Məhəmməd Kazım Şəriətmədari

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
BÖYÜK AYƏTULLAH SEYİD MƏHƏMMƏD KAZIM ŞƏRİƏTMƏDARİ
Məhəmməd Kazım Şəriətmədari
Kazem Shariatmadari.jpg
Doğum tarixi: 1905(1905-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri: Təbriz, Qacar Xanədanlığı
Vəfatı: 1986(1986-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Vəfat yeri: Təbriz, Şərqi Azərbaycan Vilayəti, İran İslam Respublikası
Vətəndaşlıq: Qacar Xanədanlığı, İran İmperiyası, İran İslam Respublikası
Milliyyəti: azərbaycanlı
Elm sahəsi: İslam teologiyası
İş yeri: Qum Seminariyası
Elmi dərəcəsi: Böyük Ayətullah
Alma mater: Şəriət
Təhsili: Ali

Böyük Ayətullah Seyid Məhəmməd Kazım Şəriətmədari (1905-1986) — görkəmli islam alimi, Mərcayi-Təqlid olmuşdur.


Həyatı[redaktə]

Böyük Ayətullah Mərcayi Təqlid Seyid Məhəmməd Kazım Şəriətmədari 1905-ci ildə Qacarlar Xanədanlığının Azərbaycan vilayətinin paytaxtı Təbriz şəhərində anadan olmuşdur.

Təhsili[redaktə]

İlk təhsilini Təbrizdə dini elmlər sahəsində almışdır. İlk təhsilini başa vurduqdan sonra 2 il Ayətullah Ağa Mirzə Sadıq Təbrizi və Ayətullah Ağa Mirzə Əbülhəsən Əngəcinin "Xarici fiqh" dərslərində iştirak etmişdir.

1915-ci ildə təhsilini davam etdirmək məqsədilə Qum şəhərinə köçmüşdür. Orda Ayətullah Əbdülkərim Hayiri Yəzdinin dərslərində iştirak etmişdir. Ondan dərs alan gənclərdən biri sonradan İran inqilabının lideri olmuş İmam Xomeyni olmuşdur. 1921-ci ildə İslam elminə daha dərindən yiyələnmək üçün Nəcəf hövzəsinə getmiş və 7 il orada elm öyrənmişdir.

Kazım Şəriətmədari çox gənc yaşlarından ustadlıq bacarığını nümayiş etdirmişdir. O, aldığı bilikləri gənclərə öyrətmişdir. 18 yaşından müəllimlik etməyə başlamışdır. Fitri-istedada malik Kazım Şəriətmədariyə 19 yaşında Ayətullah rütbəsi verilmişdir. Şəriətmədari 1927-ci ildə vətəni Azərbaycana - Təbriz şəhərinə qayıtmışdır.

Elmi və siyasi baxışları[redaktə]

Ayətullah Şəriətmədari müəllimləri Ayətullah Əbdülkərim Hayiri Yəzdi və Böyük Ayətullah, sonuncu Mərcayi-Mütləq (yəni, bütün ayətullahlar tərəfindən qəbul olunan) Hüseyn Burucerdi kimi dinin siyasətə qarışmasına qarşı idi. O, bu məsələdə keçmiş tələbəsi, şaha qarşı radikal çıxışları ilə populyarlıq qazanan Ruhulla Xomeyni ilə ciddi fikir ayrılığı vardı.

1961-ci ildə Mərcayi-Mütləq Hüseyn Burucerdinin ölməsindən sonra Böyük Ayətullah Şəriətmədari şiə aləminin ən nüfuzlu dini xadimi kimi qəbul olunmağa başladı. O, Qum hövzəsi dini seminariyasının rəhbəri seçildi [1].

Böyük Ayətullah Şəriətmədari öz dini nüfuzundan istifadə edərək 1964-cü ildə həbs edilərək edam cəzası gözləyən Ruhulla Xomeynini ölümdən qurtarmışdır. O, sırf humanitar mövqedən çıxış edərək, əslində heç bir elmi kvalifikasiyası olmayan Xomeyniyə Böyük Ayətullah rütbəsi verərək ölümdən xilas etmişdir[2]. Belə ki, həmin dövrdə İran qanunvericiliyinə görə Böyük Ayətullah titulu daşıyan ruhanilərin edamı qadağan edilmişdi.

Böyük Ayətullah Şəriətmədari sonrakı illərdə ölkənin dinc yolla demokratikləşməsi üçün əlindən gələni etmişdir[3]. Dini azadlıq və azərbaycanlıların hüquqları məsələsində şah rejimi ilə ciddi fikir ayrılığı olmuşdur. Şəriətmədari şahın fars millətçiliyi siyasətinə ciddi qarşı çıxırdı. 1978-ci ildə şah xüsusi xidmət orqanları hücum edərək Böyük Ayətullah Şəriətmədarinin ofisini dağıtmış və onun tələbələrini qətlə yetirmişdir. Bundan sonra Böyük Ayətullah Şəriətmədari şah rejiminin yıxılmasına gətirib çıxaracaq fivta vermişdir [4] . Az sonra şah Şəriətmədariyə ölkədə hakimiyyəti öz üzərinə götürməyi təklif etsə də, o, bu təklifdən imtina etmişdir.

