Lənkəran

Lənkəran
İqtisadi rayon	Lənkəran
Ərazi	1 539,4 km²
Əhali	212 915 nəfər
Əhali sıxlığı	138 nəfər/km²
Nəqliyyat vas. kodu	42
Telefon kodu	25 25
Poçt kodu (Mərkəzi PŞ)	AZ 4200
Yaşayış məntəqələrinin sayı	66
İcra başçısı	Taleh Azay oğlu Qaraşov
İnternet saytı	Lənkəran Rayon İcra Hakimiyyəti

Bu məqalə Lənkəran rayonu haqqındadır. Lənkəran şəhəri üçün Lənkəran (şəhər) səhifəsinə baxın.

Lənkəran – Azərbaycanda rayon, inzibati ərazi vahidi kimi 8 avqust 1930-cu ildə yaradılmışdır . Rayonun ərazisi 153.940 hektardır . Onun 66700 hektarını quru sahə təşkil edir . Rayonda 2 şəhər, 8 qəsəbə və 83 kənd vardır . Bakıdan rayon mərkəzinədək olan məsafə 268 km-dir .

Tarixi

XVIII əsrdə Talış xanlığı yaradıldı. Qaraxanın hakimiyyəti dövründə xanlığın paytaxtı Astaradan Lənkərana köçürüldü. Şəhər genişlənməyə başladı. Xanlığın iqtisadi, siyasi və mədəni həyatı inkişaf etdi, dəmirçilik, misgərlik, zərgərlik məmulatlarının istehsalı genişləndi. Lənkəran uzun müddət Talış xanlığının paytaxtı kimi qalmış və Azərbaycanın İranla, Orta Asiya, Hindistan və Rusiya ilə ticarətində mühüm rol oynamışdır. Şəhərdə yaşayış binaları ilə əhatə olunmuş 9 bazar var idi. 1795-ci ildə İran şahı aba Məhəmməd şah Qacarın ordusu Lənkəranı qarət edəndən sonra cənuba çəkildi. 1813-cü il yanvarın 1-dək Lənkəran xanlığı Rusiya tərəfindən işğal edilmişdir. Sonradan Gülüstan müqaviləsinə əsasən Lənkəran xanlığı Rusiyaya birləşdirildi. Lənkəran rayonu 1930-cu ildə təşkil edilmişdir.

Coğrafiya

Lənkəran rayonu Azərbaycanın cənub-şərqində, onlarca kilometr məsafəyə uzanıb gedən Lənkəran ovalığında yerləşir. Rayonun ərazisi şərqdən Xəzər dənizi ilə həmhüduddur. Burada 29 min hektar sahə meşələrlə örtülmüşdür. Bu diyar bütün il boyu yaşıllığa bürünmüşdür. Lənkəran rayonun zəngin flora və faunası var. Talış dağlarında bitən nadir və endemik ağaclar bütün dünyada məşhurdur. Dəmirağacı, azat, ipək, akasiya, palıd, evkalipt, mantar ağacı, məxmər rəngli ağcaqayın, nil, Hirkan şumşadı, haqlı olaraq, Lənkəran florasının inciləri sayılır. Lənkəranda bitən əsas meşə ağacı enliyarpaqlı palıddır. Bu ağac nadir ağacların üçüncü nəslinə mənsubdur. Onun hündürlüyü 40-45 metr olur. Daha bir nadir bitki növü olan dəmirağacının xarakterik cəhətlərindən biri ondan ibarətdir ki, bu ağacın yarpaqları qış fəslində tökülmür, onlar quruyaraq ağaclarda qalırlar. Meşələrdə çoxlu cır meyvə ağacları, dərman bitkiləri və kollar bitir. Lənkəranın dəniz sahillərində gözəl qumlu çimərliklər salınmışdır. Rayonda çaylar şəbəkəsi kifayət qədər sıxdır. Rayon mərkəzindən 10-25 km radiusda Lənkəran, Veravul, Boladi və Qumbaşı çayları axır. Əsasən yağış suları hesabına dolan çayların çoxu xəzər dənizinə tökülür. Bahar və payız fəsillərində bu çaylar coşub, daşır. Çayların suyundan suvarma məqsədilə istifadə etmək üçün burada Xanbulançay dəryaçası tikimişdir.

Lənkəran torpağı isti su bulaqları ilə zəngindir. Lənkəran şəhərindən 12 km qərbdə Talış dağlarının ətəklərində, İbadi meşəsinin yaxınlığında Meşə bulağı, Lənkəran-Masallı şossesinin 13-cü kilometrində Havzova bulağı, Lənkəran-Lerik şossesinin 15-ci kilometrində İbadi və Sumax dağlarının ətəyində İbadi bulağı var. Rəvayətə görə ağır xəstəliyə tutulmuş İbadulla adlı bir şəxs bu yerdə məskan salmış və şəfa tapmışdır.

