Mülküyə Məktəbi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Məktəb-i Mülküyə
Mekteb-i Fünun-u Mülküyə

Mekteb-i Mülkiyye-i Şâhâne. Padişâhım Çok Yaşa..jpg
Yaranma tarixi 1859
Şəhər İstanbul,Ankara
Ölkə Osmanlı Dövləti

Məktəb-i Mülküyə və ya qısaca Mülküyə Ankara Universiteti Siyasi Məlumatlar Fakültəsi nin tarixi adıdır. Osmanlı Dövləti dövründə vətəndaş idarəçi sinifini yetişdirmə məqsədi ilə açılmış olan məktəb Türkiyədə İqtisad, müəssisə, Maliyyə, Beynəlxalq münasibətlər, İş İqtisadiyyatı, Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi və Siyasət Elmi sahələrində təhsil verən ən köklü təhsil təşkilatıdır.

İstanbul 'da 1859-cu ildə (Abdülmecit dövründə) qurulan Mekteb-i Mülküyə, respublika dövründə Ankara' ya daşınmışdır və hal-hazırda, Ankara Universiteti Siyasi Məlumatlar Fakültəsi 'nə çevrilmiş olaraq təhsilini davam etdirməkdədir.

Tarixçə[redaktə]

İlk il 50 şagird alması qərarlaşdırılan məktəbin ilk direktoru "Camal bəy" oldu. Camal bəyin bir illik müdirliyinin sonra 1877də qədər Müderris Hilmi Əfəndi müdirlik etdi. Qəbul edilən şagird sayı 1864də 100ə çıxarıldı.

Məktəb, ilk məzunlarını 1861-ci ildə verdi. İki il əvvəl 50 adamın alındığı məktəbdən 33 nəfər məzun olmuşdu. Məktəb birincisi olan Çeşmeli Mehmet Sirri Əfəndi öz tercihiyle Preveze Qəzası Müdiri olaraq təyin edildi və ilk mülkiyeli idarə komandiri olaraq tarixə keçdi. O il nümayiş olunan bir iradə ilə bundan belə qəza Müdirliklərindən və Liva kaymakamlıklarına Mekteb-i Mülküyə məzunu olmayanların alınmayacağı eşitdirildi. Ancaq Mülküyə mezunlarının birdən-birə baş məmur yapılmaları da uyğun olmadığından kadrlar boşaldıkça qəza müdiri olaraq görevlendirilmeleri və zamanla qalxma etdirilməyə qərarlaşdırıldı.

Məktəb, 1862 Ticarethane'den başqa bir dairəyə; 1864də Fatih'teki " Nuri Əfəndi evin" 'na daşındı. 1865-ci ildə çıxan yanğında konak yanınca Vefa'daki bir konağa daşındı.

Mülküyə Mektebinin bir şöbəsi 1866da Bosniyada Mithat Paşa tərəfindən açıldı.

Məktəb ilk açıldığı sırada təhsil proqramlarında mədəniyyət və peşə dərsləri (qanunlar və iqtisadiyyat dərsləri) var idi. Oxudulan dərslər arasında olan İqtisadiyyat Siyasi, İdarə hüququ, dövlətlər hüququ və cinayət hüququ, o zamana qədər heç bir Osmanlı məktəbində okutulmamış ilk dəfə Mülküyə məktəbinin proqramına qoyulmuş derslerdi. Dərslərə iki ilin kafi gəlmədiyi görülüncə məktəbin təhsil müddəti 1867'deüç, 1868-ci ildə dörd ilə çıxarıldı.

Yüksək məktəb halına gəlməsi[redaktə]

1877də hazırlanan " Mekteb-i Mülküyə nizamnaməsi" ilə məktəb 3 il İdadi (lisey), iki il ali (yüksək) olmaq üzrə beş illik bir məktəb halına gəldi. Müşir Əli Nizami Paşa " Məktəb Nazırlığı" 'na gətirildi; açılan imtahan nəticəsində birinci sinifə (İdadi qisiminə) 50 nəfər, və 4. sinifə (məktəbin ali qisiminə) 13 şagird qəbul edildi; məktəb Eminönü'deki köhnə Maarif nəzarəti binasına köçdü və 1908-ci ildə qədər orada qaldı (Binada hələ də İstanbul Qız Liseyi var).

