Hülaku xan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Hülaku xan
monq. Hülegü Haan
kürd. هۆلاکۆ
türk. Hülagû Han
fars. هولاکو خان
ərəb. هولاكو خان/ هَلَاوُن‎‎
çin. 旭烈兀
Hülaku xan
Hülaku xan. Rəşidəddin, XIV əsr.
V monqol ulusu Elxanilər dövlətinin banisi və I xanı
1256 — 1265
Sələfi: Abaqa xan
 
Dini: buddizm
Təvəllüdü: 1217
Vəfatı: 8 fevral 1265(1265-02-08)
Dəfn yeri: Şahı adası, Urmiya gölü
Sülalə: Borucigin
Atası: Tolu
Anası: Sorğağtani Bəki
Həyat yoldaşı: Doqquz Xatun
Uşaqları: Abaqa xan
Əhməd Təkudar xan
Məngu Teymur


Hülaku xan (monqolca: Hülegü Haan, "Döyüşçü"; kürdcə: هۆلاکۆ; türkçə: Hülagû Han; Çağatay/Urdu: ہلاکو Hulaku; farsca: هولاکو خان‎; ərəbcə هولاكو خان/ هَلَاوُن; çincə: 旭烈兀;1217 - 8 fevral, 1265) - Elxanilər dövlətinin qurucusu, Çingiz xanın nəvəsi, Mengü xanın və Qubilay xanın qardaşı. Hülaku xan 1255-ci ildə Orta Şərqdə torpaqların fəthini bitirmək məqsədi ilə Mengü xan tərəfindən bölgədəki ərazilərin hökmdarı təyin edilmişdir.

Arxa plan[redaktə]

Hülaku xan Çingiz xanın oğlu Tuluy xanın və Kereitlərin şahzadəsi Sorğağtani Bəkinin oğlu idi. Sorğağtani bütün oğullarının monqol lideri olmasını təmin edərək uğurla monqol siyasətini idarə etdi. O, Şərq Kilsəsinin xristianı idi və oğlu Hülakunun da xristianlığa münasibəti yaxşı idi . Hülaku xanın arvadı Doqquz Xatun da Hülaku xanın yaxın dostu və sərkərdəsi Kit Buğa noyon kimi xristian idi.

Hərbi kampaniyalar[redaktə]

 1256-cı ildə Ələmutun mühasirəsi
1256-cı ildə Ələmutun mühasirəsi
 Hülakunun Ələmutu mühasirəsinin Moğol miniatürü
Hülakunun Ələmutu mühasirəsinin Moğol miniatürü

Hülakunun qardaşı Mengü xan 1251-ci ildə Böyük xan oldu. 1255-ci ildə Mengü xan Hülakunu cənub-qərbi Asiyada olan müsəlman dövlətlərini işğal etmək və ya dağıtmaq üçün böyük monqol ordusunun rəhbərliyinə gətirdi. Hülaku xanın kampaniyası lurların məğlub edilməsinə, Xaşxaşilərin süqutuna, Bağdaddakı Abbasilər Xilafətinin, Əyyubilər dövlətinin və son olaraq Misirdəki Bəhri Məmlük Sultanlığının asılılığına və ya dağıdılmasına nail olmaq istəyirdi. [1] Mengü xan tabe olanlarla mehriban davranılmasını və tabe olmayanların məhv edilməsini Hülakuya əmr etdi. Hülaku işin ikinci hissəsinin təlimatlarını yaxşı şəkildə həyata keçirdi.

Hülaku xan bəlkə də onun dövrünə qədər qurulmuş ən böyük monqol ordusu ilə yürüşə çıxmışdı. Mengü xanın əmri ilə imperiyanın döyüşçülərinin üçdə ikisi Hülaku xanın ordusu üçün toplanmışdı. [2] O, asanlıqla, lurları məğlub etdi və Xaşxaşilər insanların həyatını xilas edən sazişi bağlayaraq özlərinin əlçatmaz qalası olan Ələmutu döyüşmədən təslim etdilər.

