Lidiya

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Croesus'un Lidya haritası, MÖ 6. yüzyıl
Lidya'nın konumu.

LidiyaAnadoluda Tunc dövrünün sonlarından başlayaraq e.ə. 6 əsrə qədər hökm sürən Lidiya sivilizasiyasının beşiyini və mərkəzini əhatə edən bölgə. Əsas olaraq Qediz çayı (Yunancadaki adı Hermos) və Kiçik Menderes (Kaistos) çayı vadilərini əhatə edən və günümüzdə təqribən ManisaUşak illərinə bərabər gələn bölgədir. Lidiya sivilizasiyasının tarix səhnəsindən çəkilməsindən sonra da, Roma imperiyası döneminədək bu adla anılmışdır. Şimalında Miziya, cənubunda Kariya, şərqində Friqiya, qərbində isə İyoniya bölgələri yerləşirdi.

Lidiyalılar[redaktə]

Anadolu'daki Lidya Bölgesi'nin konumu

Lidiyalıların eyni bölgədə yaşadıqları qayda keçmiş İonyalılarla hələ dəqiqləşdirilməmiş bir ilişkisi var. Homer bu bölgəni anarkən Lidiyalılardan deyil Tmolos dağı (Bozdağ, Ödemiş – İzmir) ətəklərində yaşayan Meonyalılardan söz edir. Amma antik çağ boyunca Lidiyada Meonia adlı bir şəhər varlıq göstərmişdir. Bu ad Kulaya bağlı olan və hal-hazırdaki adı Gökçeören olan kəndin yaxın keçmişə qədar keçərli qalmış adı olaraq Salihli yolu ile günümüzə qədər da çatmışdır. Meonialıların, Lidiyalılar üçün kullanılmış daha eski isim olduğu, veya Lidyalılardan önce bu bölgede yaşamış, daha sonra da Friqiyalıların bir uç qolu olaraq tarixdə beliren Lidiya xalqı ile ya kısmen qaynaşmış, ya da güneydeki dağlık bölgeye sürülmüş bir kavim oldukları öne sürülen teoriler arasındadır. Lidya ismi Assuriya qeydlərinə Lud-du şəklində keçmişdir.

Lidiya ölkəsi[redaktə]

Lidiya fauna, flora və mədəni qaynaqlar açısından çok zengin bir bölgede yer almaktaydı. Dağları sık ormanlarla kaplıydı, vadilerinde buğday yetiştirilmekte, büyük hayvan sürüleri otlatılmaktaydı. Nitekim Lidyalılar sonradan süvari birlikleri ile ün kazanmışlardır. Ayrıca başkent Sardes'in içinden geçen Pactolos Nehri'nin getirdiği qızıl tozu Lidya'nın zenginliğine katkıda bulunmaktaydı.

Lidiya dövləti[redaktə]

Sard, Lidiya dövlətinin paytaxtı

Lidiyada üç kral sülaləsi hökm sürmüşdür: Sırasıyla "Atyadlar", "Heraklidler" və "Mermnadlar". İlk iki sülalə və bunların kralları haqqında çox bir bilgi yoxdur. Sadəcə bu iki xanədanın e.ə. 2. min ilın son yüzyıllarında hüküm sürdükleri, efsanevi kral Lid'in ismine dayanarak halkın Lidyalılar diye anılmaya başlandığı bilinmektedir. Bu anlamda Lidya isminin ortaya çıkışıyla, güney komşuları ve akrabaları Karyalıların (efsanevi kral Kar'a dayalı) ve Kariya isminin ortaya çıkışı benzerlik göstermektedir.

