Hammurapi qanunları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Eşnunna şəhər dövlətinin qanunları (Hammurapi qanunları) akkad dilində yazılmış İlk sənəddir. Eşnunna (indiki Tel abu-Harmal) Diyala çayı hövzəsində yerləşirdi. Qanunların iki nüsxəsi 1945-1947-cı illərdə İraq arxeoloqu Taha Bəkir tərəfindən tapılmışdı. Kitabənin zədəli olmasına baxmayaraq, qanunun giriş hissəsi və 60-a qədər maddəsi qalmışdır. Bir neçə maddə bazar qiymətlərinin və əməyin ödənilməsi qaydalarını müəyyənləşdirir. Burada ailə və nigah, alqı-satqı, mülk və s. məsələləri hüquq normasına salan maddələr də vardır. Bir sıra maddələr qulların vəziyyətini və tam hüquqsuzluğunu əks etdirir. Qullara damğa vururdular, onları satır və girov qoyurdular. Qul ağanın icazəsi olmadan şəhəri tərk edə bilməzdi. Bu irihəcmli qanunlar külliyyatı qədim Babilistanda yaradılmışdı. Bu, məşhur Hammurapi qanunlarıdir. Qanunlar 2,25 metr hündürlüyündə qara bazalt daş üzərinə mixi yazılar ilə həkk olunmuşdu. E.ə. XII əsrdə Elam hökmdarı I Şutruk-Nahhunti həmin qara daşı qənimət kimi paytaxtı Suz şəhərinə gətirmişdi. Daşın bir hissəsi Elam hökmdarının göstərişi ilə qaşınmışdı. O, əməllərini buraya yazdirib öz adını əbədiləşdirmək istəyirdi. Lakin bizə məlum olmayan səbəbdən bu, baş tutmamışdı. Beləliklə, 35 maddə məhv edilmışdı. Bu maddələr Hammurapinin məktubları əsasında bərpa edilmışdı. Onun 55 rəsmi məktubu məlumdur. 1901-cı ildə fransiz arxeoloji ekspedisiyası Suz qazıntıları zamanı qara daşı aşkar etmışdı. Fransız assirioloqu V.Şeyl qanunları İlk dəfə tərcümə etmiş və 282 maddəyə bölmüşdür. Qanunlar giriş, nəticə və maddələrdən ibarətdir. Daşın yuxari hissəsində günəş allahından (Şamaşdan) qanunları qəbul edən Hammurapi təsvir olunmuşdur. Maddələrin bir hissəsi (1-5) məhkəmə prosesi Nomlararın müəyyənləşdirir. Maddələrin əksəriyyəti (6-126) mülki məsələlərin müxtəlif sahələrini əks etdirir. Bir çox maddə (127-195) ailə, nigah və vərəsəlik hüquq qaydalarına həsr olunmuşdur. Qalan maddələr (196-282) müxtəlif məsələlərin hüquqi həllini nəzərdə tuturdu.

Hammurapi qanunlarından bəzi maddələr[redaktə]

1.Əgər adam adamın gözünü tökmüşdürsə, onun gözü tökülməlidir. Əgər adam özünə bərabər adamın dişini vurub çıxarıbsa, onun dişi vurulub çıxarılmalıdır.

2.Əgər oğul atanı vursa, onun barmaqları kəsilməlidir.

3.Adam and altında başqasının üstünə adam öldürən ittihamını yıxıb onu ifşa etməyə başlasa və bunu sübut edə bilməsə, o zaman ifşa edən öldürülməlidir.

4.Əgər savaşmada biri digərinə xətər yetirsə, bu adam and içməlidir ki, mən onu qəsdən vurmamışam və həkimin xərcini ödəməlidir.

5.Əgər öküz icarəyə götürüldükdə çöldə onu şir parçalasa, ziyan yalnız sahibin üstündə qalır. Yox əgər icarəyə götürənin baxımsızlığından, döyməsindən ölərsə, o,əvəzində sahibinə öküz verməlidir.