Lənkəran rayonunun ərazisində iki qoruq var: Hirkan və Qızılağac qoruqları. Bu qoruqlarda qırqovul, qu quşu, kəklik, ağ qartal və digər quş növləri yaşayırlar. Ümumiyyətlə, burada 270 növ quş var. Hirkan qoruğunda isə nəsli kəsilməkdə olan qədim ağac növlərinə daha çox rast gəlmək olar.

İnzibati bölgüsü

İri yaşayış məntəqələri – Rayonda 2 şəhər, 6 şəhər tipli qəsəbə, 84 kənd vardır.

#	Bələdiyyələrin adı	Hər bələdiyyə üzrə əhalinin sayı
1	Lənkəran şəhər bələdiyyəsi	49300
2	Liman şəhər bələdiyyəsi	12100
3	Boladı kənd bələdiyyəsi	7940
4	Gərmətük kənd bələdiyyəsi	5556
5	Girdəni kənd bələdiyyəsi	4688
6	Nərimanabad qəsəbə bələdiyyəsi	4452
7	Mamusta kənd bələdiyyəsi	4402
8	Vilvan kənd bələdiyyəsi	4372
9	Osaküçə kənd bələdiyyəsi	4332
10	Şağlaser kənd bələdiyyəsi	4148
11	Şağlaküçə kənd bələdiyyəsi	3873
12	Sütəmurdov kənd bələdiyyəsi	3770
13	Veravul kənd bələdiyyəsi	3453
14	Separadi kənd bələdiyyəsi	3173
15	Göyşaban kənd bələdiyyəsi	3038
16	İstisu kənd bələdiyyəsi	3038
17	Kərgəlan kənd bələdiyyəsi	3001
18	Şıxakəran kənd bələdiyyəsi	2906
19	Aşağı Nüvədi kənd bələdiyyəsi	2761
20	Haftoni kənd bələdiyyəsi	2685
21	Viyən kənd bələdiyyəsi	2603
22	Zövlə kənd bələdiyyəsi	2474
23	Digah kənd bələdiyyəsi	2347
24	Xolmili kənd bələdiyyəsi	2336
25	Balıqçılar qəsəbə bələdiyyəsi	2302
26	Şiləvar kənd bələdiyyəsi	2285
27	Cil kənd bələdiyyəsi	2279
28	Bürcəli kənd bələdiyyəsi	2104
29	Yuxarı Nüvədi kənd bələdiyyəsi	2084
30	Havzova kənd bələdiyyəsi	2027
31	Gəgiran kənd bələdiyyəsi	1925
32	Biləsər kənd bələdiyyəsi	1884
33	Xarxatan kənd bələdiyyəsi	1856
34	Ürgə kənd bələdiyyəsi	1817
35	Hirkan qəsəbə bələdiyyəsi	1781
36	Şovu kənd bələdiyyəsi	1674
37	Ləj kənd bələdiyyəsi	1596
38	Səpnəkəran kənd bələdiyyəsi	1481
39	Bala Şürük kənd bələdiyyəsi	1476
40	Rvo kənd bələdiyyəsi	1462
41	Kənarmeşə kənd bələdiyyəsi	1413
42	Daşdalıqcar kənd bələdiyyəsi	1400
43	Darquba kənd bələdiyyəsi	1365
44	Tükəvilə kənd bələdiyyəsi	1344
45	Xanbulan kənd bələdiyyəsi	1303
46	Şürük kənd bələdiyyəsi	1302
47	Siyavar kənd bələdiyyəsi	1240
48	Küvənil kənd bələdiyyəsi	1205
49	Türkəkəran kənd bələdiyyəsi	1170
50	Parakənd kənd bələdiyyəsi	1149
51	Lüvəsər kənd bələdiyyəsi	1121
52	Bəliton kənd bələdiyyəsi	1096
53	Seyidəkəran kənd bələdiyyəsi	1026
54	Tütəpeştə kənd bələdiyyəsi	940
55	Daştatük kənd bələdiyyəsi	878
56	Qurumba kənd bələdiyyəsi	837
57	Günəhir kənd bələdiyyəsi	845
58	Dıryan kənd bələdiyyəsi	758
59	Moğonojoba kənd bələdiyyəsi	637
60	Vel kənd bələdiyyəsi	662
61	Tşado kənd bələdiyyəsi	585
62	Türkəncil kənd bələdiyyəsi	551
63	Narbağı kənd bələdiyyəsi	487
64	Əşlə kənd bələdiyyəsi	317
65	Köhnə Gəgir kənd bələdiyyəsi	274
66	Cəmi	196686

