Hind fəlsəfəsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Qədim Hindistan fəlsəfəsi[redaktə]

Hindistanda fəlsəfənin formalaşması demək olar ki, b.e.ə. I mi­­­nil­liyin ortalarına təsadüf edir. O dövrdə Qədim Hind cə­miy­yə­ti dörd qrupa bölünürdü: brahmanlar (rahiblər), kşat­rilər (hərbi aris­­tokratiya), vayşilər (sənətkarlar, istehsalçılar, tacirlər) və şud­ra­­­lar (brahmanlara, kşatrilərə, vayşilərə tabe olan aşağı tə­bə­qə).

Bu dövrdə varlıq, materiya, həyat, insan, kainat və s. haqqında əsasən dini-mifoloji, idealist səciyyə daşıyan fəlsəfi baxışlar və materialist fəlsəfi sezmələr meydana gəlmişdi. Dünya, insan və əx­laq haqqında bir sıra fəl­səfi fikir­lər Qədim Hind ədəbiyyatı abi­də­si olan Veda­larda toplanmışdır ki, bu da əsa­sən dini dünya ba­xı­şı əks etdirirdi. Vedalar 4 hissə­dən iba­rət­dir, onlardan ən qə­dimi Samhitlərdir (Riqveda, Brahmanlar, Za­hid­lər, Arn­yaklar).

Qədim Hind fəlsəfəsi əsasən iki istiqamətdə orto­doksal (Ve­daları qəbul edən) və qeyri-ortodok­­sal (Ve­da­ları qə­bul et­mə­yən) inkişaf etmişdir. Burada orto­doksal dini-idealist mək­təblər 1) vedanta, 2) mimansa, 3) sankhya, 4) yoqa, 5) nyaya, 6) vay­şeşika he­sab olunurdu. Qeyri-ortodoksal mək­təb­­lə­rin dini-etik forma­larında kortəbii materializm ideya­la­rı təzahür edirdi. Bun­lar, 1)caynizm, 2) buddizm, 3) çarvaka-lo­ka­yatlar mək­təbi idi.

İdealist Ve­dan­ta təlimi Badara­yanın adı ilə bağlı olmaqla, bu tə­limdə məqsəd Allah və ruh arasındakı münasibət anlayı­şının fərq­ləndirilməsi idi. Vedantaya görə, öz bədəni ilə əlaqədar olan ruh azad deyil. Allah və ruhun tamamilə fərqli anlayış olmasını Mad­hva, onların vəh­dət­də olma­sını isə Şankara müdafiə edirdi.

Miman­sa­da əsas məqsəd idrak və məntiq məsələlərinin, Veda ayin­lərinin öyrənilməsi idi. Bu tə`limə görə bilik əldə etməyin əsas mən­bəyi hissi qav­rayışdır. Qavrayışların mənbəyi isə real ob­yekt­lərin əlamətləridir.

Hindistanda ən qədim təlim olan Sankhyanın banisi Ka­pi­la­nın b.e.ə. 600-cü ildə yaşa­ma­sı güman edilir. Bu tə`­limə görə dün­ya­­da iki başlanğıc mövcuddur: biri maddi, digəri isə mə`nəvi baş­lan­ğıcdır. Bu tə`limdə başlıca məqsəd insanı əzablardan və bəd­bəxt­likdən azad etməkdir.

Yoqa dini fəlsəfi tə`lim olmaqla, burada başlıca məqsəd Alla­ha inam, məhəbbət, daima onun haqqında fikirləşmək əsas və­zi­fə­dir. Onun banisi Patancal (b.e.ə 1 əsr) hesab olunur.

Vayşeşika tə`liminin ba­ni­si Kanada olmuşdur. E.ə. VI-V əsr­lər­də meydana gəlmiş bu tə`limə görə, Allah ob­yek­tiv aləmin ya­ra­dı­­cısı olmaqla, onu heçlikdən deyil, əbədi möv­cud olan anudan (mə­kan, zaman, efir, ağıl və ruh) yaratmışdır.

Banisi Ho­toma olan Nyaya fəlsəfəsinin əsasını məntiq və idrak mə­sə­lələri təşkil edir. Bu tə`limə görə, həqiqi biliyə qavrayış və ya mən­tiqi nəticənin köməyilə nail olmaq olar. Qavrayış duyğu or­qan­larından asılı olub, bilavasitə bilik əldə etməyə xidmət edir.