1878-ci ildə " məktəb nazırı" ünvanı " məktəb müdirliyi" nə çevrildi və bu vəzifəyə təyin olunmuş Abdurrahman Şərəf Əfəndi, məktəb müdiri 1895-ci ildə qədər davam etdirdi. Abdurrahman Şərəf Əfəndinin, Qalatasaray Sultanisi müdiriyyətinə gətirilməsi üzərinə yerinə gələn Hacı Recai bəy Hökumətin Elanı ilə təqaüdçü edilənə qədər keçən 14 il ərzində məktəbin müdiri davam etdirdi. Recaizade Əkrəm bəy, Tarixçi Murat bəy (Mizancı) bu dövrdə məktəbə müəllimlik edən məşhur isimlerdendir .

Sultan II. Abdulhəmid səltənət sürdüyü bu dövrdə padşah, tələbələri işə təşviq etmək üçün, Mekteb-i Mülkiyeyi birinciliklə bitirənə saraya katib olaraq alardı.

1883də məktəbə internat bəzi əlavə olundu; internat bəzi 1902də qaldırıldı.

1883də ayrıca məktəbin nəzdində Fransız öyrədən bir Dili Məktəbi açıldı. Xaric Müdafiə bağlı olan Dili Mektebi'nin idarəsi Mülküyə Məktəbinə aid idi.

1892-ci ildə yeni bir tənzimləmə ilə məktəbin İdadi qisminin təhsil müddəti dörd ilə, ali qisminin təhsil müddəti üç ilə çıxarıldı. Məktəbdə öz iqtidarına qarşı olan "azadlıq" tərəfdarı gənclərin yetişdiyini şübhələnən padşahın istəyi üzərinə müsbət dərslərin azaldılıb, din dərslərinin sayı artırıldı.

Artıq ölkə səviyyəsindəki idadilerden Mülkiye'ye kafi sayda şagird yetişdiyi üçün 1900-ci ildə məktəbin İdadi hissəsi ləğv edildi və yalnız bir ali halına gəldi. İdadi bəzi Mercan'daki binaya yerləşərək " Mercan İdadisi" adını aldı. 1900-ci ildə Dârülfünûnun İlahiyyat, Ədəbiyyat, Riyâziyât (Riyaziyyat), Tabaqat (Geologiya) şöbələri (fakültələri) Mülküyə Mektebinin damı altında təhsilə başladı.

Hökumətin Elanı ilə reallaşan dəyişikliklər[redaktə]

Hökumətin elan edilməsiylə məktəbin rəsmi adı olan "Məktəb-i Şahane", " Mekteb-i Mülküyə" olaraq dəyişdirildi. Müdürlüğe gətirilən Mehmet Cəlal bəy, məktəbin dərslərində tənzimləmə etdi; dini dərslərin ağırlıqda olduğu proqramın yerinə müsbət dərslərin ağırlıqda olduğu bir proqram gətirdi. İmtihatnla hər il məktəbə 40 şagird alınarkən o il 413 şagird alındı. Dövrün azadlıq atmosferindən yararlarnarak İstanbuldakı məzunlar " Mekteb-i Mülküyə Mezunları İttihat və teavün Cəmiyyəti" 'ni, şagirdlər isə " müdavimi-i Mülküyə Cəmiyyəti"' ni qurdular.

Darülfünun şöbəsi halına gəlməsi[redaktə]

1900-ci ildə Dârülfünûn 'un dörd şöbəsi Mülküyə Mektebi'nin damı altında açılmışdı. 1909-ci ildə edilən tənzimləmə ilə Mülküyə, Dârülfünûnun bir fakültəsi vəziyyətinə gəldi və Dâarülfünûn'un digər şöbələri ilə birlikdə Beyazıt'ta " Zeynep Xanım evin" 'na daşındı. Mülküyə, 1912-ci ildə isə digər şöbələri ayrılaraq Cağaloğlu'ndaki " Həsən Fehmi Paşa evin" 'na daşındı. Bu konak, məktəbin ilk müstəqil binasıydı. 1914-cü ildə məktəb yenidən internat şagird qəbul etməyə başladı.