Bağdadın mühasirəsi[redaktə]

Hülaku xan xəlifəni acından ölənə qədər xəzinələri arasında yaşamağa məhkum edir. Orta əsr təsviri "Le livre des merveilles", 15-ci əsr

Hülakunun ordusu 1257-ci ilin noyabrında Bağdad üçün yürüşə başladı. Hülaku şəhərin yaxınlığında Dəclənin şərq və qərb sahillərindən şəhəri mühasirəyə almaq üçün ordunu iki hissəyə böldü. Hülaku şəhərin təslim olmasını tələb etdi. Ancaq Xəlifə Mustasım Billah təslim olmaqdan imtina etdi. Xəlifənin ordusu qərb tərəfdən olan bəzi hücumları dəf etdi, ancaq növbəti döyüşdə məğlub oldu. Hücum edən monqollar bəndləri dağıtdılar və daşqın yaradıb xəlifənin ordusunu tələyə saldılar. Ordunun çox hissəsi ya öldürüldü, ya da boğuldu.

Çinli general Quo Kanın rəhbərliyi altında monqollar çəpərlər və xəndəklər inşa edərək və mühasirə texnikaları və katapultları gətirərək 29 yanvar 1258-ci ildə şəhəri mühasirəyə aldılar. Mühasirə standartları döyüşün vaxtını qısaltdı. Fevralın 5-ə qədər monqollar divarın sahəsinə nəzarət edirdilər. Xəlifə danışıqlar aparmağa çalışdı, ancaq monqollar imtina etdilər. Monqollar fevralın 13-də şəhərə daxil oldular və bir həftə şəhəri dağıtdılar. Təbabətdən astronomiyaya qədər bir çox mövzu haqqında dəyərli tarixi sənədlər və kitabları olan Bağdadın Böyük Kitabxanası dağıdıldı. Sağ qalanlar deyirdilər ki, çaya atılan kitabların mürəkkəbindən Dəclənin suları qara axırdı. Şəhərin sakinləri qaçmağa çalışdılar, ancaq monqol əsgərləri onların qabağını kəsdi.

Ölənlərin sayı haqqında fikirlər haçalanır və bu, asanlıqla sübut edilə bilən deyil. Ölənlərin sayının kiçik qiyməti 90 mindir,[3] yüksək qiymət üçün oblast isə 200 mindən 1 milyona qədər dəyişir.[4] Şəhər ələ keçirləndən sonra monqollar əvvəl şəhəri talan etdilər, daha sonra dağıtdılar. Nəsillərin işi olan məscidlər, saraylar, kitabxanalar, tibb evləri yandırıldı. Xəlifə ələ keçirildi və şəhər sakinlərinin ölümünə və xəzinənin talan edilməsini izləməyə məcbur edildi. Venesiya taciri Marko Polonun macəraları haqqında yazılmış Il Milione kitabı bildirir ki, Hülaku xəlifəni acından ölməyə məhkum edib, ancaq bu faktı əsaslandıracaq heç bir sübut yoxdur. Monqol və müsəlman mənbələri bildirir ki, xəlifə xalçaya bükülmüş və monqollar atları ilə onun üzərində keçmişlər. Çünki inanılır ki, hökmdar qanı toxunanda torpaq təhqir edilir. Bağdad şəhəri əsrlərcə əhalisiz və dağılmış vəziyyətdə qaldı. Ərazidəki kiçik dövlətlər öz sadaqətlərini Hülakuya sübut etməyə tələsdilər. Monqollar Əyyubiləri işğal edərək və uzaqdakı Qəzzaya patrullar göndərərək 1259-cu ildə üzlərini Suriyaya çevirdilər.