Cay­nizm tə`limi isə, əsasən dualist xa­rak­ter daşıyırdı. Burada canlı və cansız aləm haqqında danı­şılır. Cansız aləm isə, atomlar­dan iba­­rət olan ma­teri­yadır. Caynistlərə görə, hətta torpaq da nə­fəs alır. Onların nəzərincə, hava, su, torpaq, od yalnız lamisə his­siy­ya­tına aid­dirsə, quşlar, heyvanlar və insanlar isə beş hissetmə üzv­lərinə ma­likdirlər.

Cayinistlərə görə, ruhun əsas əlaməti şüur olub, o, bədə­n­lə bir­­ləş­mə­­yə meyllidir. Əsas məqsədi «qurtuluş» olan Çaynistlər, ru­hun bədəndən ayrılmasına yalnız asketizm yo­lu ilə çatmaq müm­kün olduğunu qeyd edirdilər.

Lokayata-çarvaka tə`limi əsasən "Manu qanunları" (e.ə.IV-III) ad­lı əsərdə toplan­mışdır. Çarvak tə`li­mi­nin tərəfdarları dün­yanın maddiliyini qəbul edib, onun dörd ele­ment­dən od, hava, su, tor­paq­­dan ibarət olduğunu söyləyirdilər. Onlar, insan da daxil ol­maq­­la, bütün canlı aləmin bu ünsürlərdən yarandığını id­di­a edir­di­lər. İnsan ruhu isə yalnız bədəndə mövcud ola bilər.

Mate­riya - şüur münasibət­lə­ri məsələlərində çarvak­lar qeyd edir­­­dilər ki, şüur bədənin əlamətlərindən biridir, insan öl­dükdə onun bədəni ilə birlikdə şüur da yoxa çıxır. İnsan "Mən"­i­nin möv­­­cudluğu bədənsiz mümkün deyil. Onlara görə həqiqətin dərk edil­məsinin yeganə mənbəyi duyğu və qavra­yışdır. Hiss olun­ma­yan, qavranılmayan mövcud ola bilməz. Mən­tiqi nəticə həqiqətin dərk olunmasının mənbəyi ola bilməz, çünki o özündə yalnız ümu­­­­mi münasibətləri cəm­ləyir ki, o da hissi qavrayışın predmeti ola bilməz.

E.ə VI-V əsrlərdə dini-fəlsəfi təlim olan bud­dizmin meydana gəlməsi, Hindistanda böyük dövlətlərin yaranması döv­rünə təsa­düf edir. Xristianlıq və islamla bir sırada duran buddizm dün­yada möv­cud olan üç böyük dindən biri­dir. Əfsanəyə görə bu di­nin yaradıcı Hind çarının oğlu Hautamadır. O, anadan olanda ata­­­sına xəbər verilmişdir ki, əgər o, xəstə, qoca və ya ölü adam gör­­­sə, monax-asket olacaq. Bunu bilən atası ona elə bir şərait ya­­­rat­mışdır ki, oğlu həyatın qaranlıq tərəfi haqqında heç nə bil­mə­­sin. Lakin Hautama təsadüfən xəstə, son­­ra qoca, sonra ölü, daha son­ra isə monax - asket gö­rür. Həyatın əza­bını görən Hau­ta­­­manı bu hadisələr sar­sıdır. Gecələrin birin­də o, evdən qaçır və asket həyatı keçirməyə başlayır. Nəhayət, bir də­fə o, bir ağacın al­tında oturur və özünə söz verir ki, həyat haq­qın­da əsil həqi­qəti bil­mə­yincə oradan durmayacaq. Dör­dün­cü gün ona aydınlıq gəlir və o, "budda" olur (budda-işıqlanmış, nur­­lan­­mış deməkdir). Tez­liklə onun ətrafında çoxlu tərəfdarları top­­la­­şır və beləliklə də bud­­da icması yaranmağa başlayır. O, 40 il pey­ğəm­bər­­lik edir. Bud­dizm tə`limi 4 əsas hissədən ibarətdir: həyat izti­rab­dır, həqi­qət iztirabın yaranmasının səbəbidir, insanlar təkrar-tək­rar iz­tira­ba qayıdırlar, həqiqət bu iztirabdan azad olmaq yolu­dur. Bud­di­z­min müdrik­lərinə görə, idrakın məqsədi-insanın iztirab­dan azad olunmasıdır. Buddizm e`tikasının əsası bundan ibarətdir ki, əzab­dan, iztibar­dan o dünyada deyil, yalnız bu dünyada azad ol­maq olar.


Mənbə[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]