Mariya Küri

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Mariya Küri
fr. Marie Curie
Curie-nobel-portrait-2-600.jpg
Doğum tarixi: 7 noyabr 1867(1867-11-07)
Doğum yeri: Varşava, Rusiya İmperiyası
Vəfatı: 4 iyul 1934 (66 yaşında)
Vəfat yeri: Sansellmoz, Passi, Paris, Fransa
Mükafatları: Nobel mükafatı

Mariya Küri (fr. Marie Curie; polyak. Maria Skłodowska-Curie; 7 noyabr 1867, Varşava, Rusiya İmperiyası4 iyul 1934, Passi, Paris, Fransa) - polyak əsilli fransız kimyaçısı və fizikı. 2 dəfə Nobel mükafatı laureatı (fizika (1903) və kimya (1911) sahəsində).

Polşa əsillidir. Radium elementini kəşf etmişdir və 2 dəfə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Mariya Kyüri yeganə alimdir ki, Nobel mükafatına iki ayrı-ayrı sahədə almağa nail olmuşdur. Nobel mükafatını ilk dəfə həmçinin iki dəfə almış yeganə qadındır.

Əri Pyer Küri ilə birlikdə PoloniumRadium elementini kəşf etmişdir.

Həyatı və elmi fəaliyyəti[redaktə]

Mariya Küri

Varşavada anadan olmuşdur. Anasını və bacılarından birini çox erkən itirmişdir.

O zamanlar Polşa Rusiya İmperiyasının tərkibində idi və qadının ali təhsil alması məhdud idi.

Bir neçə il tərbiyəçi kimi fəaliyyət göstərir, Fransada təhsil alan bacısına maddi cəhətdən yardım edir. Daha sonralar 24 yaşında olarkən böyük bacısının köməyi ilə Fransanın məşhur univeristetlərindən biri olan Sarbonnaya gedir və orada fizikakimyadan təhsil alır.

Daha sonralar univeristetdə müəllimə kimi fəaliyyət göstərir və burada gələcək əri Pyer Küri ilə tanış olur və 1895-ci ildə onlar evlənirlər. Mariya öz soyadına ərinin soyadını əlavə edir. 1897-ci ildə onların qızı dünyaya gəlir. Mariya Küri, həmçinin Sarbonna Universitetində ilk qadın müəllimə, daha sonralar ilk qadın professor olmuşdur

1896-cı ildə Henri Bekkerl təsadüf nəticəsində xarici işıq mənbəsi (günəş və ya süni işıq) olmadan uran duzlarının şüalanmasını kəşf etdi. Bu fiziklər üçün əsl sürpriz idi. Fiziklər və kimyaçılar qarşısında əlavə sual meydana çıxdı: görəsən bu xassə yalnız urana və onun duzlarınamı məxsusdur, yoxsa bu başqa elementlərdə də var?

M.Küri məhz bu sual ətrafında əri Pyer Küüri ilə birlikdə tədiqatlar aparmağa başladı. Daha donralar Fransa alimləri torium elementinin də bu xassəyə malik olduğunu müəyyən etdilər.

Mariya Küri uran və torium olan filizlərin sistematik tədqiqi zamanı orada yeni iki element kəşf etdilər - radiumpolonium. I element II-yə nisbətən daha güclü işıqlandığı üçün ona radium - "şualanan" adı verildi. Digər elementə isə M.Küri öz vətəninin şərəfinə Polonium adını verdi.

M.Küri uran filizlərində işləmək və analiz etmək üçün klassik üsul işləyib hazırlamışdır.

Elementlərin öz-özünə şualanmasına radioaktivlik adını məhz Mariya və Pyer Küri vermişdir.

1903-cü ildə Mariya və Pyer "Radiasiya hadisəsinin tədqiqindəki əvəzedilməz müştərək fəaliyyətlərinə görə" Nobel Fizika Mükafatına layiq görüldülər.

1911-ci ildə M.Küri Nobel Kimya mükafatına "Kimyanın inkişafındakı əvəzedilməz fəaliyyətinə: radiumpolonium elementlərinin kəşf edilməsi, radiumun ayrılması və bu möhtəşəm elementin təbiətinin öyrənilməsinə görə" layiq görülmüşdür.

Mariya Küri uzun müddət radioaktiv elementlərlə təmasda olduğu üçün 1934-cü ildə vəfat etmişdir. O radioaktivliyin ziyanlı cəhətlərindən xəbərsiz olduğu üçün radium elementini sinəsində talisman kimi gəzdirərmiş.

O, 1867-ci ildə Polşanın paytaxtı Varşava şəhərində ziyalı ailəsində dünyaya göz açmışdır. Uşaq yaşlarında anasını itirən Mariya orta məktəbdə biliyi və ağlı ilə yaşıdlarından seçilmişdir. Hələ məktəbdə oxuyarkən qohumunun kimya laboratoriyasında assistent işləmişdir. Polşa həmin dövrdə Rusiya imperiyasının işğalı altında olduğundan Mariaya Sklodovskaya Vətəninin azadlığı uğrunda fəaliyyət göstərən polyak millətçilərinin təşkilatında iştirak etmişdir.

Mariya ali təhsil almaq istəyirdi. Lakin ailənin buna maddi imkanı olmadığından bacısı ilə maraqlı şərt kəsmişdilər. Həmin şərtə əsasən o, beş il dayə işləyərək bacısının tibb təhsili almasına yardım edəcək, sonra isə bacısı Mariyanın universitetə qəbul olmasına köməklik göstərəcək. Beləliklə, böyük bacı diplom aldıqdan sonra Mariyanı yanına-Parisə çağırmış və Mariya Sklodovskaya 1891-ci ildə Sorbon Universitetinin təbii elmlər fakültəsinə daxil olmuşdur.

