Məmmədbəyli türbəsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Məmmədbəyli türbəsi
Məmmədbəyli türbəsi
Mausoleum in Mamedbeyli-IMG 8021.JPG
Abidə haqqında məlumat
Azərbaycan dilində adı: Məmmədbəyli türbəsi
Tikili: Türbə
Ölkə: Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Şəhər: Zəngilan rayonu
Tikintisi haqqında məlumat
Başlanıb: 1305
Digər məlumatlar

Məmmədbəyli türbəsiZəngilan rayonunun Məmmədbəyli kəndindəki türbə, tarixi abidə.

Bu müqəddəs ocaq kəndin ən hündür yerində, yaşıllıqlar arasında yerləşir. Abidə haqqında ilkin məlumatı XX əsrin 40-cı illərində rus tarixçisi İ.P.Şeblıkin vermişdir. O, ArazHəkəri çaylarının hövzəsindəki abidələrdən danışarkən, Füzuli rayonundakı Mir Əli, Qubadlı rayonundakı Dəmirçilər kəndi yaxınlığındakı türbəni və başqa abidələri təsvir etmişdir. Lakin Məmmədbəyli türbəsi memarlıq quruluşu cəhətdən həmin türbələrə bənzəmədiyi üçün onun təsvirini olduğu kimi verməmişdi.

Türbə dövrümüzədək salamat gəlib çatan abidələrdəndir. Günbəzin yuxarı hissəsi azca dağılmışdır. Tikili piramidal günbəzlərlə örtülmüş səkkizguşəli prizmadan ibarətdir. Sadə işlənmiş əsas qapının üzü abidənin şimal-qərb tərəfindədir. Bina səkkiztillidir və səkkiztilli piramida çadırı ilə örtülmüşdür. Eni 76 santimetr, hündürlüyü 88 santimetr olan düzbucaqlı qapı yeri şimal-qərb tili üzərində olub yer səthindən xeyli hündürə qaldırılmışdır. Türbə yonulmuş ağ daşdan tikilmişdir, lakin pərvazı tünd rəngli daşdan hörülmüşdür. Orada yeraltı sərdabədə mövcuddur. Məmmədbəyli türbəsi Azərbaycanın bürcvari türbələrinə bənzəyir. Abidənin karnizi qara rəngli daşdan işlənmişdir. Abidənin inşasında əsas tikinti materialı kimi çay daşından istifadə edilmişdir. Kərpic tikintilərdə olduğu kimi bu türbənin divarı yükdaşıyıcı kütləyə və üzlüyə bölünmür. Üzlük, eyni zamanda divarın əsas hissəsini təşkil edir. Üst kamera divarının qalınlığı 86 santimetr olub, iki cərgədən ibarətdir. O, daxildən və xaricdən üzlük daşlarla hörülmüşdür. Onların arası boş saxlanılmış, sonra məhlulla doldurulmuşdur. Bu cür tikintiyə Azərbaycanın başqa türbələrində də rast gəlinir. Türbənin üst günbəzini tikərkən də bu texnikadan istifadə olunmuşdur. Burada da günbəz iki qatdır. Daxili günbəz sferik, xarici günbəz isə piramidal formadadır. Onların da arası məhlulla doldurulmuşdur. Kəndin yaşlı adamlarının dediyinə görə, bu abidədən Həkəri çayının digər sahilində yerləşən Şərifan kəndinə yeraltı tunel var imiş.

Türbənin qapısı üzərində yerləşən kitabəsi (qrafik təsvir)

1975-ci ildə ilk dəfə yeraltı sahə təmizlənmiş və türbənin sərdabəsi üzə çıxarılmışdır. Sərdabə 2,95 m x 3,30 m. ölçülü düzbucaq şəkilli plana malikdir. O, 190 santimetr hündürlükdə tağla örtülmüşdür. Sərdabəyə giriş qərb tərəfdəndir.

Sərdabənin döşəməsi yaxşı cilalanmış daşlarla hörülmüşdür. Orta əsrlərdə belə türbələr adətən feodal əyanların, maddi durumu yaxşı olan və eyni zamanda tanınmış şəxslərin qəbri üstündə ucaldılarmış.

Türbənin maraqlı və orijinal kitabəsi vardır. Adi sıradan çıxıb sətirdən yuxarı qaldırılmış kəlmələr, pozulub getmiş, lakin izi qalmış müəmmalı sözlər çətinliklə oxunur. Kitabə qapı yerindən yuxarı qövsvarı çatılmış bütöv daş üzərində həkk olunmuşdur. Ölçüsü 1,45 m x0,90 m.-dir. Daşın yuxarı hissəsi 21 santimetr enində kitabə motivi ilə haşiyələnmişdir. Nəsx xətti ilə yazılmış altı sətirlik ərəbdilli kitabə oyma üsulunda yazılmışdır. Dörd sətirdə "Qurani-Kərim"dən ayələr verilir. İki sətirdə, türbənin Məhəmməd əl-Hacın oğlu Yəhyanın şərəfinə hicri tarixi ilə 704-cü ildə (miladi 1305-ci il) tikildiyi göstərilmişdir.

Binanın memarı və bənnası XIV əsrdə İpək yolu üzərindəki bütün abidələri yaratmış Əli Məcdəddindir. Kitabədə göstərilən "Əl-Hac" ləqəbi bütün orta əsrlər dövründə dövlət xadimlərinə verilərmiş.

Anadoludan tutmuş Çinədək Araz boyu karvan-ticarət yolu olan İpək yolu üzərində, Zəngəzurun Səlim keçidi adlanan yerdə Elxani Əbu Səid dövründə tikilən karvansaray vardır. Həmin yol üzərində Zəngilanın Məmmədbəyli kəndində Yəhya ibn Məhəmməd türbəsinin qapısı üzərində qoyulan kitabə ölçüsü, forması, həkk olunma texnikasına görə, qeyd olunan karvansaray kitabəsi ilə eynidir. Belə kitabənin üçüncüsünə Azərbaycanın tarixi ərazisində hələ rast gəlinməmişdir. Qeyd olunan kitabədə də memar Əli Məcdəddinin adı yazılmışdır.

Zəngilan rayonu ermənilər tərəfindən işğal edildiyindən, türbənin hazırki vəziyyəti məlum deyil.

Mənbə[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]