İkinci Dünya müharibəsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(II Dünya müharibəsi səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
İkinci Dünya müharibəsi
Infobox collage for WWII.PNG
Tarixi 1 sentyabr, 1939 – 2 sentyabr, 1945
Yeri
Səbəbi Alman faşizmi, italyan revanşizmi, yapon şovinizmi
Nəticəsi Mihver ölkələrinin qələbəsi
Münaqişə tərəfləri
Antihitler koalisıyası Mihver ölkələri

İkinci Dünya müharibəsi, II Dünya müharibəsi — XX əsrdə baş vermiş iki Dünya müharibəsindən ikincisi. Almaniya ordusunun Polşaya hücuma başladığı 1 sentyabr 1939-cu il müharibənin başlanma tarixi sayılır. Lakin müharibədən əvvəlki çatışmalar da nəzərə alınarsa, müharibə daha öncə başlamış sayıla bilər.

İkinci Dünya müharibəsi çox böyük miqyas alaraq, demək olar ki, bütün dövlətləri əhatə etmişdi.

2 sentyabr 1945-ci il tarixində sona yetən müharibə 10 milyonlarla insanın ölümünə səbəb oldu: döyüş meydanlarında, əsirlikdə, konslagerlərdə 27 milyon hərbi xidmətçinin həyatı sona yetdi. Bundan başqa müharibə 25 milyona yaxın dinc əhalinin həyatına son qoymuşdu.

İkinci Dünya müharibəsi milyonlarla Avropa yəhudisi üçün əsl faciəyə döndü. Belə ki, öz irqi üstünlük nəzəriyyəsini reallaşdıran nasistlər 6 milyon yəhudinin həyatına son qoydular.

Bu müharibə dünya siyasətinin dönüm nöqtəsi oldu. Dünya arenasında qüvvələrin yeni paylaşması meydana çıxdı. Təkcə Almaniya və Yaponiya yox, həmçinin koalisiyanın tərkibinə daxil olan İngiltərə və Fransa da öz beynəlxalq mahiyyətini itirdi. Müharibədən sonra avtoritet mövqeyini bərpa edən ABŞ dünyada aparıcı ölkələrin başında dururdu. Hitler Koalisiyası-na qarşı müttəfiq olan SSRİ və ABŞ müharibədən sonra 50 ilə qədər davam edən "soyuq müharibə"yə başladılar.

Müharibə 1945-ci ildə Antihitler Koalisiyası-nın qələbəsi ilə başa çatdı. Dünya siyasi xəritəsi dəyişikliyə uğradı. Beynəlxalq əməkdaşlıq qurmaq və növbəti toqquşmalara imkan verməmək üçün BMT yaradıldı. Bu zaman Afrika və Asiyada azadlıq uğrunda hərəkatlar başlanırdı.

İkinci Dünya müharibəsinin xroniki ardıcıllıqda davam tarixi aşağıdakı kimidir:

Mündəricat

[redaktə] Müharibənin başlanması

1939-cu il 23 avqust tarixli alman-sovet sazişi Hitlerin hələ çoxdan hazırladığı Polşaya hücum planını həyata keçirmək üçün son qərara gəlməsinə imkan verdi. 1939-cu il sentyabrın 1-də Almaniya Polşa üzərinə hücuma keçdi. Fitnə-fəsad yolu ilə hücuma keçən Almaniya sərhədləri pozaraq Polşa üzərinə 57 diviziya (1,5 milyon adam), 2500 tank, 2000 təyyarə göndərdi. Sentyabrın 3-də İngiltərə və Fransa Almaniyaya müharibə elan etdilər. İkinci dünya müharibəsi başlandı. Sentyabrın 3-10 arasında Avstraliya, Yeni Zelandiya, Hindistan, Kanada Almaniyaya qarşı müharibəyə qoşuldular. ABŞ özünü bitərəf elan etdi. Yaponiya Avropa müharibəsinə qarışmadığını bildirdi. İkinci dünya müharibəsinin başlanmasının başlıca səbəbləri: əvvala, birinci dünya müharibəsindən sonra qalib dövlətlərin yaratdıqları Versal-Vaşinqton sisteminin çox sərt və alçaldıcı olması; ikinci, Avropanın mərkəzində, Almaniyada qisasçılıq və militarizm ideyasının yüksək dərəcədə inkişaf etməsi; üçüncü, Hitler "reyx"inin irqçilik, "dəyərsiz xalqları" əsarət altına almaq siyasəti, ümumən dünya ağalığına nail olmaq iddiaları; dördüncü, Qərb dövlətlərinin, xüsusən İngiltərə və Fransanın nasizmin bəşəriyyət üçün təhlükə olmaq mahiyyətini dərk etməmələri, hətta onu şirnikləndirmək və sakitləşdirmək siyasətləri; beşinci, iri dövlətlərin, o cümlədən ABŞ-in "qarışmamaq" mövqeyi tutmaları; altıncı, ABŞ başda olmaqla iri dövlətlərin Almaniyanın iqtisadi-hərbi cəhətdən dirçəlməsinə yardım etmələri; yeddinci, sosializmə nifrət edən burjua-demokratik ölkələrin SSRİ ilə birlikdə faşizmə qarşı vaxtında alternativ ittifaq yaratmaq zəruriyyətini dərk etməmələri; səkkizinci, SSRİ-nin müharibəni özündən uzaqlaşdırmaq üçün Almaniyaya güzəştlər etməsi, hətta onunla iqtisadi əlaqələr yaratması; doqquzuncu, 30-cu illərin axırları üçün Avropada və Şərqdə hərbi-sənaye komplekslərinin olmazın dərəcədə şişməsi və i. a. idi.

