Makedoniyalı İsgəndər

Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا

Makedoniyalı İsgəndər (Böyük III İsgəndər, qəd.yun. Ἀλέξανδρος Γ'ὁ Μέγας, lat. Alexander Magnus, müsəlman şərqində İsgəndər Zülqərneyn, e.ə. 21 iyul, 356, Pella - 10 iyun, 323, Babil) - qədim dünyanın görkəmli sərkərdəsi və dövlət xadimi, e.ə. 336-cı ildən Makedoniya hökmdarı. Aristotelin şagirdi.

E.ə. 336-cı ildə atası Filip öldürüldükdən sonra hakimiyyətə keçmiş İsgəndər Yunanıstan, Frakiya və İlliriyada Makedoniya hakimiyyətinə qarşı baş vermiş üsyanları yatırmış, Makedoniyada hakimiyyət üğrunda mübarizəyə son qoymuşdu. E.ə. e.ə. 334-cü ildə Kiçik Asiya, Əhəmənilərin (Haxamanişilərin) hakimiyyəti altında olan əraziyə hücum etdi. Makedoniyalı İsgəndər qoşunu sayca az olsa da Qranik çayı yaxınlığında Əhəməni ordusunu ağır məğlubiyyətə uğratdı (e.ə. 334, may). E.ə. 333-cü ildə artıq bütün Kiçik Asiya Makedoniyalı İsgəndərə tabe edildi. Həmin ilin noyabrında İss yaxınlığındakı növbəti döyüşdə sayca makedoniyalılardan üç dəfə çox olan III Daranın ordusu məğlubiyyətə uğradı. Bu qələbədən sonra Aralıq dənizi sahili şəhərləri Makedoniyalı İsgəndərin hakimiyyətini tanıdılar. E.ə. 332-ci il və 331 ilin qışında Makedoniyalı İsgəndər Misiri döyüşsüz ələ keçirmiş, İsgəndəriyyə şəhərinin əsasını qoymuşdu. E.ə. 331-ci ilin yazında İsgəndərin işğalçılıq yürüşünün ikinci mərhələsi başlayır. Qavqamel döyüşü III Daranın böyük ordusunun məğlubiyyəti ilə nəticələndi. İsgəndərin ordusu cənuba hərəkət edib Babil, Suz və s. şəhərləri tutdu, Əhəmənilər dövlətinin paytaxtı Persepol müqavimətsiz təslim oldu. Baktriya çanişini Bess III Daranı öldürüb özünü Əhəməni padşahı elan etdi. Lakin tezliklə İsgəndər Bessi tutaraq edam etdi. O, Orta Asiyaya (e.ə. 329) və Hindistana (e.ə. 327) hərbi yürüşlər təşkil etmiş və qələbələr qazanmışdı. E.ə. 326-cı ildə İsgəndərin on ilə yaxın davam edən Şərq yürüşü başa çatdı. İsgəndərin yürüşləri nəticəsində sərhədləri qərbdə Balkan yarımadasına, şərqdə Hindistana, cənubda Misir və Afrikanın bir hissəsinə, şimalda Qara dənizə qədər uzanan böyük bir dövlət yarandı. Lakin onun yaratdığı yeni dövlət Əhəmənilər dövlətinə nisbətən mütərəqqi idi. İsgəndərin ölümündən sonra onun yaratdığı dövlətin ərazisində bir sıra ellin dövlətləri yarandı. İsgəndərin hərbi yürüşləri Qədim Yunanıstan hərb sənətinin yüksək mərhələsi olmuşdur. İsgəndər falanqanın həmlə qüvvəsini artıraraq sıxlığını çoxaltmış, süvari qoşununu ordunun qəti zərbə və manevr qüvvəsinə çevirmiş, yeni tipli süvarilərdən (süvari və piyada döyüşməyi bacaran) istifadə etmiş və s. mühüm yeniliklər həyata keçirmişdi.

İsgəndərin Azərbaycanda olması haqqında müxtəlif rəvayətlər var. Azərbaycan nağıllarında Makedoniyalı İsgəndərin adı çəkilir. Nizami Gəncəvinin "İsgəndərnamə" poemasında İsgəndərin həyatından, hərbi səfərlərindən, fəlsəfi görüşlərindən bəhs edilir, poemada onun Bərdə hakimi Nüşabə ilə görüşü də təsvir olunur.

