Hüceyrənin bölünməsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Hüceyrənin bölünməsinin aşağıdakı tipləri ayırd edilir: mitoz, meyoz, amitoz, endomitoz. Bunlar biri digərindən bioloji mahiyyətinə görə fərqlənir.

Mitoz bölünmə[redaktə]

Eukariotik hüceyrələrdə daha çox rast gəlinən bölünmədir. Bu bölünmənin əsas mahiyyəti bölünmə zamanı genetik aparatın iki dəfə çoxalması və qız hüceyrələrdə başlanğıc hüceyrədə olduğu sayda xromosomların paylanmasıdır. Hüceyrə bölünməyə hazırlaşarkən (interfaza) onda DNT-in reduplikasiyası gedir, hüceyrə mərkəzi ikiləşir, bölünmə üçün hüceyrədaxili inşaat materialları sintez olunur, enerji ehtiyatı toplanır. DNT-in reduplikasiyası hesabına xromosomlarda ikiləşir. Mitoz bölünmə bir-birini əvəz edən dörd fazadan ibarət olur: profaza, metafaza, anafaza və telofaza.

Profazada xromosomların spirallaşması, yoğunlaşması və əvvəlki uzunluğa nisbətən qısalması baş verir. Nüvə örtüyü ayrı-ayrı fraqmentlər şəklində dağılır, nüvəcik əriyir, sentriollar sentrosferin qütblərinə doğru çəkilir.

Metafazada isə xromosomlar hüceyrənin ekvatorunda toplanmaqla ekvatorial lövhəni əmələ gətirirlər. İy telləri xromosomun sentromerinə birləşir. Bu fazada hüceyrə daxilində xromosomların sayı ilk dəfə çox olur.

Anafazada hər bir xromosomun analoji xromotidləri-qız xromosomları ayrılır və qütblərə doğru çəkilir. Xromosomların qütblərə çəkilməsi iy tellərinin qısalması hesabına olur, sərf olunan enerji isə ATF-dən alınır.

Mitoz bölünmənin axırıncı fazası telofazadır. Bu zaman qütblərə çəkilmiş xromosomlar bir-birinə sarılır, nüvə qılafı əmələ gəlir, nüvəcik formalaşır. Telofazada həmçinin sitoplazmanın bölünməsi və iki qız hüceyrənin bir-birindən ayrılaraq sərbəst yaşaması baş verir. Bu qız hüceyrələri ana hüceyrəyə tam oxşayırlar.

Qız hüceyrə sözü məntiqi əks etmir. Qız hüceyrə sözü əvəzinə törəmə hüceyrə istifadə etmək lazımdır

Amitoz bölünmə[redaktə]

Bu bölünmə zamanı əvvəlcə nüvəcik, sonra isə nüvə bölünür. Amitoz bölünmədə hüceyrənin sitoplazmasının bölünməsi həmişə olmur. Belə olan halda hüceyrə daxilində iki, üç və çox nüvə olur. Nüvənin amitolik bölünməsinə bir çox toxuma hüceyrələrində rast gəlinir.

Endomitoz bölünmə[redaktə]

Bu bölünmədə nüvə bölünmədən, onun (nüvənin) örtüyü zədələnmədən genetik aparatı ikiləşir və mitolik aparat əmələ gəlir. Endomitoz üçün xarakterik olan əlamətlərdən biridə xromosomların reduplikasiyasıdır. Onlar spirallaşır, sonra isə bir-birindən ayrılıb, mitoz bölünmədəki metafaza fazasının formasını alırlar. Nəticədə xromosomların sayı artır, nüvənin həcmi böyüyür. Endomitoz bölünmədə nüvənin həcminin artmasına uyğun olaraq onun sitoplazması da artır, ümumilikdə isə hüceyrə böyüyür. Bunun əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, bu zaman zülalların sintezi gedir, ancaq mitoz bölünmədə isə zülalların sintezi dayanır.

