Məhməd Bəy 1361də vəfat ətmistir.

Süleyman şah (1361-1387)[redaktə]

Sah Çələbi olaraq da anilan Süləyman Sah, babasi Məhməd bəyin vəfati üzərinə Gərmiyan hükümdari olmustur. Onun hükümdarliginin ilk yillari olaysiz keçmistir. Qaramanogullari Əlaaddin Bəy ilə Hamidoglu Ilyas Bəy arasindaki mücadələlərdə Ilyas Bəyin tarafini tutmustur. Karamanoglunun saldirisina ugrayan Ilyas Bəy kəndisinə sigininca ona yardim ətmis və torpaqlarini gəri almasini saglamistir. Bu durum Süləyman Sah ilə Karamanoglu Alaaddin Bəyin arasini açmistir.

Bu dönmdə Gərmiyan bəyliği iki önəmli Anadolu bəyliği arasında sıkışmıştır. Süləyman Sah, kuzəydə dəvamli torpaqlarini gənislətən Osmanlilardan və günəydoguda Karamanlilardan gələcək saldirilara karsi torpaqlarini koruyabilmək için bazi imkanlar aramistir. Bu maksatla kizi Dövlət Hatunu I. Muradin oglu Yildirim Bayəzid ilə əvləndirmis və kizinin çəyizi olmak üzərə Kütahya, Tavsanli, Simav və Əgrigöz dolaylarini Osmanlilara birakmistir. Böyləcə büyük fədakarliklarla dostluk iliskisi kurmaya çalisan Süləyman Sah, kəndisi Kulaya çəkilmistir (1381). Yildirim Bayəzid isə Kütahya valiliginə gətirilmistir.

Ayni dönəmdə Karamanoglu Alaaddin Bəy də Osmanlilarla akrabalik kurmak istəmis və I. Muradin kizi Mələk Hatun ilə əvlənmistir. Ancak bu əvlilik Gərmiyanoglu Süləyman Sahi tədirgin ətmistir.

Süləyman Sah 1387də Kulada vəfat ətmis və orada yaptirdigi Gürhanə Mədrəsəsinə dəfnədilmis və yərinə oglu II. Yaqub Bəy Gərmiyan bəyi olmustur.

II Yaqub bəy[redaktə]

Atasi Süleyman Sah zamaninda Usak və Suhud bölgəsində vali bulunan Yaqub Bəy onun ölümü üzərinə (1387) Gərmiyan bəyi olmustur.

Osmanli padisahi I Muradin Kosova Savasina digər bazi bəyliklər gibi yardimci kuvvət göndərən II. Yaqub Bəy, I. Muradin savas məydaninda səhit düsməsi üzərinə Osmanli nüfusundan kurtulmak istədi. Karamanogullari basta olmak üzərə bazi torpaqlari Osmanlilar tarafindan alinan Hamid, Saruhan və Məntəsə bəyliklərinin olusturdugu ittifaki dəstəklədi. Ayrica bu durumdan istifadə ədərək babasi tarafindan kizkardəsinin çəyizi olarak vərilən yərlərdən gəri aldi və Kütahyayi ələ gəçirdi.

Bu durum karsisinda Yildirim Bayəzid, Ruməlidə sulh və sükunu sagladigi gibi Sirplarla da anlasma yapti. Daha sonra həmən Anadoluya gəçən Bayəzid, kisa zamanda kəndi aləyhinə gərçəkləstirilən ittifaki dagitti. Saruhan, Aydin və Məntəsə bəyliklərini isgal əttiktən sonra Kütahyaya yönəldi. II. Yaqub Bəy bu durumdan əndisəyə düstügü için Yildirim Bayəzidi pəkçok hədiyələrlə karsiladi. Ancak Osmanli Padisahi, kayinbiradərinə güvənmədigi için yakalatmis, vəziri Hisar Bəy ilə birliktə Ruməlidə Ipsala kaləsinə hapsətti.

Böyləcə bütün Gərmiyanogullarina ait torpaqlar Osmanli ülkəsinə katilmis oldu (1390).

Yaqub Bəy 1399-cu ilə qədar Ipsalada kaldi və sonunda bir firsatini bularak kaçti və dəniz yoluyla Sama gitti. O sirada Sama gəlmis olan Timura siginan Yaqub Bəy, maiyyətində olanlarla birliktə Ankara Savasina katildi (1402). Yildirim Bayəzidin Timura maglub olmasiyla Osmanli Dövlətinin parçalanmasi üzərinə digər bəyliklər gibi Gərmiyan Bəyligi də yənidən təskil ədildi və idarəsi II. Yaqub Bəyə vərildi. Böyləcə Yaqub Bəy oniki yillik bir aradan sonra yənidən bəyliginin basina gəçmis oldu. Timur, Ankara Savasindan sonra Kütahyaya gəlmis və bir ay kadar burada ikamət ətmistir.

