Herbert Spenser

Herbert Spenser

Herbert Spenser (ing. Herbert Spencer) (27 Aprel 1820- 8 Dekabr 1903) – ingilis filosofu və sosioloqu. İngiltərədə Sosiologiyanın əsasını qoyanlardan biri olmuşdur. Pozitivizimin təşəkkülündə əvəzsiz rolu olmuşdur.

Həyatı

Məşhur İngilis filosof və sosioloq Herbert Spencer, 1820-ci ildə Derbydə doğuldu. Atası bir müəllim idi. Təhsilini əvvəl atasının, sonra əmisinin evində gördü. Universitetə hazırlayan bir təhsil də oldu. Bundan sonrasında da özünün yaradıb, bağlı qaldığı bir yolla özünü yetişdirdi.

Əvvəl riyaziyyat və təbiət elmləri üzərində dayandı. Qısa bir müddət müəllimlik etdi. Riyaziyyat məlumatları sayəsində London – Birmingham dəmiryolu inşasında mühəndis olaraq çalışdı. Economist adındakı məşhur maliyyə və iqtisad jurnalına yazar oldu. Sistematik bir təhsil almamasına, oxumağı çox sevməməsinə qarşı bir çox elm sahəsində minlərlə fikir ortaya atdı, və "təkamül" nəzəriyyəsində Charles Darvinin bir nömrəli rəqibi oldu. Əldə etdiyi böyük müvəffəqiyyətləri mükəmməl müşahidə qabiliyyətinə borclu olub, birbaşa etdiyi müşahidələrlə minlərlə fikirini dəstəkləyəcək minlərlə faktı rahatlıqla tapdı.

1851-ci ildə yazdığı ilk kitabı "İctimai Statik", insan haqqlarının inkişafını, və fərdi azadlıqların tezisinisini təkamül nəzəriyyəsini təməl alaraq açıqlayır. 1858-ci ildə təkamül nəzəriyyəsini biologiya elmi ilə məhdudlaşdırmayıb, bu nəzəriyyəni bütün elmlərə tətbiq etmək fikri başında meydana çıxdı. 1860-cı ildə Bir Sintetik Fəlsəfə Sistemi (A Sytems of Synthetic philosophy) planını çəkdi və otuz altı il bu planı icra etməklə məşğul oldu. Sağlamlıq problemləri səbəbiylə gündə yalnız bir neçə saat yaza bilir olmasına, və maddi vəziyyətinin pisliyinə baxmayaraq, 1893-cü ildə on cilddə şah əsərini tamamladı. Əsərin quruluşu belə: 1.cilt: "İlk Prinsiplər" 2. – 3. cildlər: "Biologiyanın Qanunları" ; 4. – 5. cildlər: "Psixologiyanın Qanunları"; 6. – 8. cildlər: "Sosiologiyanın Qanunları"; 9. – 10. cildlər: "Əxlaqın Qanunları".

Herbert Spencer geniş bir sahəyə yayılmış fərqli növdəki məlumatları uyğun bir şəkildə birləşdirərək Viktorya çağına damğasını vuran kəslərdəndir. Təkamül qaydasının inkişafında və qəbulunda ən az Charles Darvin qədər böyük bir rol oynamış, bu gün təkamül qaydasını açıqlayarkən istifadə edilən bir çox termini də ilk dəfə istifadə edən adam, o olmuşdur.

1870-ci illərdə və 1880-ci illərin başında xüsusilə Amerika Birləşmiş Dövlətləri, Rusiya və İngiltərədə məhşurluğu zirvəyə çatdı. 1902-ci ildə Ədəbiyyat nominasiyasında Nobel Mükafatına namizəd göstərildi. Bir çox mükafatı və tərifi çox vaxt rədd etdi. Uzun bir xəstəlik dövrünün ardından 1903-cü ildə vəfat etdi.