[redaktə] Müharibənin gedişatı

[redaktə] Müharibənin xronologiyası

[redaktə] 1937

1937 7 iyul tarixində aqressiv yönələnmiş Yaponiyanın hakim qüvvələri müharibəyə təkan vermək məqsədilə Çin və Yaponiya arasında atışmalara başladırlar.

[redaktə] 1938

  • 15 iyul-10 avqust Xasan gölü ərazisində Sovet-yapon silahlı qarşıdurması yarandı.

[redaktə] 1939

  • 23 Avqust — Moskvada Almaniya və SSRİ arasında bir-birinə hücum etməmək haqqında saziş imzalandı.
  • 1 Sentyabr — Almaniya və SSRİ Polşanı öz aralarında bölüşdürməyə başlayırlar və İkinci dünya müharibəsinə start verirlər. Almaniya Polşanın bölüşdürülməsi istiqamətində ilk addımı ataraq 1 Sentyabrda Polşaya qoşun yeritdi. SSRİ isə öz növbəsində bu istiqamətdə 2-ci addımı 16 sentyabrda atdı (SSRİ 2 həftəlik ləngiməklə Polşanın müttəfiqlərinin Almaniyanın mütəfiqi kimi SSRİ-yə də müharibə elan etmələrinin qarşısını məharətlə almış oldu).
  • 3 Sentyabr — əvvəl İngiltərə, sonra Fransa, həmçinin, Avstraliya və Yeni Zellandiya Almaniyaya müharibə elan etdilər. Sonrakı bir-neçə gün ərzində Almaniyaya müharibə elan edən dövlətlərin sırasına Kanada, Nyufaundlend, Cənubi Afrika İttifaqı və Nepal da qatıldı. Bununla da İkinci dünya müharibəsi başlamış oldu.
  • 5 Sentyabr — ABŞ və Yaponiya Avropa müharibəsində öz neytrallığını elan etdilər.
  • 17 Sentyabr — Sovet qoşunları Polşaya daxil oldu. Həmin gün axşam Polşanın qanuni rəhbərliyi Rumıniyaya qaçır
  • 28 Sentyabr — almanlar Varşava şəhərini ələ keçirirlər. Həmin gün Moskvada Almaniya və SSRİ arasında yeni sərhədlər müəyyənlədirilir, keçmiş Polşa ərazisi 2 tərəf arasında bölüşdürülür.
  • 6 Oktyabr — Polşa ordusunun müqavimət göstərən axırıncı hissələri təslim olur. Bundan sonra Hitler Almaniyası Polşanın qərb hissəsini almalanlaşdırmağa başlayır, buradakı polyaklar və yəhudilər Polşanın mərkəzinə deportasiya edilir. Polşanın SSRİ-nin payına düşən hissəsində isə sovetləşmə, kollektivləşmə tətbiq edilir.
  • 8 Noyabr — Münhendə uğursuz sui-qəsd.
  • 30 Noyabr — SSRİ Finlandiyaya müharibə elan edir. Qış müharibəsi adını alan bu müharibə 1940-cı ilin mart ayına kimi davam edir. Müharibə nəticəsində ruslar çox böyük itkilər versələr də, Finlandiyaya məxsus ərazilərin 10%-ni işğal edirlər.

[redaktə] 1940

[redaktə] 1941

[redaktə] 1942

  • 1 yanvar Vaşinqtonda 26 ölkə "Üçlüy"ə daxil olan ölkələrlə heç bir sahədə əməkdaşlıq etməmək haqqında saziş imzalandı.
  • 20 yanvar Berlində "Vanzey konfransı". Yüksək rütbəli faşist məmurları "yəhudi problemini kökündən həll etməy"ə dair müzakirələr apardılar.
  • 18 aprel ABŞ hava qüvvələri Tokionu havadan bombaladı.
  • 24 aprel Alman hava qüvvələri ingilis tarixi və mədəni obyektlərini hətta həmin obyektlərin hərbi məqsədi olmasa da bombalanması əmrini aldı.
  • 13 sentyabr Stalinqrad uğrunda döyüşlər başlandı.
  • 2 dekabr Çikaqoda yer üzündə ilk nüvə reaktoru fəaliyyətə başladı. Bu reaktorun yaradıcılarından biri də İtaliyadan emiqrasiya etmiş fizik Enriko Fermi idi.