Yildirim Bayəzidin ölümündən sonra onun səhzadələri arasinda ortaya çikan karisikliklar sirasinda öncə Karamanoglu ilə bir ittifaka girən Yaqub Bəy, daha sonra Çələbi Məhmədin tarafina gəçti (1410). Ancak bu duruma təpki göstərən Karamanoglu Məhməd Bəy, Gərmiyan ili üzərinə gidərək Kütahyayi zaptətti. Bu surətlə Yaqub Bəy, ikinci dəfa ülkəsini tərkətmək zorunda kaldi. Çələbi Məhmədin Ruməlidə asayisi sagladiktan sonra Anadoluya gəçməsi üzərinə Bursaya kadar ilərləmis olan Karamanoglu dərhal gəri çəkilmis, hatta Gərmiyan torpaqlarini da tərkətmistir. Osmanli padisahi Çələbi Məhməd Karamanoglu üzərinə yürürkən Yaqub Bəy də yardimci olmaya çalismis, zahirə və ləvazim tədarik ədərək harəkati kolaylastirmistir. Böyləcə Yaqub Bəy ikinci dəfa ülkəsinə sahip olmus və Osmanli hakimiyətini tanimistir (1413).

II. Murad dövrində də Osmanlilarla iyi gəçinməyə çalisan Yaqub Bəy bir oglunun olmamasi və yasinin ilərləməsi səbəbiylə ülkəsini Osmanli padisahina birakmayi düsündü. Bu maksatla yasi səksəni mütəcaviz ikən Bursa üzərindən Ədirnəyə səyahat ətti. II. Muradla görüsməsi sirasinda hüsn-i kabul gördü və mərasimlə karsilandi. Gərmiyan ilini II. Murada vasiyət ədərək təkrar ülkəsinə döndü. Yaqub Bəy, Kütahyaya dönüsündən bir sənə sonra öldü (Ocak 1429) və kəndi imarətinin məscidindəki mihrabin arkasina dəfnədildi. Yaqub Bəy, aradaki fasilalarla birliktə 42 yil hükümdarlik yapti.

Təşkilat və mədəniyyət[redaktə]

Sosyal və iqtisadi həyat[redaktə]

Gərmiyanoğullari bəyliginin ən güçlü oldugu I. Yaqub Bəy dövrində sosyal və əkonomik hayatin da gəlişmiş oldugu anlasilmaktadir. Səhabəddin Öməri, Gərmiyan bəyinin 700 şəhir və kaləsi olduğunu, ordunun tam təçhizatlı olduğu, kıymətli əşya və hayvanlara sahip bulunduğunu bildirməktədir. Ticarətə önəm vərən və nakliyəsində Məndərəs nəhrindən yararlanan Gərmiyanlılar bəzi ihraç mallarını bu vasıta ilə Ayasulug və Balat yoluyla dənizdən ihraç ədərlərdi. Yinə bu dəvirdə Bizans, hər yıl Gərmiyan bəyinə 100.000 dinar və pək çok kıymətli əşyayı hədiyə olarak göndəriyordu.

Gərmiyanoğullari dövrində "Gərmiyan kumaşları" olarak məşhur dokumalar çok kıymətli idi. Anadolunun hər tarafında tanınan və Bursa pazarlarında da bulunan Gərmiyan kumaşları Osmanlı sarayına gidən hədiyəlik əşyalar arasında da yər alıyordu. Yinə Dənizlidə dokunan və ak kaləmli dənilən kumaştan hilat yapılırdı. Sarıklık bəzlər də yinə bu bölgədə dokunuyordu və I. Muradin kullandığı sarık burada işlənən tülbənttən idi.

Gərmiyanoğullarından Osmanlılara intikal ədən vakfiyələrdən anlaşıldığına görə təsis ədilən imarət və zaviyələrdə yolcu və fakirlərə ən iyi -şəkildə hizmət ədiliyordu.

O dönəmdə halk yərləşik və konar-göçər olmak üzərə iki kısımdı. Köy və kasabalarda yasayanlar zirai əkonomiyə sahip oldukları haldə, şəhirdəkilər ticarət yapıyorlardı. Konar-göçərlər isə hayvan bəsiciliği ilə məşguldülər.

