Maya Mədəniyyəti

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Mayya sivilizasiyası səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Mayya sivilizasiyanın hökmran olduğu ərazi. Qırmızı rəngdə-maya sivilizasiyası, qara rəngdə- Mesoamerikan sivilizasiyasının ərazisi
Palenke muzeyinin barelyefi

Maya — indiki Meksikanın cənubu və Mərkəzi Amerikanın şimal ərazilərində mövcud olmuş sivilizasiya. Bu böyük mədəniyyətin sərhədləri içərisində hazırda Qvatemala, Beliz, SalvadorHonduras dövlətləri yerləşir. Tarixdə əlifbası, incəsənəti, arxitekturası, riyaziyyatı və astronomik sistemi ilə tanınır. Təqribən e.ə. 2000-ci ildən 250-ci ilə qədər mövcud olub. Şəhərləri təqribən 250-ci ildən 900-cü illərə qədər inkişafın yüksək səviyyəsinə çatıb. XVI əsrdə ispan kolonistlərinin gəlişinə qədər fəaliyyət göstərib.

heykəl
mayya maskası

Maya xalqları daş binalar tikirdilər, onların bir hissəsi indiyə qədər istifadə edilməkdədir. Onlar tərəfindən tərtib edilmiş təqvimdən Mərkəzi Amerikadakı digər xalqalr da istifadə edirdilər. Heroqlif sistemli əlifbaları olubdur. Səmərəli əkinçilik sistemləri, astronomiyaya dair dərin bilikləri var idi.

Palanqa şəhərində mayya sivilizasiyanın qalıqları

Qədim mayaların kötücələri tək indiki maya xalqları yox, həmçinin Meksika, Qvatemala, Honduras əhаlisinin əsaslı bir hissəsidir. Mayaların bir sıra yaşayış məskənləri UNESCOnun ümumdünya irsi siyahısına salınıb. Maya mədəniyyətinin XX əsrin 80-ci illərinə qədər 1000 yaşayış məskəni tapılıbdır.

Maya mədəniyyətinə aid şəhərlər[redaktə | əsas redaktə]

Мaya şahlıqları[redaktə | əsas redaktə]

Tarixə aşağıdakı şahlıqlar məlumdur: Baakul şahlığı, Mutul şahlığı, Kanul şahlığı.

Maya xalqı bugün[redaktə | əsas redaktə]

Hal-hazırda Yukatan yarımadasında, Belizdə, Qvatemalada və Hondurasda 6,1 mln. çox maya yaşayır. Mayaların hazırki dinləri katolik dini ilə ənənəvi mayya dini ilə sintez şəklində qurulmuşdur. Yukatanda yaşayan maya xalqlarının bölgəyə görə fərqli geyim tərzi var.

Din və Qurbanvermə[redaktə | əsas redaktə]

Mərkəzi Amerika hindularındakı kimi, maya xalqında da qan çox böyük önəm kəsb edirdi. Bizim günlərə kimi çatmış bir çox keramik əşyalarda qanburaxma mistik rituallarını görmək olar. Dodaqlarını, dilini, penisini, qollarını deşməklə onlar yığılan qanı ritual qablara doldururdular. Maya inanclarına görə, qan insan enerjisinin mənbəyi və insanın ruhunu simvolu sayılırdı. Maya dini politeistikdir. Yəni maya panteonunda olan allahlar, yaşama müddəti orta insan yaşam müddəti ilə eynidir. Bunun üçün insan qurban verilməsi, mayalar üçün bir cür ilahların yaşama müddətinin uzadılması ilə əlaqələnə bilər. İnsanın allahlara qurban verilməsi fərqli formada həyata keçirilirdi - suda boğma, vulkanik daşdan hazırlanmış iti bıçaqlarla sinədə kəsik edərək "döyünən ürəyin" çıxarılması, senot adlanan böyük kəhrizlərə atma və s.

Yazı[redaktə | əsas redaktə]

Arxeoloqlar tərəfindən aşkar edilmiş ən gədim monument stella, indiki Meksikanın Oaxako ştatındadır. Onun yaşı b.e. 700 ilinə təsadüf edir. Yukatan yarımadasının ispan konkistador tərəfindən sonra maya heroqliflərinin öyrənilməsinə başlanılır. Bunlardan ən birinciləri katolik monaxları idilər. Onlar bu yazıları öyrənməklə maya xalqını xrıstian dininə çevirmək arzusunda idilər. Maya yazısı ilə ilk elmi kitab yazan isə Dieqo de Landa idi. O yanlışça hesab edirdi ki, maya yazısı latın əlifbasına çox bənzəyir, və hər simvol bir hərfin mənasındadır. İlk olaraq mayya heroqliflərinin açılmasında tanınmış Yuri Valentinoviç Knorozov oldu.

Palenke muzeyində yerləşən heroqliflər

Palenke

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]