[redaktə / تحریر] Makedoniyalı İsgəndərin Qafqaza yürüşü

Makedoniyalı İsgəndərin qədim Azərbaycan səfərini təsdiq edən mənbələrdən biri və ən mötəbəri II əsr yunan tarixçisi Flavi Arrianın əsəridir, onun "İsgəndərin hərbi yürüşləri" əsərində, İsgəndərin bu ölkəyə hərbi səfəri, döyüşləri və s. barədə ətraflı məlumat verilir. Onun yazdığına görə, Atropatena hökmdarı Atropatın komandanlığı altında iskit-sak, alban, girkan, tapur atlıları və kadusilər İsgəndərə qarşı vuruşmuşlar: "İskit tayfasından olub Asiyada yaşayan saklar da Daranın bilavasitə müttəfiqi kimi" İsgəndərə qarşı durmuşdu; Midiyalılara Atropat komandanlıq edirdi; kadusilər, albanlar və sakasenlər də midiyalıların tərəfində idi" [s.110] və hb.

Hələ Strabon yazırdı: "Saklar kimmerilər və trerlər kimi yürüş etmişdilər: yürüşlərin biri daha uzaq, digəri isə yaxın məsafəyə olmuşdu. Onlar bu cür Baktriyanı tutdu və oraya özlərinin Sakasen adını qoydular, onlar kappadokiyalıların ölkəsinə, xüsusən ora qədər ki, o adamlar indi pontların adı ilə adlanan Yevksin dənizinədək yaşayırlar" [57, s.869, 911]. Sak//sakalar, artıq məlum olduğu kimi, iskit-türk tayfalarından idilər, hələ m.ö. təxminən IX-VI əsrlərdə yürüş etmiş, Qara dənizədək gedib çıxıbmışlar…

Strabon Makedoniyalı İsgəndərin Asiyanın Girkaniya, yəni Kaspi vilayətində olması, vilayətin çayları, məhsuldar torpaqları və s. barədə maraqlı məlumatlar verir: "Girkaniya, onunla üzbəüz tamam bərəkətli və geniş sahədir… Ölkənin xoş güzəranı bununla sübut olunur: bir üzüm tənəyi 38,88 litr, əncir ağacı 60 medimi çaxır verir; çörək güləşdən tökülən taxıldan alınır, arı becəsi ağaclara yığılır, bal isə yarpaqlardan sızır… Aristobulun dediyinə görə, Girkan meşələrində palıd ağacı bitir… Oks, hind çaylarından başqa onun Asiyada gördüyü ən böyük çaydır. Onun fikrincə, bu çayda gəmi işləyir (o da, Eratosfen də bu məlumatı Patrokldan götürüb) və çoxlu hind malları onun axdığı Girkan dənizinin aşağısına gətirilirdi, oradan onları Albaniyaya keçirirdilər və sonra Kir çayı və ardınca gələn yerlərlə Yevksin Pontuna çatdırırdılar. Qədimlərdə Oks heç xatırlanmır. Amma "Parfiyanların tarixi" əsərinin müəllifi Appollodor daim bu çayı Parfiya ölkəsinin çox yaxınından axan çay adlandırır" [56, s.482]. Strabonun məlumatına görə, hələ onun vaxtında Kaspi dənizi barədə İsgəndərin şöhrətpərəstliyi arzusuna uyğun düşünülüb uydurulmuş rəvayətlər də vardır [s. 486].

Bu məlumatlarla F.Arrianın dedikləri tam uyğun gəlir. Lakin Arrian İsgəndər haqqında daha dəqiq məxəzləri, sarayın arxiv sənədlərini araşdırmış, real dəlillərə daha çox diqqət yetirmişdi. V.V.Struve Arrianın rus dilinə tərcüməsinə ön sözündə deyir: "Arrian kamil tarixçidir və İsgəndər onun üçün əfsanəvi qəhrəman deyil, tarixi şəxsiyyət idi: İsgəndər haqqında nağıl danışan bütün yazıçılardan fərqli olaraq o, öz iş üsuluna və müraciət etdiyi məxəzlərə görə daha etibarlıdır. O, İsgəndərin tarixi üçün tamam əvəzsiz materiallar: Makedoniyadan Hindistanadək onunla yol getmiş, onun bütün göstərişlərini yerinə yetirmiş və planlarının tərtibində iştirak etmiş müasirlərinin qeyd və xatirələrini əldə etmişdi…" [27, s. 3].