Bu dövrdə rakı Bəy (1909-1911) və Mehmet Hikmət bəy (1911-1915) məktəbdə müdir olaraq vəzifə etdilər.

Məktəbin bağlanması[redaktə]

56 il boyunca təhsilə davam edən məktəb 24 Avqust 1915-ci ildə bağlandı, I Dünya Döyüşü boyunca bağlı qaldı. Bağlanma səbəbləri arasında döyüş səbəbiylə büdcədə qənaətə gidilmek istənməsi; Mülkiye'deki dərs proqramının Darülfünun'un Hüquq məktəbində daha qüvvətli oxudulduğu görüşünün deputat və nazırlar arasında məşhur olması və uzun müddət Sultan II. Abdulhəmid 'in himayəsi altında olduğu üçün Hökumət dövrü deputat və nazırları arasında məktəbə qarşı aleyhtarlık olması göstərilir.

Məktəbin yenidən açılması[redaktə]

Döyüşün son ci ildə dövrün Sədrəzəmi və terapiya nazırı Tələt Paşa 'nın istəyi üzərinə "Mekteb-i Mülkiye'nin Yenidən Mexanizmi" haqqında bir qanun təklifi hazırlanıb məclisdə qəbul edildi. Beləcə məktəb, Terapiya nəzarətində bağlı, internat və 3 illik bir məktəb olaraq yenidən açıldı; 1920-ci ildə Maarif Mezareti'ne bağlandı. Dövrün padşahı Vahdettin'in himayəsinə girən məktəb, " Mekteb-i Mülküyə-i Şahane" adını aldı.

Mülküyə artıq hər il 30 şagirdin imtahanla qəbul edildiyi pulsuz bir təhsil təşkilatı idi. İstanbul Sultanisi müdiri Hüseyn Nazim bəy, məktəb müdiriyyətinə gətirildi. Məktəb binası, Yıldız Sarayı 'ndakı Yaveran Dairəsinin bir hissəsi idi. 1919-cu ildə məktəb Fındıklı / Kabataş'taki " Ethem Paşa evin" 'na; işğal gücləri bu binaya əl qoyunca Sineklibakkal'da bir binaya daşındı. İstanbulun işğal altında olduğu bu dövrdə məktəbin bir şagirdi (Cemal Ethem Bəy) tərəfindən daha sonra " Mülküyə Marşı" olacaq bir şeir yazıldı. Şiiri Musa Süreyya bəy bəstələdi. Məktəb 1925də qədər bir neçə dəfə daha fərqli binalara daşındı və nəhayət 1925-ci ildə Yıldız'daki Yaveran Dairəsinə daşındı. Ankaraya gedənə qədər məktəb həmişə bu binada təhsili davam etdirdi.

Ankaraya daşınma[redaktə]

" Ankarada Yaptırılacak Mülküyə Məktəbi haqqında Qanun" 1935 İyununda Rəsmi Qəzetdə nümayiş olundu. Tikinti, Cebeci 'də başladı. Quruluşun memarı, Avstriya mənşəli isveçrəli memar, şəhər plançı və pedaqoq olan Ernst Arnold Egli 'ye etdirilən bina, 1936-ci ilin Oktyabr ayında məktəb müdiriyyətinə təslim edildi

5 Noyabr 1936 məktəbin şagirdləri şəhər Bandosu yoldaşlığında Ayaspaşa'dan Taksim 'e getdilər və Haydarpaşa Garı' ndan qalxan xüsusi bir qatarla Ankaraya hərəkət etdilər . Ertəsi gün Ankara Garı 'ndan Keşikçilər Alayı Bandosu yoldaşlığında Ulus'a gediş edildi; kortej hökumət və məclis adına TBMM sədri Mustafa Əbdülxaliq Renda qarşıladı. Mərasimin ardından Mülküyə, Cebeci'deki binasına yerlesdi.

İstinadlar[redaktə]