6.Əgər bir adamın borcu varsa, o borcun əvəzinə ona uşağı olmuş qul qadın veribsə, həmin adam müəyyənləşdirilmiş qayda əsasında gümüş və borcunu ödəyib qul qadını geri ala bilər.

7.Əgər bir adam başqasının yanına əmanət qızıl, gümüş və.s. qoyursa, o, şahidlik əsasında müqavilə baöladıqdan sonra əmanət qoyma haqqına sahibdir.

8.Əgər bir adamın heç bir şeyi itmədiyi, oğurlanmadığı halda, “mənim filan şeyim itib” iddiası ilə qonşularını ittiham edərsə, qonşuları andiçmə yolu ilə onu Allah qarşısında ifşa edirlər və şər atan həmin adam qonşularına iddia etdiyi məbləği ikiqat ödəməlidir.

9.Əgər qul öz sahibinə “sən mənim sahibim deyilsən” deyərsə, qul sahibi onun yalan dediyini sübut etməlidir; əgər istəyərsə, qul sahibi bunun cəzası olaraq öz qulunun qulağını kəsə bilər.

10.Əgər bir adam arvad alıb bu barədə yazılı müqavilə bağlamırsa, onun aldığı qadın qanuni arvad sayılmır.

11.Əgər bir adam övladı olmayan birinci arvadını boşayırsa, o həmin qadına aldığı miqdarda gümüş ödəməli, qadının ata evindən gətirdiyi cehizləri də geri qaytarmalıdır.

12.Əgər uçmuş evdə ev sahibinin oğlu ölərsə, ev sahibi həmin evi tikmiş bənnanın oğlunu öldürmək haqqına sahibdir.

13.Əgər bir adam atasına münasibətdə miras haqqından məhrum olmağa səbəb bir günaha yol veribsə, hakimlər ilk dəfə onu bağışlaya bilər.Əgər eyni günah ikinci dəfə təkrar olunarsa, həmin adam miras haqqından məhrum edilir.

14.Əgər qul hər hansı bir nəfərin üzünə sillə vurubsa, qul sahibi onun qulağını kəsməlidir.

15.Əgər bir adamın evi yanarsa və o birisi o yanğını söndürməyə gəlib yardım edətkən ev sahibinin əşyalarına tamah salıb hər hansı bir şey oğurlayarsa, həmin adam oda atılıb yandırılmalıdır.

16.Əgər şah ordusunda xidmət edən hərbçi şahın əmri əsasında gerçəkləşən hərbi yürüçdə iştirak etmirsə və ya yürüşə öz əvəzinə muzdlu əsgər göndərirsə, həmin hərbçi öldürülməlidir, tutduğu muzdlu əsgər onun evini müsadirə edə bilər.

17.Əgər bir adam əkin üçün torpaq icarəyə götürüb orada heç bir şey əkib biçmirsə, zəruri işi görmədiyi üçün həmin adam ifşa edilməli və torpaq sahibinə öz qonşuları kimi çörək (məhsul) ödəməlidir.

18.Əgər bir adam başqasına dostluq əsasında gümüş (pul) veribsə, əldə edilmiş gəlir Allah qarşısında bərabər çəkildə bölünməlidir.

19. Əgər bir adam başqasının azyaşlı uşağını oöurlayarsa, o öldürülməlidir.

20.Qarət və quldurluqla məşğul olan adam tutulursa, ölümə məhkum edilir.

Hammurapi qanunları digər qədim qanun külliyyatları ilə ümumi oxşar cəhətlərinə baxmayaraq, daha dəqiq və geniş hazırlanmışdı. Hammurapi qanunları külliyyatı hüquq və iqtisadi münasıbətlərin müəyyən formalarını qaydaya salmaq məqsədilə tərtib olunmuşdu. Burada qədim şumer və akkad adət-ənənələri və hüquq Nomlararı öz əksini tapmışdı, əvvəlki qanunlar müəyyən dərəcədə təkrar olunmuşdu. Hammurapi qanunları sinfi mahiyyət daşımaqla hakim sinfin mənafeyini müdafiə edirdi. Buna baxmayaraq, Hammurapi qanunları qədim Şərqin nadir ədəbi və tarixi abidələri sırasına daxildir.