Nizami "İsgəndərnamə"ni yazarkən, ən etibarlı mənbə kimi Flavi Arriana daha çox müraciət etmiş, ondan daha çox bəhrələnmişdir.

F.Arrian yazırdı: "İsgəndər yürüş zamanı geri qalmış qoşun hissəsinin çatmasını gözlədi və Girkaniyaya yola düşdü. Bu ölkə Baktriyaya gedən yoldan solda yerləşirdi. Onu yüksək meşəli dağlar örtür, onun ardınca böyük dənizədək düzənlik başlanır. İsgəndər Girkaniyaya gəlirdi; öyrənmişdi ki, Dara qoşununda qulluq edən yadellilər dağlara, tapurlara tərəf qaçmışlar, onları tapurlarla birgə tabe etmək istəyirdi" [s.124]. Strabon yazırdı: "İsgəndər Arazdan keçib Persepolisin özünə gedib çıxmış"dı [56, s.677].

F.Arrian yazırdı: "İsgəndər Qafqaz dağlarına gəlib çıxdı, orada şəhər saldı və ona İsgəndəriyyə adı verdi. adətincə, Tanrıya qurban kəsdi…" [27, s.129]. Yenə Arrianın verdiyi məlumata görə, İsgəndər öz qoşunu qarşısındakı nitqində özü deyir ki: "O, Qafqaz üzərindən keçib Kaspi keçidinin o tayına adlamışdı" [27, s. 220] və hb.

Əgər tarixi mənbələr göstərirsə ki, Makedoniyalı İsgəndər Qafqaza gəlib və orada şəhər salıb, onda bu həqiqətin izinə düşmək olar. indiyədək xalqın yaddaşında qalıb yaşayan, elində-obasında hələ də izi qalıb öz qədim adı ilə şahidlik edən bir faktı da xatırlayaq. Budur, Böyük Qafqazın mənzərəli cənub ətəklərindən birində Alazan-Həftəran vadisində - Şəkinin Orta Zəyzid kəndində geniş bir sahəni əhatə edən (indi burada üç-dörd ailənin evi və həyatyanı torpaq sahələri yerləşir) qala divarlarının qalıqları var; qalanın bürc yerləri və mərkəz gümbəzi aydınca sezilir, tamam dağılıb məhv olmuşsa da, yaddaşlarda adı qalmışdır: "İsgəndər zülqərney qalası". Təəssüf ki, belə bir mühüm tarixi obyekt indiyədək arxeoloqlarımızın diqqətindən yayınmışdır. Görünür, Makedoniya fatehi Gürcüstanda Sarkine qalasındakı məğlubiyyətdən [35, s.1-6] sonra Atropatenaya səfəri indiki Balakən-Şəki, Alazan - vadisi boyunca olubmuş ki, həm mənzərəli, həm də strateji cəhətdən əlverişli olan həmin yerdə əylənib düşərgə salıb, kənd camaatının hələ də yaddaşından silinməyən "Zülqərney qalası"nı tikdiribmiş. Bu qala - düşərgənin salındığı vaxt orada əhali yaşayıb-yaşamadığını demək çətindir. "Makedoniyalı İsgəndər əsir edib apardığı qarqarlar, gəmicyentaqlar və b. tayfaları Böyük Qafqaz dağlarının ətraflarında yerləşdirirdi" [45, s.49] - faktına qüvvət versək, deyə bilərik ki, bəlkə elə Orta Zəyzid kəndinin (üç Zəyzid var: Baş Zəyzid, Orta Zəyzid, Köbər Zəyzid) tarixi də o vaxtdan başlanır. Güman ki, F.Arrianın qeydə aldığı "İsgəndəriyyə" qala şəhəri və ya qalasından biri budur; İsgəndər qoşunu ilə burada əylənmiş, sonra isə ölkənin padşahı Nüşabə ilə maraqlanmışdı…

[redaktə / تحریر] Mənbə

• Nizami və Flavi Arrian