Gərmiyan hükümdarı Süləyman Sah və II. Yaqub Bəy adına bastırılmış gümüş sikkələr bulunmaktadır. Ayrıca Yaqub Bəy, Timurun himayəsində ikən onun adına, Osmanlı himayəsində ikən II. Murad adına da para bastırmıştır.

Ordu[redaktə]

Digər Anadolu Bəyliklərində oldugu gibi Gərmiyanogullarinda da askəri kuvvət timarli sipahi idi. Ayrica bəylərin iktalarina görə silahli kuvvət bəsləmələri gərəkiyordu. Ordu kumandanina subasi dəniliyordu. Gərmiyanogullarina tabi bəyliklərlə birliktə 200.000 atli və yayadan ibarətti. Bəyligin kəndi ordusu isə 40.000 idi. Gərmiyanogullari bəyligi ordusunda kargi kullanan və ok atan birliklər bulunmakta, savas haricində ordu zaman zaman askəri manəvralar yapmaktaydi. Ayrica Gərmiyanlilar sinirlarinin korunmasi maksadiyla və savasa karsi tədbir olmak üzərə məvzilər kazdirip buralara topladiklari kuvvətlərlə harp hazirliklari yapiyorlardi.

Elmi və mədəni faaliyətlər[redaktə]

Gərmiyanogullari dövrində Kütahya ilmi və ədəbi faaliyətlərin mərkəzi idi. Burada, bugün Dəmirkapi Mədrəsəsi olarak bilinən Vacidiyə Mədrəsəsi və II. Yaqub Bəy Mədrəsəsi ən önəmli ilim müəssəsələridir. Bir kadi olan Ishak Fakihin insa əttirdigi mədrəsə də bu dəvirdə faaliyət göstərmistir. Bu mədrəsələrdə nakli ilimlərin yaninda həyət və astronomi də okutuluyordu.

Umur b. Savanin yaptirdigi Vacidiyə Mədrəsəsinə adini vərən Müdərris Abdülvacid, uzun yillar hocalik yapmis və bazi əsərlər kaləmə almistir. Fikih dalinda Sərhun-nikayə adli əsəri təlif ədən (1403) Abdülvacid, astronomi konusunda Çagmininin Mülahhas adli kitabina sərh yazmistir.

Gərmiyanogullari zamaninda yətisən ilim və fikir adamlarinin varligi bizə bu dəvirdə bəylik mərkəzinin nə dərəcə canli bir kültür hayatina sahip olduguna dəlalət ətməktədir. Gərmiyan bəylərinin ilim və fikir adamlarini korumalari və onlara dəgər vərmələri bu ortamin glisməsini saglamistir. Gərmiyan ilinin Osmanlilara gəçməsiylə bu dönəmdə yətisən ilim və fikir adamlari, ədəbiyatçi və sairlər də Osmanli idarəsində hayatlarini sürdürmüslər və əsərlər vərməyə dəvam ətmislərdir.

Ədəbi sahada isə Səyhoglu Mustafa, Ahmədi, Səyhi, Ahməd-i Dai gibi sairlər yətisti.

Səyhoglu Mustafa, Süləyman Sahin əmriylə Farsça Mərzübannamə və Kabusnaməyi Türkçəyə tərcümə ətmistir. Yinə Süləyman Sahin istəgi üzərinə kaləmə aldigi Hursidnamə adli məsnəviyi onun ölümü üzərinə Osmanli padisahi Yildirim Bayəzidə takdim ətmistir. Siyasətnamə tarzindaki əsəri Kənzül-Kübəra isə Türkçə mənsur bir əsərdir.

Ahmədinin Iskəndərnaməsi də yinə bu dönəmdə kaləmə alinmistir. Ahməd-i Dai isə Yaqub Bəyin əmriylə rüya tabirinə dair Tabirnamə adiyla Farsçadan bir əsər tərcümə ətmistir.

Quruculuq fəaliyətləri[redaktə]

Gərmiyanogullari dövrində cami, mədrəsə, çəsmə gibi çəsitli mimari əsərlər inşa ədilmistir. Ankarada Kizilbəy Camii (1299), Dənizlidə Süləyman Sahin yaptirdigi Ulu Cami (1368), Kütahyada Kalə-i Bala Camii (1377), Qursunlu Camii (1377), Balikli Camii, Analci Məscid, Vacidiyə Mədrəsəsi, Usakta Kavsit Çəsməsi, Kütahyada Ishak Fakihə ait çəsmə mimari əsərlərin ən önəmliləridir.

İstinadlar[redaktə]


Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]