Mətbuat

• "Cənub" Televiziya Şirkəti
• "Lənkəran" qəzeti

Əhalisi

1 yanvar 2012-ci il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən əhalisi 212.915 nəfərdir (106.204 nəfəri kişilər, 106.711 nəfəri qadınlar) . Rayon əhalisinin 40%-i şəhərlərdə, 60%-i isə kəndlərdə yaşayır . Bilavasitə Lənkəran şəhərinin əhalisi 52.581 nəfərdir . Lənkəran rayonu sakinlərinin 23%-i 0-14 yaşda olan uşaq və yeniyetmələrdən, 69.7%-i əmək qabiliyyətli yaşda olanlardan və 7.3%-i isə əmək qabiliyyətli yaşdan yuxarı olanlardan ibarətdir . Rayon əmək ehtiyatları ilə yaxşı təmin olunmuşdur . Burada işləyən əhalinin sayı 95.047 nəfərdir ki, bu da iqtisadi fəal əhalinin 99.5 %-i deməkdir . Məşğul əhalinin 1.978 nəfəri sənayedə, 1.458 nəfəri tikintidə, 56.281 nəfəri kənd və meşə təsərrüfatında, 1.895 nəfəri nəqliyyat və rabitədə, 20.468 nəfəri ticarətdə, 263 nəfəri kreditləşmə, maliyyə və sığortada, 981 nəfəri idarəetmə orqanlarının aparatında, 8.435 nəfəri təhsil, mədəniyyət və incəsənətdə, 2.683 nəfəri səhiyyə, bədən tərbiyəsi və sosial təminatda, 191 nəfəri mənzil-kommunal təsərrüfatı, əhaliyə məişət xidmətində, 91 nəfəri elm və elmi xidmətdə, 323 nəfəri digər sosial xidmət sahələrində çalışır . Rayonda 258 nəfər məcburi köçkün məskunlaşmışdır .

Milli tərkib

Lənkəran rayonu əhalisinin milli tərkibi

Etnik quplar	1939 sa.	2009 sa.
Cəmi	58 847	205 726
azərbaycanlı	18 880	151 217
talış	31 437	54 125
rus	7 293	281
ukraynalı	...	22
türk	...	17
kürd	...	14
tatar	...	13
ləzgi	35	10
erməni	241	...
yəhudi	84	...
avar	2	...
Digər	1	27

İqtisadiyyat

Aqrar-sənaye rayonudur. Tərəvəz və çay istehsalına görə respublikada birinci yerdə gedir. Rayonda balıq, meyvə-tərəvəz konservi, süd, şərab zavodları, bir neçə çay fabriki və başqa müəssisələr vardır. Lənkəran rayonu mühüm kənd təsərrüfatı zonasıdır. Mülayim iqlim şəraiti, bol günəşi və məhsuldar torpaqları sayəsində Lənkəran çay, yapon xurması, feyxoa, limon və naringi kimi subtropik bitkiləri ilə ad çıxarmışdır. Çay becərilməsi bu regionda kənd təsərrüfatı fəaliyyətinin ən çox inkişaf etmiş və ən gəlirli növlərindən biridir. Çay məhsulu yerli fabriklərdə emal edilir. Sənaye sahələri isə mebel, ipək və xalça istehsalı ilə təmsil edilmişdir. Rayonun Boladi, Veravul və Vilvan kəndlərində ənənvi xalq sənətləri – xalçaçılıq, zərgərlik, qamışdan məişətdə işlədilən əşyaların toxunması daha geniş inkişaf etmişdir. Lənkəran şəhərində bəzi sənətkarlar daş, ağac və metal üzərində oyma kimi xalq sənətləri ilə məşğul olurlar.

Mədəniyyət, təhsil və səhiyyə müəssisələri

Lənkəranda 51 məktəbəqədər uşaq müəssisəsi, 81 ümumtəhsil, pedaqoji, tibb və musiqi məktəbi var. 87 klub, 94 kitabxana, Dövlət Dram Teatrı, muzey, Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Balıqçılıq və Subtropik Bitkilər İnstitutunun filialı fəaliyyət göstərir.