[redaktə] 1943

  • Kasablankada Ruzvelt və Çerçilin iştirakıyla konfrans açıldı. Amerika və İngiltərə birgə strateji fəaliyyət haqqında və Şimali Afrikada 2 iri miqyaslı operasiya haqqında razılığa gəldilər.
  • 31 yanvar- 2 fevral Stalinqrad döyüşü sona yetir.
  • 19 Aprel Varşavada 56 min yəhudi qətlə yetirilirdi
  • 13 mart Şimali Afrikada bütün alman-italyan qoşunları ingilislər tərəfindən hərtərəfli mühasirəyə alınaraq təslim edildi.
  • 5 iyul-23 avqust Kurskda vuruşmalar. Bu vuruşmalar sovet-alman qoşunlarının cəbhədəki vəziyyətini dəyişməsi yolunda həlledici oldu.
  • 10 iyun Sovet qoşunları Sisiliyadadır. İtaliya krali Viktor Emmanuel Mussolinin düşmənləri arasında əlaqə axtarır.
  • 24 iyul İngilis aviasiyası Hamburqu fosforlu bombalarla bombardman edir. Nəticə şəhərin yarısı darmadağın edilmiş, 30 min adamın həyatına son qoyulmuşdur.
  • 25 iyul Benito Mussolinin yaxalanması və tutulması. İtaliya kralı Viktor Emmanuel ölkədə yeni hakimiyyətin formalaşması uğrunda əhəmiyyətli addımlar atır. 28 iyulda İtaliyanın faşist diktaturasından azad olunması elan olunur.
  • 13 oktyabr İtaliya Almaniyaya müharibə elan etdi.
  • 28 noyabr İlk dəfə Stalin, Ruzvelt və Çerçilin birgə iştirak etdiyi Tehran konfransı başlayır.
  • 26 dekabr Ruzvelt və Çerçilin iştrak etdiyi Qahirə konfransı. Müttəfiqlərin Türkiyəni Almaniyaya müharibə elan etməsi barədə uğursuz təklifləri.

[redaktə] 1944

Avropada müharibənin gedişatı

[redaktə] 1945

  • 27 yanvar Qızıl Ordu Osventsim konslagerini azad edir. Bu zaman orda 7 min əsir vardı. Osventsim fən böyük lagerlərdən biri olub faşist vəhşiliyinin simvolu idi. Bu lagerdə əsirlikdə olanların sayı bir milyon üç yüz milyondan çox idi. Onlardan doqquz yüz mini qaz kameralarında boğulmuş və güllələnmişdir. İki yüz mini isə aclıq və xəstəlikdən, vəhşi qaydalardan və müxtəlif ağlasığmaz tibbi ekspertlərdən vəfat etmişdir.
  • 4 fevral Stalin, Çerçil, Ruzveltin iştirakı ilə Yalta konfransının açılışı. Müttəfiqlər Yaponiyaya qarşı mübarizədə birlikdə olmaq haqqında razılığa gəldilər.
  • 13-14 fevral Drezdenə hava hücumları edilir. Həlak olanların dəqiq sayı olmasa da, 60-245 min arasında olduğu təxmin edilir.
  • 2 mart Amerika qoşunları Reynə gəlirlər.
  • 10 mart Tokyo Amerika tərəfindən bombardman edilir. 80 min nəfər həlak olmuşdur.
  • 12 aprel Franklin Ruzvelt vəfat edir. Prezidenti Harri Trumen əvəz edir.
  • 16 aprel Sovet qoşunları Berlin üzərinə yürüş edir. 25 aprel tarixində şəhər tamamilə mühasirəyə alınır.
  • 25 aprel Amerikan və Sovet qoşunları Torqau şəhərində, Elba yaxınlığında görüşürlər.
  • 28 aprel Benito Mussoliini partizanlar tərəfindən güllələnir.
  • 30 aprel Adolf Hitler intihar edir.
  • 8 may Berlin yaxınlığında, Karlsxortda imzalanan aktda Alman qoşunlarının zərərsizləşdirilməsi və fəaliyyətinin dayandırılması şərti etiraza baxılmadan irəli sürülmüşdür.
  • 9 may SSRİ Berlinə daxil olur və II Dünya Müharibəsinin qələbə ilə başa çatması.Faşizmin süqut etməsi.
  • 16 iyul ABŞ-da Nyu- Meksiko səhrasında dünyada ilk dəfə nüvə silahı təcrübə olunmuşdur.
  • 17 iyul Stalin, Trumen, Çerçilin iştirakı ilə keçirilən Potsdam konfransında Almaniyanın gələcək taleyi müzakirə olunur.
  • 6 avqust ABŞ Xirosimaya atom bombası atır. 100 mindən çox adam vəfat edir.
9 avqust 1945 Naqasaki üstündə atom göbələyi
  • 8 avqust SSRİ Yaponiyaya müharibə elan edir.
  • 9 avqust ABŞ Naqasakiyə atom bombası atır. 36 mindən çox adamın həyatına son qoylur.
  • 14 avqust Yaponiya imperatoru Xiroxito kapitulyasiyanı qəbul etdiyini elan edir.
  • 2 sentyabr Tokioda Amerika gəmisi "Missuri"nin göyərtəsində Yaponiya nümayəndələri qoşunlarını şərtsiz geri çəkmək haqqında akt imzaladılar.
  • 14 noyabr Başlıca alman hərbi müqəssirlərin mühakimə olunması ilə əlaqədar Nyunberq prosesinin başlanması.