İran islam inqilabı[redaktə]

Böyük Ayətullah Şəriətmədari 1979-cu ildə şah rejiminin devrilməsindən sonra Fransandan İrana qayıdan keçmiş tələbəsi Ruhullah Xomeyniyə mötədil siyasət yürütmək nəsihəti vermiş və qan tökməkdən vaz keçmək üçün bütün səyləri göstərmişdir. O, Xomeyninin dini dövlət (vilayəti fəqih) nəzəriyyəsini tənqid etmiş və dini dövlət yanaşmasının şiəlikdə heç bir elmi əsasının olmadığını bildirmişdir.

Xomeyninin fundamentalist yanaşmasından narahat olan və əhalinin dindar qisminin əksəriyyətini təşkil edən Şəriətmədari tərəfdarları 1979-cu ildə dinc siyasi kursu müdafiə etmək üçün Müsəlman Xalq Respublikası Partiyası yaratdılar. Şəriətmədarinin xeyir-duasını alan bu partiya qısa müddət ərzində ən nüfuzlu siyasi qrupa çevrilməyə başladı.

Tezliklə Böyük Ayətullah Şəriətmədari ilə Ruhulla Xomeyni arasında fikir ayrılığı açıq qarşıdurmaya çevrildi. Şəriətmədari İranda dini dövlət qurulmasını nəzərdə tutan konstitusiya layihəsini rədd etdi. İranın bir çox bölglərində, xüsusən, Azərbaycanda xalq konstitusiya referendumunu boykot etdi.

[5] . O, 1979-cu ilin dekabr ayında Böyük Ayətullah Şəriətmədarini ev dustağına çevirdi və Müsəlman Xalq Respublikası Partiyasını qadağan etdi. Buna cavab olaraq, Tərbizdə ayağa qalxan xalq şəhərdəki bütün dövlət idarələrini və televiziya binasını tutdu. Qısa müddət ərzində bütün Azərbaycan şəhərlərində nəzarət xalqın əlinə keçdi.

1980-ci ilin yanvar ayının sonlarında Ruhullah Xomeyninin əmri ilə İran ordusunun tank birləşmələri Təbrizə hücum etdi. Şəhər əhalisinin ciddi müdafiəyə hazırlaşdığı bir məqamda, Böyük Ayətullah Şəriətmədari müqaviməti dayandırmağa çağırdı.

Şəhərə yeridilən və əsasən farslardan idarət olan hərbçilər və xüsusi-xidmət orqanları əhaliyə divan tutdu.

Xüsusi xidmət orqanlarının nəzarətinə götürülən Böyük Ayətullah Şəriətmədari ömrünün son günlərinə qədər qanunsuz olaraq həbsdə saxlandı. Maraqlıdır ki, hətta şah dövründə belə Mərcayi-Təqlidlər həbs edilmədiyi halda, dini dövlət qurmuş Ruhullah Xomeyni vaxtilə ona dərs demiş və onu ölümdən xilas etmiş Böyük Ayətullah Şəriətmədari kimi görkəmli Mərcayi-Təqlidi nəinki həbsdə saxlamış, hətta ona işgəncə verdirmişdir.

1982-ci ildə İran televiziyası keçmiş xarici işlər naziri Sadıq Qütbzadənin etiraflarını yayınladı. Qütbzadə Şəriətmədarinin tapşırığı ilə Xomeyniyə sui-qəsd hazırladığını bildirirdi. İşgəncə altında alındığı şübhə doğurmayan bu etirafdan az sonra onun edamı gündəmə gəlir. Lakin İmam Xomeyni onun edam olunmasına razı olmur və müctehidlərin edam edilməyəcəyini açıqlayır. Sonradan xarici kəşfiyyat qurumlarının səyilə Şəriətmədariyə sui-qəsd, sonra isə onun işkəncə ilə öldürülməsi barədə yalanlar yayılır. В апреле 1982 года, по обвинению в подготовке государственного переворота и убийства Хомейни, был арестован сподвижник Хомейни, бывший министр иностранных дел Ирана Садик Готбзаде. Он признался, что аятолла Шариатмадари был в курсе заговора и обещал финансирование и поддержку, в случае успеха. Готбзаде был расстрелян, а зять Шариатмадари, который являлся связующим звеном между Готбзаде и аятоллой, был приговорен к тюремному сроку. Шариатмадари, из-за статуса муджтахида, не был казнен, но его партия была распущена, возглавляемый им Центр исламских исследований и публикаций был закрыт, а он сам находился под домашним арестом, вплоть до своей смерти 3 апреля 1986 года

İstinadlar[redaktə]

  1. Michael M. J. Fischer, Iran: From Religious Dispute to Revolution, Wisconsin: University of Wisconsin Press, 2003, p. 196
  2. Ehsan Naraghi: From Palace to Prison. I.B.Tauris, 1994, S. 177.
  3. Gholam Reza Afkhami: The life and times of the Shah. University of California Press, 2009, S. 461.
  4. Michael M. J. Fischer, Iran: From Religious Dispute to Revolution, Wisconsin: University of Wisconsin Press, 2003, pp. 194-195
  5. Michael M. J. Fischer, Iran: From Religious Dispute to Revolution, Wisconsin: University of Wisconsin Press, 2003, pp. 221-222

Həmçinin bax[redaktə]

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: سئیید محممدکاظیم شریعتمداری