Rayonun inzibati mərkəzi – yaşıllığa qərq olunmuş gözəl Lənkəran şəhəridir. Akasiya xiyabanları həm yerli sakinlərin, həm də Lənkəranın qonaqlarının sevimli istirahət guşəsidir. Bu diyarın əlverişli coğrafi mövqeyi, münbit torpağı və zəngin təbii ehtiyatları ta qədim dövrlərdən adamları cəlb edirdi. Burada neolit dövründən başlayaraq insan məskənləri olmuşdur. Hazırda Lənkəran şəhərinin olduğu yerdə 300 il bundan əvvəl qamış kolları ilə dolu bataqlıq bir ərazi var idi. O vaxtlar dənizin yaxınlığında Lənkərançay çayının sahilində dördbucaqlı şəklində 2 qülləli bir qala və mayak tikilmişdir. Şəhər əvvəlcə Ləngərkünən adlanırdı. Bu sözün mənası "lövbər yeri", yəni "liman" demək idi.

Lənkəran şəhərindəki tarix muzeyinin həm ekspozisiyası, həm də binanın özü turistlərin marağına səbəb olacaqdır. Lənkəran diyarı –məşhur generallar Səmədbəy Mehmandarovun və Həzi Aslanovun vətənidir. Bu şəhərdə Həzi Aslanovun abidəsi ucaldılmış, onun doğulduğu evdə isə muzey açılmışdır. Lənkəran teatrının tarixi XIX əsrdən başlanır. Bu teatrda 1850-ci ildə səhnəyə qoyulmuş ilk əsərin tamaşasından əldə edilən bütün gəlir yoxsullara ianə edilmişdir.

Memarlıq abidələri

Memarlıq abidələrindən Lənkəranda qala, Hacı Mirzə hamamı, məscid (XVIII-XIX əsrlər), Aşağı Nüvədi, Seyidəkəran, Sütəmurdov kəndlərindən məscid (XIX əsr) qorunub saxlanır.

Rayonda tarixi abidələr çoxdur. Yuxarı Nüvədi kəndində qədim Əbirlər qülləsi, Şıxakəran kəndində Şeyx Zahid türbəsi, Lənkəran şəhərində Kiçik Qala məscidi, Güldəstə minarəsi, Hacı Mirzə hamamı, binanın fasadını bəzəyən dəqiq naxışları ilə seçilən gözəl Xan Evi kimi tarixi abidələr qorunub saxlanmışdır. Şəhərin qərbində Bəlləbur qalasının xarabaları var. Bu qalanın tikilməsində çay daşından və bişmiş qırmızı kərpicdən istifadə edilmişdir. Saxsı su kəməri boruları hələ də salamat qalmışdır. Qalanın ən uca yerində qüllə ucalmışdır. Yerli əhali bu qalanı Boz qala adlandırır.

İqlimi

Lənkəran rayonunun iqlimi rütubətli, subtropikdir. Bu iqlim qışı mülayim, yayı quraq keçən, isti və payızı çox yağıntılı olması ilə fərqlənir. Bu yerlərdə sərt və qarlı qış olmur. Günəş radiasiyası 125-134 kkal/sm2 çatır . Havanın orta illik hərarəti 25,1o C-dir . Ən isti ay iyul (40oC), ən soyuq ay isə yanvardir (3-4oC) . Yağıntının illik miqdarı 1400-1600 mm-dir. Rütubətli, subtropik şəraitinə görə ərazidə sarı torpaqlar geniş yayılmışdır . Lənkəranın iqlim şəraiti ərazinin bir sıra özünəməxsus cəhətləri ilə fərqlənir. Vilayətin şərq və cənub-şərq qurtaracağının Xəzər dənizi ilə sərhədlənməsi və cənubda dağlıq ərazilərin kəskin şəkildə sahilboyu zolağa enməsi Xəzərin üzərindən gələn su buxarının kondensasiyası üçün əlverişli şərait yaratmışdır.

Görkəmli şəxsləri

• Allahşükür Paşazadə, Şeyxülislam və Qafqaz Müsəlmanları Ruhani İdarəsinin başçısı
• Həzi Aslanov, 2 dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı olmuş azərbaycanlı general-mayor.
• Səməd bəy Mehmandarov – Rusiya İmperator ordusunun artilleriya generalı, Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin Hərbi Naziri, sovet hərb xadimi.
• Hadı Rəcəbli, Millət vəkili
• Rüfət Quliyev, Millət vəkili
• Mirhaşım Talışlı, Filologiya elmləri doktoru
• Əyyub Məmmədov, Televiziya aparıcısı,rejissor

Xarici keçidlər

• Bələdiyyə İnformasiya Sistemi
• Lənkəran
• Lənkəran
• Mülki Cəmiyyətə Doğru Mərkəzi

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: لنکران