[redaktə] Müharibənin sonu

Berlin küçələri dağıntıda

Müharibənin gedişində sonrakı mərhələ (1944-cü il yanvar-1945-ci il sentyabr) Almaniya faşizminin və Yaponiya militarizminin darmadağın edilməsi uğrunda mübarizə ilə səciyyələnir. Bu dövrdə müttəfiq ölkələrin bütün səyləri tezliklə müharibəyə son qoyulmasına yönəldilmişdi. 1944-cü ilin əvvəlindən etibarən SSRİ qoşunlarının keçirdiyi bir sıra strateji hərbi əməliyyatlar nəticəsində almanlar tərəfindən zəbt edilmiş sovet əraziləri tamamilə azad edildi, döyüşlər Avropa ölkələrinə keçirildi. 1944-cü ilin yanvar-fevralında Leninqrad-Novqorod vilayətləri, martda sağ sahil Ukraynası, aprel-mayda Krım-Odessa vilayətləri, iyunda Kareliya, iyun-iyulda Belarusiya, iyul-avqustda Qərbi Ukrayna, avqust ayında Moldaviya, sentyabr-oktyabrda Baltikyanı respublikalar almanlardan xilas olundular. 1944-cü ilin oktyabrı üçün SSRİ-nin keçmiş sərhədi bərpa olundu. Sovet orduları Mərkəzi və Cənub-Şərqi Avropa ölkələrinin ərazilərinə daxil oldular. Onların faşistlərdən azad edilməsi və sovet nüfuz dairəsinə keçirilməsi uğrunda mübarizə başlandı. Sözügedən strateji hərbi əməliyyatlar sırasında 1944-cü ilin iyun-iyul aylarında Vitebsk-Bobruysk-Minsk rayonunda keçirilən döyüşlər çox ibrətamiz idi. Bu döyüşdə almanların 17 diviziyası və 3 briqadası tamamilə məhv edilmiş, 50 diviziyası isə öz heyətinin yarısını itirmişdi. Ümumən, hitlerçilər bu döyüşdə yarım milyon adam itirmişdilər. Əsir alınan 60 minə yaxın alman əskər və zabiti gətirilərək Moskvanın Qırmızı meydanından bayraqlarını ataraq keçirilmişdilər. Bu, Hitlerin hələ 1941-ci ilin 7 noyabrında Qırmızı meydanda faşist ordularının rəsmi keçidini təşkil etmək arzusuna cavab olaraq edilmişdi. Əlverşli şəraitdən istifadə edən müttəfiqlər 1944-cü il iyunun 6-da Fransanın şimalına (Normandiyaya) qoşun çıxardılar. Normandiya əməliyyatında müttəfiqlərin 2,9 milyon əskəri, 10 min təyyarəsi və min hərbi gəmisi iştirak etmişdi. Beləliklə,

Sovet bayrağı Berlində Brandenburq qapıları yaxınlığında

Almaniyaya qarşı çoxdan vəd edilən və gözlənilən ikinci cəbhə açıldı. İndi Almaniya iki cəbhədə müharibə aparmağa məcbur oldu. Antihitler koalisiyası indi birlikdə ümumi düşmənə qarşı vuruşmağa başladı. 1944-cü ilin avqustunda müttəfiq qoşunlarının köməyi ilə Fransa faşistlərdən azad edildi. Ölkənin azad edilməsində general de Qollun başçılıq etdiyi "Döyüşən Fransanın hərbi hissələri də fəal iştirak etmişdilər. Sovet ordularının uğurlu hücumları və ikinci cəbhənin açılması „reyx"in sosial-iqtisadi, siyasi və hərbi vəziyyətini daha da ağırlaşdırdı. Uğursuz olsa da, fürerə qarşı sui-qəsdlər başladı, Onlardan biri 1944-cü il iyulun 20-də polkovnik Klaus fon Ştaufenberq tərəfindən edilmişdi. Sui-qəsd nəticə verməmişdi. 1944-cü ildə Hitler üç müttəfiqindən-Rumıniyadan, Bolqarıstandan, Finlandiyadan, 1945-ci ildə isə Macarıstandan məhrum oldu. Cənub-Şərqi və Mərkəzi Avropa ölkələrində milli-azadlıq hərəkatı geniş miqyas aldı. Sovet ordularının sözügedən ölkələrə daxil olması milli-azadlıq və antifaşist hərəkatlarına və sovet meylli qüvvələrin fəallaşmasına yeni vüsət verdi. Polşada, Rumıniyada, Bolqarıstanda, Yuqoslaviyada, Albaniyada, Yunanıstanda, Macarıstanda, Çexoslovakiyada yeni dövlət qurumları. və ictimai hərəkatlar formalaşdı. Artıq nasist Almaniyasının məğlubiyyəti göz qabağında idi. Belə bir şəraitdə SSRİ, ABŞ və Böyük Britaniya dövlət başçılarının Krım (Yalta) konfransı (1945-ci il fevralın 4-11-də) toplandı. Konfransda İ.V.Stalin (SSRİ), F.Ruzvelt (ABŞ) və U.Çörçill (Böyük Britaniya) iştirak edirdi. Konfransda Almaniyaya qarşı birgə mübarizəni davam etdirmək, hərbi əməliyyatları sıx əlaqələndirmək razılığına gəlindi. Konfransda tərəflər Almaniyanın gələcək perspektivləri barədə də yekdil qərarlar qəbul etdilər.