Meyoz bölünmə[redaktə]

Bu bölünmə cinsi hüceyrələrdə baş verir və bioloji mahiyyəti ondan ibarətdir ki, həmin hüceyrələrdə xromosom sayı iki dəfə azalaraq haploid qametlər əmələ gəlir. Cinsiyyət hüceyrələrinin inkişafı cinsiyyət vəzilərində, toxumluqda və yumurtalıqda gedir. Həmin vəzifələrdə cinsi hüceyrələrin çoxalma, böyümə və yetişmə adlanan üç müxtəlif sahəsi və ya zonası ayırd edilir. Çoxalma zonasında ilk cinsiyyət hüceyrələri mitoz yolla çoxalır. Həmin hüceyrələr böyümə zonasına düşür, orda bölünmə getmir, sadəcə olaraq böyüyür. Yumurtalığın yetişmə zonasında bölünmədən sonra əmələ gələn 4 ədəd yumurta hüceyrələri ölçülərinə görə bir-birindən fərqlənir. Bunların üçü kiçik, biri isə iridir. İri yumurta hüceyrəsi mayalanmağa qadir olur, üç kiçik hüceyrə isə istiqamətləndirici cisimciklər adlanır və mayalanmağa qadir deyil.

Cinsiyyət hüceyrələrinin bölünüb çoxalması həm çoxalma, həm də yetişmə zonasına gedir. Meyozun hər iki bölünməsindən mitozda olan profaza, metofaza, anafaza və telofaza var. Lakin birinci bölünmədə (çoxalma zonasındakı bölünmə nəzərdə tutulur) cinsiyyət hüceyrələrində DNT-in sintezi gedir, xromosomlar ikiləşir, başqa sözlə, hər xromosomun xromatidi yaranır. Meyozun birinci bölməsinin profazasında xromosomlar bir-birinə yaxınlaşaraq sarınır ki, bu prosesdə konyuqasiya adlanır. Konyuqasiya zamanı homoloji xromosomlar arasında gen, yəni, irsi məlumat mübadiləsi gedir. Sonra bu xromosomlar bir-birindən ayrılır. Meyozun metafazasında (1-ci) bölünmə vətəri yaranır. Anafazasında isə hüceyrənin qütblərində iki xromatidli tam xromosomlar çəkilir. Elə bununla da meyoz mitozdan fərqlənir, çünki mitozda qütblərə bir xromatidli xromosom çəkilirdi.

Bu bölünmə cinsi hüceyrələrdə baş verir və bioloji mahiyyəti ondan ibarətdir ki, həmin hüceyrələrdə xromosom sayı iki dəfə azalaraq haploid qametlər əmələ gəlir. Cinsiyyət hüceyrələrinin inkişafı cinsiyyət vəzilərində, toxumluqda və yumurtalıqda gedir. Həmin vəzifələrdə cinsi hüceyrələrin çoxalma, böyümə və yetişmə adlanan üç müxtəlif sahəsi və ya zonası ayırd edilir. Çoxalma zonasında ilk cinsiyyət hüceyrələri mitoz yolla çoxalır. Həmin hüceyrələr böyümə zonasına düşür, orda bölünmə getmir, sadəcə olaraq böyüyür. Yumurtalığın yetişmə zonasında bölünmədən sonra əmələ gələn 4 ədəd yumurta hüceyrələri ölçülərinə görə bir-birindən fərqlənir. Bunların üçü kiçik, biri isə iridir. İri yumurta hüceyrəsi mayalanmağa qadir olur, üç kiçik hüceyrə isə istiqamətləndirici cisimciklər adlanır və mayalanmağa qadir deyil.

Cinsiyyət hüceyrələrinin bölünüb çoxalması həm çoxalma, həm də yetişmə zonasına gedir. Meyozun hər iki bölünməsindən mitozda olan profaza, metofaza, anafaza və telofaza var. Lakin birinci bölünmədə (çoxalma zonasındakı bölünmə nəzərdə tutulur) cinsiyyət hüceyrələrində DNT-in sintezi gedir, xromosomlar ikiləşir, başqa sözlə, hər xromosomun xromatidi yaranır. Meyozun birinci bölməsinin profazasında xromosomlar bir-birinə yaxınlaşaraq sarınır ki, bu prosesdə konyuqasiya adlanır. Konyuqasiya zamanı homoloji xromosomlar arasında gen, yəni, irsi məlumat mübadiləsi gedir. Sonra bu xromosomlar bir-birindən ayrılır. Meyozun metafazasında (1-ci) bölünmə vətəri yaranır. Anafazasında isə hüceyrənin qütblərində iki xromatidli tam xromosomlar çəkilir. Elə bununla da meyoz mitozdan fərqlənir, çünki mitozda qütblərə bir xromatidli xromosom çəkilirdi.