Uşak yakınlarında bulunan Qarun xəzinəlerindən bir su testisi

Lidiyalıların bilinen en parlak dönemi M.Ö. 700-550 yılları arasıdır. Bu dönem Mermnadlar Hanedanı dönemidir. Lidya adı Mermnadlar Hanedanının ilk kralı olan Gyges'ten itibaren kullanılmaya başlanmıştır. Gyges hakkında bilinenler eski Yunan tarihçisi Herodota dayalıdır. Herodot, Gyges'in Milet, Smirna ve Kolofona qarşı saldırgan bir politika izlediğini söylemiştir. Gyges'ten sonra sırasıyla Ardys, Sadyattes, Alyattes ve Kroisos hüküm sürmüşlerdir. Yine Herodotos, Alyattes'in Smirna ve Klazomenai (Urla) kent devletlerine saldırdığını söylemiştir. Fakat Herodot'a göre Alyattes, Klazomenaililer'le yaptığı savaşta yenilmiştir. Lidiyalıar açısından Anadolu'nun batı kıyılarındaki eski Yunan kolonileri Lidya devleti ile deniz arasında bir engel oluşturmuşlardır. Oysa Lidya tarihinin henüz efsanelerle karışık olduğu çağlarda İzmir Körfezi kıyılarından hareketle yurtlarından ayrılan Tirenyalıların Akdeniz'de bir süre ciddi bir güç oluşturdukları bilinmekte, bu denizciler daha sonra günümüzdeki kuzey İtaliyada qurulan Etrusk mədəniyyəti ile ilişkilendirilmektedir.

Lidiyalılar'ın Yunanlarla en çox ilişki qurdukları dönem Karun (Kroisos) (560-547) dönemidir. Kroisos da İyonya kent devletlerine karşı saldırgan bir politika izlemiş, fakat adalarda oturanlarla iyi ilişkiler içine girmiştir. Lidya devletini gücünün doruğuna ulaştıran Kroisos (Karun)'un adı şaşaalı zenginlik ifade eder tarzda, hem Batı kültürlerinde hem de Karun şeklinde Doğu kültürlerinde efsaneleşmiştir.

Yine Lidyalıların doğudaki Midiyalılar ilə Kızılırmak (əski Yunancada Halys) yöresinde yaptıkları savaş Alyattes döneminde olmuşdur. Lidiyalıların yenildikleri bu savaş əsnasında Milet'li Thales ilk güneş tutulmasını doğru olarak tahmin etmişdir (M.Ö. 28.05.585).

M. Ö. 546 yılında Əhəməni imperiyası, Lidiya krallığının paytaxtı Sardes'i ele geçirip Lidiya krallığına son vermişlerdir. Beləliklə Anadolu 200 yıllık Fars egemenliği dönemine girmiştir.

Lidiyalılar və pul zərbi[redaktə]

Lidya'nın insanlık tarihine en büyük katkısı parayı icat etmiş olmalarıdır. Başkent Sardes'in içinden geçen Paktalos Irmağı'nın alüvyonlarında doğal olarak bulanan altın-gümüş karışımı "elektron" madeninden basılan ilk sikkelerin üzerinde Lidya Krallığının arması olan aslan başı bulunuyordu. İlk Lidya sikkeleri muhtemelen Alyattes döneminde basılmıştır. Sikke basımının daha iyi bir duruma gelmesi ve elektron yerine altın ve gümüşten ayrı olarak sikke basımı Kral Kroisos (Karun) zamanında ortaya çıkmıştır.

Seramik kapların özelliğinden Lidyalıların batıdaki komşuları İyonya ile çok öncelere giden bir ilişkileri olduğu saptanmıştır. Yine Lidyalılar'ın Yunanlılar'la ticari ilişkilerinin yanı sıra dinsel ilişkileri de vardı. Lidya dininde en önemli kültler ana tanrıça-Artimu (Artemis) veya Kybele, Luvi tanrıçası-Kuvava, tarım tanrısı-Baki (Dionysos), yağmur tanrısı-Leus (Zeus) ve mezarların koruyucusu-Santas'dır.

Lidiya dili[redaktə]

Lidiya dili Hind-Avropa dil ailəsinə aiddir və Friq ve daha öncesinde Hitit dilleri ile, ayrıca komşuları Karyalıların ve Misyalıların konuştuğu dille benzerlikler göstermektedir.

Mənbələr[redaktə]

  • Aegean Turkey: An archaeological guide, ISBN 978-0-510-03200-5, 1967, George E. Bean, Ernest Benn, İngiliscə

Xarici keçidlər[redaktə]

Anadolunun qədim əyalətləri

Vifiniya  • Qalatiya  • İoniya  • Kapadokiya  • Kariya  • Kilikiya  • Lidiya • Likaoniya • Likiya • Miziya • Pamfiliya  • Paflaqoniya • Pisidiya • Pont • Troada • Friqiya •  • Eolida •