[redaktə] Müharibənin yekunları

Klement Attle, Harri Truman və İosif Stalin Potsdam konfransında.İyul 1945-ci il
Almaniyanın bölüşdürülməsi

İkinci dünya müharibəsi müharibələr tarixində ən dəhşətli və dağıdıcı müharibə olmuşdur. Onun müxtəlif mərhələlərində hər iki döyüşən tərəfdən eyni zamanda 8 milyondan — 12,8 milyona kimi insan, 84 mindən -,163 minə qədər top, 6,5 mindən — 18,3 minə kimi təyyarə iştirak etmişdi. Hərbi əməliyyatların əhatə etdiyi ərazi I dünya müharibəsindəkindən 5,5 dəfə çox idi. Müharibəyə sərf edilən xərclərin miqdarı 4 trilyon ABŞ dolları olmuşdu. Onların 1 trilyon 117 milyardını sırf hərbi xərclər təşkil etmişdi. Müharibə zamanı 60 milyondan çox adam tələf olmuşdu. Ondan 27 milyonu SSRİ-nin, 13,6 milyonu Almaniyanın, 6 milyonu Polşanın, 5 milyonu Çinin, 2,5 milyonu Yaponiyanın, 1,7 milyonu Yuqoslaviyanın, 600 mini Fransanın, 370 mini İngiltərənin, 300 mini ABŞ-ın və s. payına düşmüşdü. İkinci dünya müharibəsinin ən başlıca yekunlarından biri faşizmin ictimai-siyasi sistem kimi yer üzündən silinməsidir. Bu, müharibədə nasist Almaniyanın, faşist İtaliyanın və onların müttəfiqlərinin məğlubiyyəti nəticəsində baş vermişdi. Dünyada iki sistem — burjua demokratik və sosializm sistemləri qalmışdı. Müharibədən sonra dünyada çox ciddi geosiyasi və ictimai dəyişikliklər baş vermişdi. Avropada və Asiyada bir sıra müstəqil dövlətlər yaradılmış, sərhədlər yenidən qurulmuş, Mərkəzi və Cənub-Şərqi Avropanın bir çox ölkələri faşizmdən azad olduqdan sonra SSRİ-nin təsiri altına düşərək sovet modelli siyasi inkişaf yolunu götürmüşdülər, Asiyada, Afrikada və Latın Amerikası ölkələrində milli-azadlıq hərəkatı güclənmişdi. Müharibə dövlətlərarası münasibətlərdə yeni mütənasiblik yaratmışdı: qalib və məğlub dövlətlər qrupu yaranmış, qalib dövlətlər sırasında ABŞ-ın və SSRİ-nin nüfuzu olmazın dərəcədə artmış, onlar dünyanın super dövlətlərinə çevrilmişdilər, İngiltərə və Fransanın dünyada rolu zəifləmişdi. Müharibədən sonra Almaniya, Vyetnam, Koreya parçalanmışdı. İkinci dünya müharibəsindən sonra sülhə və təhlükəsizliyə xidmət edən kütləvi beynəlxalq təşkilat və qurumlar yaranmışdı. Onların arasında hələ müharibənin gedişində formalaşmış BMT müstəsna yer tuturdu. İkinci dünya müharibəsinin ən başlıca yekunlarından biri də, onun dünya sivilizasiyasını məhv olmaqdan xilas etməsidir. O, dünya sivilizasiyasını yeni inkişaf yoluna yönəltdi, onun yeni mahiyyət alması üçün möhkəm zəmin verdi. Müharibə, həmçinin dünyanın müəyyən zaman kəsiyində 2 ictimai-siyasi dünya sisteminə parçalanması üçün şərait yaratdı. Sonradan SSRİ-nin, dünya sosializm sisteminin süqutu nəticəsində sözügedən parçalanma aradan qalxdı. İkinci dünya müharibəsi dünya sivilizasiyasını qoruyub inkişaf etdirmək üçün çox mühüm dərslər vermişdir. Belə ki:

o, bəşəriyyətə böyük fəlakətlər gətirən müharibələrin mahiyyətini dərk etmək dərsini verdi; o, xalqlara yeni dünya müharibəsinə, özü də dəhşətli kütləvi qırğın silahlarının mövcud olduğu indiki dövrdə yol verilməsinə imkan yaratmamaq dərsini verdi; o, xalqlara dünya müharibəsinə yol verməməyin ən başlıca şərtinin bu təhlükəyə qarşı birləşməyin çox vacib olması dərsini verdi; o, göstərdi ki, dünya müharibəsinə yol verməmək üçün ilk növbədə regional müharibələrin baş verməsinin qarşısı alınmalıdır; o, göstərdi ki, müharibənin qarşısını almağın ən önəmli yollarından biri də, müharibə əleyhinə təbliğatı gücləndirmək, bunun üçün möhkəm ideya-siyasi baza yaratmaqdır; müharibənin qarşısını almağın ən mühüm şərtlərindən biri də, silahlanmaya son qoymağa, kütləvi qırğın silahlarını məhv etməyə və yenilərinin yaradılmasının qadağan edilməsinə nail olmaqdır.


[redaktə] Nəticələri

Berlin divarının görünüşü(1986)

Hazırda mövcud olan beynəlxalq münasibətlər ikinci dünya müharibəsi nəticəsində formalaşan Yalta sistemi üzərində qurulub. İkinci dünya müharibəsi dünyada mövcud olan qüvvələr balansını köklü şəkildə dəyişdi. Birincisi faşizmin qlobal cərəyana çevirilməsinin qarşısı alndı. İkincisi, dünyada ABŞ və SSRİ kimi super dövlətlər yarandı və onların timsalında qlobal ideologiyalar qismində liberal-demokratiya ilə kommunizm təsdiqləndi (ikiqütblü sistem formalaşdı). Üçüncüsü, beynəlxalq münasibətləri tənzimləyəcək və beynəlxalq təhlükəsizliyi təmin edəcək ümumdünya təşkilat – Millətlər Liqası daha effektiv təşkilatla – BMT ilə əvəz olundu. Dördüncüsü, demək olar ki, yer üzündə müstəmləkə qalmadı. Ümumiyyətlə ənənəvi müstəmləkəçilik transformasiyalara məruz qaldı və iqtisadi-siyasi asılılığın yeni formalarlı yarandı. Beşincisi, Çin kimi SSRİ-yə rəqib kommunist dövləti yarandı, bunula da kommunist bloku çat verdi. Altıncısı, Yaponiya fövqəldövlət olaraq aradan getdi və faktiki olaraq Sakit Okean regionunda ABŞ siyasətinin platsdarmına çevirildi. Avropanın aparıcı ölkələri fövqəldövlət olaraq məhv oldular və onların təsir dairəsi Avropa ilə məhdudlaşdı. Nəticədə, Avropa dövlətləri dünya arenasına çıxmaq üçün birləşməli oldular. Bu baxımdan Avropa Birliyi də ikinci dünya müharibəsinin səmərəsidir.

[redaktə] Müharibənin qurbanları

Tarixin ən qanlı müharibəsi kimi tanınan İkinci dünya müharibəsi qurbanlarının dəqiq sayı məlum deyil. Altı il davam edən və dünyanın 70-ə yaxın dövlətinin cəlb olunduğu bu müharibədə həlak olanların sayını 35 milyon göstərən də var, 68 milyon göstərən də.

Amma mənbələrin əksəriyyəti bu müharibəyə 100 milyondan çox adamın birbaşa əldə silah cəlb olunduğunu, ölənlərin sayının isə 50 milyondan çox olduğunu yazır. Öldürülən adamlardan 15 milyonu əsgər, qalanı isə dinc əhali olub.

"World War 2" saytı da ölkələr üzrə ayrı-ayrılıqda itkilərin sayını verməyə çalışıb. Əlbəttə, bunlar da təxmini rəqəmlərdir. Amma yenə də bir-birindən kəskin fərqlənən mənbələr arasında müharibənin qara statistikasında orta rəqəmlər haqqında təsəvvür yarada bilir.

[redaktə] İkinci Dünya müharibəsinin itkiləri[Mənbə göstərin]