Şimali Çindən olan min nəfərlik mühəndis bölməsi Hülaku xanı Orta Şərq yürüşündə müşayiət edirdi.[5][6]

Suriyanın işğalı (1260)[redaktə]

Mongol raids in Syria and Palestine 1260.svg

1260-cı ildə monqol ordusu regionda olan xristian vassalları - Hetumun rəhbərliyində olan Kilikiya erməni çarlığının ordusu və Antakyalı VI Bohemondunun frankları ilə birləşdilər. Birləşmiş qüvvələr Əyyubilər sülaləsiin mülkü olan müsəlman Suriyasını işğal etdilər. Onlar Aleppo şəhərini aldılar və 1 mart 1260-cı ildə xristian general Kit Buğanın rəhbərliyi altında Dəməşqi aldılar.[7][8][9]Xristian messası Umayyad məscidində keçirildi və bir çox məscidlər murdarlandı. Bir çox tarixi mənbələr üç xristian lideri - Hetum, Bohemond və Kit Buğanı qələbə zamanı birlikdə şəhərə daxil olan şəkildə təsvir edir,[9][10] ancaq David Morqan kimi bir neçə məşhur tarixçilər bu hekayəni məşhur uydurma hesab edir.[11]

İşğal effektiv şəkildə Levant, MisirƏrəbistan yarımadasının güclü dövləti - Əyyubiləri məhv etdi. 1260-cı ildə axırıncı Əyyubilər hökmdarı Ən-Nasir Yusif Hülaku tərəfindən öldürüldü.[12] Bağdad süqut edəndən və Dəməşq zəifləyəndən sonra İslam gücünün mərkəzi Qahirədəki Misir Məmlüklərinə keçdi.

Hülaku xan Məmlüklərlə döyüşmək üçün Fələstindən Qahirəyə tərəf cənuba davam etmək niyyətində idi. O, Qahirədəki Məmlük sultanı Qutuza hədələyici məktub yazdı. O, tələb etdi ki, Qutuz Qahirənin qapılarını açsın, yoxsa, o, Bağdad kimi dağıdıla bilər. Bu zaman Münge xan Hülakunu varisi və potensial Böyük Xan kimi yeni xan seçilməsi üçün Monqolustana geri çağıraraq öldü. Hülaku Nestorian xristianı general Nayman Kitbuqa noyonun rəhbərliyi altında iki tüməni (20 min əsgəri) ərazidə qoyaraq getdi. Hülakunun gedişini xəbər alan Qutuz cəldliklə böyük bir ordu qurdu və Fələstini işğal etdi. Qutuz monqolların Dəməşqi işğal etməsindən, Bağdadın talanından və Bilad al-Şamın asılı vəziyyətə salınmasından sonra İslamı müdafiə etmək istəyən Baybarsla ittifaq qurdu.

Monqollar səlibçi Yerusəlim krallığı ilə Franko-monqol ittifaqı formalaşdırmağa çalışdılar. Ancaq Papa IV Aleksandr bunu qadağan etdi. Sidonun Yulianı Kitbuqanın nəvələrindən birinin ölümü ilə nəticələnən hadisəyə səbəb olanda franklarmonqollar arasındakı gərginlik daha da artdı. Əsəbiləşən Kitbuqa Sidonu talan etdi. Akranın baronları monqollara qarşı hərbi yardım axtarırdı. Məmlüklərin frankların ənənəvi düşməni olmasına baxmayaraq, Akranın baronları monqolları daha yaxın təhlükə olaraq tanıdı. Səlibçilər tərəf tutmaq yerinə iki qüvvə arasında neytrallıq mövqeyi tutdu. Ancaq məmlüklər hər hansı qeyri-adi vəziyyətdə hücum etmədən səlibçilərin ərazilərindən şimala yürüş edə və hətta yenidən təchiz olunmaq üçün Akra yaxınlığında düşərgə qura bilərdilər.

Əyn Cəllud döyüşü[redaktə]

Əsas məqalə: Əyn Cəllud vuruşu

Xəbərlər gələndə monqollar Şəria çayını keçdilər. Sultan Qutuz və onun əsasən misirlilərdən ibarət ordusu Əyn Cəlluda doğru irəlilədilər. Onlar Əyn Cəllud döyüşündə təxmini 20 minlik monqol ordusu ilə qarşılaşdılar və saatlarca döyüşdülər. Məmlük lideri Baybars əsasən özlərini təqib etdirərək monqol ordusunu aldatmağa cəhd edərək vur-qaç taktikası işlətdi. Baybars və Qutuz monqolların hədəfə gəlməsini pusquda gözləmək üçün təpələrdə öz qüvvələrinin əsas hissəsini gizlətdilər. Monqol lider Kit Buğa Baybars və qoşununun qaçmasından təhrik olmuşdu və qaçan misirlilərin izində bütün qoşunu ilə yürüş etməyə qərar verdi.