Mariya Sklodovskaya 1894-cü ildə fizik Pyer Küri ilə tanış olmuş, onunla ailə qurmuşdur. Bu həmin dövr idi ki, o, poladın maqnitləşmə xassələrini araşdırırdı. 1896-cı ildə uranın şüalanma xassəsi aşkar edildikdən sonra, Mariya Sklodovskaya Küri marağını yeni sahəyə yönəltmişdir. Uran üzrə mütəxəsssis Anri Bekkerel uran birləşmələri üzərində təcrübə zamanı havanın elektrik keçiriciliyi xassəsinin yarandığını müşahidə etdiyindən, digər birləşmələrdə də həmin xüsusiyyəti araşdırmağa başlamışdır. Həmin vaxtlar Mariya Küri və həyat yoldaşı Pyer yalnız uran, torium və onların birləşmələrinin radioaktiv olduğu qənaətini irəli sürmüşdülər, sonra isə uran filizində daha güclü radioaktivlik müşahidə etdiklərindən onda naməlum elementin olduğu qənaətinə gəlmişdilər. Uzun müddət təcrübə apardıqdan sonra, onlar elmə məlum olmayan iki radioaktiv elementi də kəşf etmişdilər. Bu elementlərdən birinə "radium", digərinə isə Mariyanın vətəninin şərəfinə "polonium" adı verilmişdi. Sonrakı illərdə Pyer və Mariya Küri bu elementləri maddə halında almaq üçün təcrübələrini davam etdirmişlər. Nəticədə, 7 tonadək uran filizi işlətdikdən sonra 0,1 qram radium almaq mümkün olmuşdu. Polonium elementi isə radiumun parçalanmasından yarandığından onu almaq mümkün olmamışdı.

Bütün bu təcrübələrin nəticəsi olaraq Mariya Küri 1903-cü ildə Sorbon Universitetində "Radioaktiv maddələrin tədqiqi" adlı doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdi. Həmin il Küri ailəsi üçün uğurlu hesab edilə bilər. Belə ki, Kürilər Anri Bekkerellə birgə "Radiasiyanın araşdırılması sahəsində fövqəladə xidmətlərinə görə" fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdülər.

1906-cı ildə Pyer Küri nəqliyyat qəzasında həlak olmuşdu. Lakin Mariya Küri ona təyin olunan pensiyadan imtina etmişdir. Sorbon Universitetinin fizika kafedrasına professor təyin olunan Mariya Küri bu vəzifədə çalışan ilk qadın kimi tarixə düşmüşdür. Onun sonrakı təcrübələri radiumu metal şəklində almaqdan ibarət olmuşdur. Xanım fizik bu nəticəyə 1910-cu ildə Anri Debirnlə birgə nail olmuşdur. O, həmçinin, Beynəlxalq Ölçü və Çəki vahidləri Bürosuna radioaktiv maddələrin ilk etalonunu hazırlayıb təqdim edən alim kimi də məşhurdur.

Mariya Kürinin digər fundamental nailiyyəti kimya sahəsinə aiddir. Beləliklə, alim 1911-ci ildə "radium və polonium adlı yeni elementləri kəşf etməklə kimya elminə göstərdiyi xidmətə görə" kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Bununla da o, Nobel mükafatını iki dəfə alan ilk şəxs kimi elm tarixinə düşmüşdür.

I Dünya müharibəsindən az əvvəl Paris Universiteti və Paster İnstitutu tərəfindən radioaktiv elementlər üzərində tədqiqatlar aparmaq üçün Radium İnstitutu yaradılmış, Mariya Küri isə bu institutun fundamental tədqiqatlar və radioaktivliyin tibbi istifadəsi şöbəsinə direktor təyin olumuşdu. Müharibə zamanı o, hərbi cərrahlara radiologiyadan istifadə etməyi tədris etmişdir. Mariya Küri müharibədən çəkinməyərək, cəbhə xəttində yaratdığı tibb məntəqələrində yaralı əsgərlərin müalicəsində rentgen aparatının köməyilə fəal iştirak etmişdir. Bu tədqiqatların nəticəsi daha sonra yazdığı "Radiologiya və müharibə" adlı kitabında əks etdirmişdir. Mariya Küri müharibədən sonra da Radium İnstitutundakı fəaliyyətini davam etmişdir. 1923-cü ildə o, Pyer Kürinin tərcümeyi-halını yazaraq kitab şəklində nəşr etdirmişdir. Həmçinin, bu illərdə yenidən müstəqillik qazanmış vətəninə tez-tez səfər edərək, orada gənc mütəxəssislərə yardım göstərmişdir.

Mariya Küri Nobel mükafatından əlavə, Fransa Elmlər Akademiyasının Bertelo, London Kral Cəmiyyətinin Devi, Franklin İnstitutunun Elliot Kresson medalları ilə də təltif edilmişdir. O, 85 müxtəlif elmi cəmiyyətin üzvü olmuş, həmçinin 20 fəxri elmi adla mükafatlandırılmışdır.

Mariya Kürinin uzun illər radioaktiv elementlərlə təhlükəli şəraitdə işlədiyi üçün sağlamlığını itirmişdir. Nəticədə, o, 1934-cü ildə leykemiya xəstəliyindən vəfat etmişdir.