Ölkə Əhali (1939) Ölü (Əsgər) Ölü (Vətəndaş) Ölü (Yəhudi soyqırımı) Cəm 1939 əhalisinə
görə itki faizi
ABŞ 131.028.000 416.800 1.700 418.500 0,32%
Albaniya 1.073.000 28.000 200 28.200 2,63%
Almaniya 69.623.000 5.533.000 1.600.000 160.000 7.293.000 10,47%
Avstraliya 6.998.000 39.400 700 40.100 0,57%
Avstriya 6.653.000 40.500 65.000 105.500 1,59%
Belçika 8.387.000 12.100 49.600 24.400 86.100 1,02%
Braziliya 40.289.000 1.000 1.000 2.000 0,00%
Bolqarıstan 6.458.000 22.000 3.000 25.000 0,38%
Böyük Britaniya 47.760.000 382.600 67.800 450.400 0,94%
Myanma 16.119.000 22.000 250.000 272.000 1,16%
Kanada 11.267.000 45.300 45.300 0,40%
Çin 517.569.531 3.800.000 16.200.000 20.000.000 3,86%
Kuba 4.235.000 100 100 0,00%
Çexoslovakiya 15.300.000 25.000 43.000 277.000 345.000 2,25%
Danimarka 3.795.000 2.100 1.000 100 3.200 0,08%
Estoniya 1.134.000 40.000 1.000 41.000 3,62%
Efiopiya 17.700.000 5.000 95.000 100.000 0,6%
Finlandiya 3.700.000 95.000 2.000 97.000 2,62%
Fransa 41.700.000 217.600 267.000 83.000 567.600 1,36%
Hind-Çin 24.600.000 1.000.000 1.000.000 4,07%
Yunanıstan 7.222.000 20.000 220.000 71.300 311.300 4,31%
Macarıstan 9.129.000 300.000 80.000 200.000 580.000 6,35%
İslandiya 119.000 200 200 0,17%
Hindistan 378.000.000 87.000 1.500.000 1.587.000 0,42%
İndoneziya 69.435.000 4.000.000 4.000.000 5,76%
İran 14.340.000 200 200 0,00%
İraq 3.698.000 1.000 1.000 0,03%
İrlandiya 2.960.000 200 200 0,00%
İtaliya 44.394.000 301.400 145.100 8.000 454.500 1,02%
Yaponiya 71.380.000 2.100.000 580.000 2.680.000 3,75%
Koreya 23.400.000 378.000 378.000 1,6%
Latviya 1.995.000 147.000 80.000 227.000 11,38%
Litva 2.575.000 212.000 141.000 353.000 13,71%
Lüksemburq 295.000 1.300 700 2.000 0,68%
Malayziya 4.391.000 100.000 100.000 2,28%
Malta 269.000 1.500 1.500 0,56%
Meksika 19.320.000 100 100 0,00%
Monqolustan 819.000 300 300 0,04%
Hollandiya 8.729.000 15.800 124.500 106.000 246.300 2,82%
Nyufaundlend və Labrador 300.000 1.000 100 1.100 0,37%
Yeni Zelandiya 1.629.000 11.900 11.900 0,67%
Norveç 2.945.000 3.000 5.800 700 9.500 0,32%
Filippin 16.000.000 57.000 90.000 147.000 0,92%
Sakit okean 1.900.000 57.000 57.000 3,00%
Polşa 34.849.000 160.000 2.440.000 3.000.000 5.600.000 16,07%
Şərqi Timor 500.000 55.000 55.000 11,00%
Rumıniya 19.934.000 300.000 64.000 469.000 833.000 4,22%
Sinqapur 728.000 50.000 50.000 6,87%
Cənubi Afrika 10.160.000 11.900 11.900 0,12%
SSRİ 168.500.000 10.700.000 11.400.000 1.000.000 23.100.000 13,71%
İspaniya 25.637.000 4.500 4.500 0,02%
İsveç 6.341.000 200 2.000 2.200 0,03%
İsveçrə 4.210.000 100 100 0,00%
Tayland 15.023.000 5.600 300 5.900 0,04%
Yuqoslaviya 15.400.000 446.000 514.000 67.000 1.027.000 6,67%
Cəm 1.991.913.000 25.173.700 41.830.600 5.754.400 72.758.900 3,71%

[redaktə] İkinci dünya müharibəsində həlak olmuş insanların xatirəsinə ucaldılan abidələr

  • İkinci dünya müharibəsində SSRİ uğrunda vuruşaraq həlak olmuş azərbaycanlıların xatirəsinə Bakıda ucaldılmış monument

[redaktə] Azərbaycan II Dünya Müharibəsində

Əsas məqalə: Azərbaycan Böyük Vətən Müharibəsi illərində


Hitler Bakı 1.jpg
Hitler Bakı 2.jpg
Hitler Bakı 3.jpg
Hitler və alman zabitləri üzərində Xəzər dənizi və Bakı şəhəri təsvir edilmiş tortun ətrafında Üzərində Xəzər dənizi və Bakı təsvir edilmiş tort Üstündə Bakı şəhəri təsvir edilmiş Hitlerin yeməsi üçün kəsilən tort dilimi