Monqollar dağlıq əraziyə çatanda misirlilər ortaya çıxdılar və ortaya çıxan əsgərlər onlara hər tərəfdən hücum edəndə monqollar özlərini düşmən tərəfindən mühasirəyə alınmış gördülər. Qutuz monqollara arxadan hücum etdi. Misir ordusunun əsgərlərinin sayı haqqında qiymətləndirmə 24 mindən 120 minə qədər dəyişir. Monqollar tələdən qurtuldular və

hətta uğurlu əks-hücumada keçdilər. Ancaq monqolların sayı nəticənin qaçılmaz olacağı şəkildə azalmışdı. Döyüş bitəndə misirlilər monqolları yaxın vuruşmada məğlub edərək tarixdə daha əvvəl görünməmiş bir nailiyyət əldə etdilər. Regionda qalan monqollar ya öldürüldülər, ya da əsir götürüldülər. Əyn Cəllud döyüşü monqol işğalını zəiflətdi. Bu döyüşdən sonra monqolların şərqi və cənubu işğalı dayandı.

Vətəndaş müharibəsi[redaktə]

Qızıl Ordanın IV xanı Bərkə xan

Hakimiyyət qurulandan və Hülakunun qardaşı Qubilay xan Böyük Xan elan ediləndən sonra 1262-ci ildə Hülaku öz torpaqlarına qayıtdı. O, Məmlüklərə hücüm etmək üçün ordusunu yerləşdirəndə və Əyn Cəllud vuruşunun intiqamını almağa çalışanda vəziyyət dəyişdi və Hülaku xan Batı xanın qardaşı Bərkə xanla vətəndaş müharibəsinə girməyə məcbur oldu. Müsəlmanlığı qəbul etmiş Bərkə xan Hülakunun Bağdadı talan etməsinin əvəzini çıxacağına söz vermişdi və Məmlüklərlə ittifaq qurmuşdu. Qızıl Orda hökmdarı Bərkə xan sərkərdə Noqayın başçılığı ilə 30 minlik qoşunu Şirvana göndərdi. Hülakü xan vilayətlərdən qoşun topladı və Şirvana yola saldı. Dərbənd Hülakü xan tərəfindən tutuldu. Elxanilərin qoşunu qızılordalıları izləyərək Terek çayına yetişdi. Bərkə xan Elxanilərin üzərinə yeni qüvvələr göndərdi. 1263-cü il yanvarın 13-də Terek çayı sahilində baş vermiş qanlı vuruşmada Hülakü qoşunu məğlubiyyətə uğradı və Şabrana doğru geri çəkildi. Dərbənd şəhəri yenidən qızılordalıların əlinə keçdi. Bu monqollar arasında ilk açıq müharibə idi və vahid imperatorluğun sonu demək idi.

Qərblə əlaqələr[redaktə]

Hülaku Franko-monqol ittifaqı qurmaq üçün Avropaya bir neçə məlumat göndərdi. 1262-ci ildə o, "xaricdəki bütün krallara və şahzadələrə" öz katibi Rihaldisi və səfirliyini göndərdi. Siciliyada Məmlüklərlə ittifaqda və Papa IV Urbanla konfliktdə olan Kral Manfred tərəfindən səfirliyin açıq-aşkar qarşısı kəsildi və Rihaldis gəmi ilə geri qaytarıldı.[13]

10 aprel 1262-ci ildə Con Macar vasitəsilə Fransa kralı IX Lüdovikə ittifaq təklif edərək məktub göndərdi.[14] Parisdə olan IX Lüdovikə məktubun çatması aydın deyil - saxlanılan tək əlyazma Avstriyanın Vyana şəhərindədir.[15] Məktub Hülakunun Papanın xeyrinə Yerusəlimi işğal etmə niyyətini bildirir və Hülaku Lüdovikdən Misir əleyhinə donanma göndərməsini xahiş edir:


" Monqol ordusunun başçısından, xristian imanının xoşməramlı dəstəyi ilə müsəlmanların xain millətini məhv edəcək qədər qəzəbli (...) belə ki, siz ,kim ki dənizin digər tərəfindəki sahillərin hökmdarlarıdır, dənizlərə səylə nəzarət eləmək sizin məsələniz olmaqla, sizin və bizim düşmənlərimiz olan allahsızlar üçün yardımdan imtina etməyə səy göstərməlisiniz. "


—Hülakudan IX Lüdovikə məktub.[16]

Şirvanşahlarla əlaqələr[redaktə]

Əsas məqalələr: II AxsitanII Fərruxzad

Şirvanşahlar Elxani hökmdarlarının bütün səfərlərində qeyri-nizami qoşun dəstələri ilə iştirak etməli və öz süzereni qarşısındakı bütün təəhhüdlərini yerinə yetirməli idi. Məsələn, Şirvanşah II Axsitan ibn III Fəribürz h.653 (1256)-cü ildə Rum, İraq, Xorasan, Azərbaycan, Arran, ŞirvanGürcüstan feodal hakimləri kimi, malikləri, sədrləri və əyanları ilə birlikdə "layiqli hədiyyələrlə" ismaililərə qarşı səfərə çıxmış Hülakü xanın yolüstü qərərgahına gəlmişdi. [17] [18] [19] [20]

I Axsitan h.658 (1260)-ci ildə Hülakü xanın əmri ilə öldürülmüşdür. Ərəb müəllifi ibn əl-Füvatanın məlumatına görə "Əla əd-Din Fəribürz ibn Güştəsb əl-Şirvani Şirvanın hökmdarıdır. Qədim nəsldəndir. Adı çəkilən Əla əd-Din böyük sultan Hülakü xanın h.658 (1260)-ci ildə öldürdüyü Şirvan hakimi məlik Axsitanın atasıdır". [21] [22] Mənbələrdə II Axsitanın öldürülməsinin səbəbi xəbər verilmir. Yalnız ehtimal edilir ki, Şirvanşah monqol hökmdarının sadiq vassalı kimi Hülakü xanın Abbasi xəlifəsinə qarşı yürüşündə kifayət qədər cidd-cəhd göstərməmişdir.

Hülakü xanın hökmranlığı dövründə (1256-1265) Elxanilərin Şirvan üzərində hakimiyyəti gücləndi. Elxanilər vaxtında monqol köçərilərinin və köçəri zadəganlığının Şirvana axını son dərəcə artdı. Onlar münbit torpaqları, oturaq feodalların otlaqlarını zəbt edirdilər. Şirvanın əhalisi vergilərin ağırlığından və köçəri feodalların zülmündən əzab-əziyyət çəkirdilər. Bu dövrdə Şirvanşahın hakimiyyəti, görünür, nominal xarakter daşıyırdı və ölkənin ərazisi xeyli kiçildilmişdi. Şirvan, demək olar ki, yüzillik bir dövr ərzində Elxanilərlə Qızıl Orda xanları arasında hərbi əməliyyatlar meydanına çevrilmişdi.

Ailəsi[redaktə]

Hülaku xan və onun arvadı Doqquz Xatun. Rəşidəddin, XIV əsr.

Ölümü[redaktə]

Hülaku xanın dəfn mərasimi

Hülaku 1265-ci ildə öldü və Urmiya gölünün Şahı adasında basdırıldı. Onun dəfni insan qurban edilən tək Elxani dəfni idi. [23] Hülakudan sonra onun yolundan gedən Abaqa xan hakimiyyətə gəldi.

Mirası[redaktə]

Hülaku xan beşinci monqol ulusu olan Elxanilər dövlətinin qurucusudur və bu, daha sonra Səfəvilər dövlətinin və müasir İranın yaranmasına zəmin yaratdı. Hülakunun işğalları İranı qərbdən Avropa təsirinə və şərqdən Çinin təsirinə açdı. Hülakunun hakimiyyəti dövründə fars tarixçiləri ərəb dilinin yerinə fars dilini istifadə etməyə başladılar.[24]