[redaktə] Mənbə

[redaktə] Həmçinin bax

[redaktə] İstinadlar

  • ↑ Sommerville, Donald (2008). Lorenz Books. ed. The Complete Illustrated History of World War Two: An Authoritative Account of the Deadliest Conflict in Human History with Analysis of Decisive Encounters and Landmark Engagements. p. 5. ISBN 0754818985.
  • ↑ Barrett, David P; Shyu, Lawrence N (2001). Peter Lang. ed. China in the anti-Japanese War, 1937–1945: politics, culture and society. Volume 1 of Studies in modern Chinese history. New York. p. 6. ISBN 0-8204-4556-8.
  • ↑ La Segunda Guerra Mundial y su historia — Causas de la Segunda Guerra Mundial — El Pacto de Acero
  • ↑ La Segunda Guerra Mundial y su historia — Causas de la Segunda Guerra Mundial — La formación del Eje
  • ↑ La Segunda Guerra Mundial y su historia — Causas de la Segunda Guerra Mundial — La crisis económica
  • ↑ Cita de Hideki Tojo según BrainyQuote.com
  • ↑ Pronunciado por Hans von Seeckt, después de la firma del Tratado de Rapallo, en donde Alemania renunciaba a los territorios perdidos en la Primera Guerra Mundial.
  • ↑ Historia del Conflicto Mundial, párrafo 1 — El inicio de la guerra.
  • ↑ Historia del Conflicto Mundial, párrafo 3 — El inicio de la guerra.
  • ↑ Historia del Conflicto Mundial, párrafo 7 — El inicio de la guerra
  • ↑ Historia del Conflicto Mundial, párrafo 9 — El inicio de la guerra.
  • ↑ Pronunciado por Charles de Gaulle en el Llamamiento del 18 de junio.
  • ↑ Wilheml, Keitel; Irving, David (2003). Görlitz, Walter. ed. In the service of the Reich. Focal Point Publications. pp. 128.
  • ↑ Web Comando Supremo - 1940 (en inglés)
  • ↑ Historia Africana - La Segunda Guerra Mundial en Africa (en inglés)
  • ↑ Web Comando Supremo — 1940 (en inglés)
  • ↑ Web Comando Supremo — 1941 (en inglés)
  • ↑ http://www.armada.mil.co/?idcategoria=57697 Los Almirantes de la Segunda Guerra Mundial
  • ↑ http://www.decine21.com/Peliculas/Tora-Tora-Tora-8086.asp?id=8086 Tora, Tora, Tora
  • ↑ http://www.sonhistoria.com/Y/YamamotoIsoroku.htm Isoroku Yamamoto
  • ↑ Fujiwara, Shôwa tennô no ju-go nen sensô, 1991, p.126, citando el diario de Kenji Tomita.
  • ↑ Keegan, John. The Second World War. 1989. p 267.
  • ↑ Keegan, John. The Second World War. p 268.
  • ↑ Beevor, Antony (1999). Stalingrad. Penguin Books. pp. 372. 5791086.
  • ↑ Pronunciado por Arthur Travers Harris según Brainyquote.com
  • ↑ Frase mencionada en The Churchill Centre
  • ↑ Extraído de "The American President Project" (Proyecto Presidente Estadounidense), pronunciado en un discurso al Congreso de los Estados Unidos por el Presidente Franklin Delano Roosevelt luego de la Conferencia de Yalta, el 1 de marzo de 1945
  • ↑ Foot, I.C.B. (2005), «The Oxford Companion to World War II», The Oxford Companion to World War II, Oxford University Press, p. 118 .
  • ↑ King, Admiral Earnest J.. «Naval Operations in the Pacific from March 1944 to October 1945» (en inglés). Sam Houston State University. Consultado el 26-07-2006. (en inglés)
  • ↑ Parshall, Jon. «Why Japan Really Lost The War» (en inglés). Imperial Japanese Navy Page. Consultado el 26-07-2006. (en inglés)
  • ↑ Yoder, Dan. The Fight for Iwo Jima. In History of the Second World War. editor Sir Basil Hart. 1989. p 393.
  • ↑ Keegan, John. The Second World War. 1989. p548. (en inglés)
  • ↑ Peter Ward Fay The Forgotten Army: India's Armed Struggle for Independence 1941-45 (en inglés).
  • ↑ Modern India by Sumit Sarkar (Macmillan) pp 418-423 (en inglés)
  • ↑ El día D - La batalla culminante de la Segunda Guerra Mundial, Stephen Ambrose, Salvat, 2002.
  • ↑ Overy, Richard
  • ↑ [1] El 3º Ejército de Patton avanzó 1000 kilómetros. (en inglés).
  • ↑ Gerhard Weinberg, A World At Arms, p. 769.
  • ↑ Beevor, Antony (2002). The Fall of Berlin 1945. Viking Penguin. pp. 169. 13579108642.
  • ↑ http://www.gedenkstaette-seelower-hoehen.de/ (en alemán).
  • ↑ Das Jahr 2000 (En el año 2000), Das Reich, 25 de febrero de 1945, pág. 1-2
  • ↑ Extraído de Trumanlibrary.org, pronunciado en un discurso radial el 9 de agosto de 1945
  • ↑ The list presented below contains the names of 766 Argentinian volunteers, who serve in RAF, RAFVR, RCAF, RCAFVR, Women's Auxiliary Air Force, SAAF and RNVR during world war 2.
  • ↑ El Clarín - Los argentinos que pelearon en la Segunda Guerra Mundial.
  • ↑ [2]

[redaktə] Ədəbiyyat

[redaktə] Xarici keçidlər

Vikimedia Commonsda İkinci Dünya müharibəsi ilə əlaqədar müxtəlif fayllar var.
Hourglass.svg  Tarix ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın.

Mənbə — "http://az.wikipedia.org/w/index.php?title=İkinci_Dünya_müharibəsi&oldid=2128626"
Alətlər sandığı
Adlar fəzası

Variantlar
Görünüş
Hərəkətlər
Bələdçi
Keyfiyyətli səhifələr
Xüsusi
Alətlər sandığı
Başqa dillərdə