Qalareya[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. Amitai-Preiss, Reuven. The Mamluk-Ilkhanid War
  2. Saunders 1971
  3. Sicker 2000, p. 111.
  4. New Yorker, April 25, 2005, Ian Frazier, "Invaders - Destroying Baghdad"
  5. Josef W. Meri (2005). in Josef W. Meri: Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. Psychology Press. ISBN 0-415-96690-6. 2011-11-28 tarixində istifadə olunub. “This called for the employment of engineers to engaged in mining operations, to build siege engines and artillery, and to concoct and use incendiary and explosive devices. For instance, Hulagu, who led Mongol forces into the Middle East during the second wave of the invasions in 1250, had with him a thousand squads of engineers, evidently of north Chinese (or perhaps Khitan) provenance.”
  6. Josef W. Meri, Jere L. Bacharach (2006). in Josef W. Meri, Jere L. Bacharach: Medieval Islamic Civilization: L-Z, index, illustrated, Taylor & Francis. ISBN 0-415-96692-2. 2011-11-28 tarixində istifadə olunub. “This called for the employment of engineers to engaged in mining operations, to build siege engines and artillery, and to concoct and use incendiary and explosive devices. For instance, Hulagu, who led Mongol forces into the Middle East during the second wave of the invasions in 1250, had with him a thousand squads of engineers, evidently of north Chinese (or perhaps Khitan) provenance.”
  7. Saudi Aramco World "The Battle of Ain Jalut"
  8. Grousset, p.581
  9. 9,0 9,1 "On 1 March Kitbuqa entered Damascus at the head of a Mongol army estimated to have been over 300,000 strong. With him were the King of Armenia and the Prince of Antioch. The citizens of the ancient capital of the Caliphate saw for the first time for six centuries three Christian potentates ride in triumph through their streets", Runciman, p.307
  10. Grousset, p.588
  11. David Morgan, The Mongols (2nd ed.); Peter Jackson, Mongols and the West
  12. Atlas des Croisades, p.108
  13. Jackson, p.173
  14. Jackson, p.178
  15. Jackson, p.166
  16. Letter from Hulagu to Saint Louis, quoted in Les Croisades, Thierry Delcourt, p.151
  17. Пaxoмoв. Kpaткий кypc... c.41-42
  18. Paшид aд-Дин. Джaми- aт-тaвapиx, т.III, c.25
  19. Aлизaдe, c.368-369
  20. Aшypбeйли. Oчepк...c.118
  21. İbn əl-Fuvati. Təlxis. c.IV, h.П, Dəməşq, 1969, s. 1067
  22. З.Бyниятoв. Hoвыe мaтepиaлы... c.71
  23. Morgan, p. 139
  24. Francis Robinson, The Mughal Emperors And The Islamic Dynasties of India, Iran and Central Asia, pages 19 and 36
  25. "In May 1260, a Syrian painter gave a new twist to the iconography of the Exaltation of the Cross by showing Constantine and Helena with the features of Hulagu and his Christian wife Doquz Khatun" in Cambridge History of Christianity Vol. 5 Michael Angold p.387 Cambridge University Press ISBN 0-521-81113-9
  26. Le Monde de la Bible N.184 July–August 2008, p.43

Mənbə[redaktə]

  • Boyle, J.A., (Editor). The Cambridge History of Iran: Volume 5, The Saljuq and Mongol Periods. Cambridge University Press; Reissue edition (January 1, 1968). ISBN 0-521-06936-X. Perhaps the best overview of the history of the il-khanate. Covers politics, economics, religion, culture and the arts and sciences. Also has a section on the Isma'ilis, Hulagu's nemesis.
  • Encyclopædia Iranica' has scholar-reviewed articles on a wide range of Persian subjects, including Hulagu.
  • Morgan, David. The Mongols. Blackwell Publishers; Reprint edition, April 1990. ISBN 0-631-17563-6. Best for an overview of the wider context of medieval Mongol history and culture.
  • Atwood, Christopher P. (2004). The Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire. Facts on File, Inc. ISBN 0-8160-4671-9.
  • Robinson, Francis. The Mughal Emperors And the Islamic Dynasties of India, Iran and Central Asia. Thames and Hudson Limited; 2007. ISBN 0-500-25134-7

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]