Mayya sivilizasiyası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Mayya sivilizasiyanın hökmran olduğu ərazi. Qırmızı rəngdə-mayya sivilizasiyası, qara rəngdə- Mesoamerikan sivilizasiyasının ərazisi
Palenke muzeyinin barelyefi

Mayya — indiki Meksikanın cənubu və Mərkəzi Amerikanın şimal ərazilərində mövcud olmuş sivilizasiya. Bu böyük mədəniyyətin sərhədləri içərisində hazırda Qvatemala, Beliz, SalvadorHonduras dövlətləri yerləşir. Tarixdə mükəmməl əlifbası, incəsənəti, arxitekturası, riyaziyyatı və astronomik sistemi ilə tanınır. Təqribən e.ə. 2000-ci ildən 250-ci ilə qədər mövcud olub. Şəhərləri təqribən 250-ci ildən 900-cü illərə qədər inkişafın yüksək səviyyəsinə çatıb. XVI əsrdə ispan kolonistlərinin gəlişinə qədər fəaliyyət göstərib.

heykəl
mayya maskası

Mayya xalqları daş binalar tikirdilər, onların bir hissəsi indiyə qədər istifadə edilməkdədir. Onlar tərəfindən tərtib edilmiş təqvimdən Mərkəzi Amerikadakı digər xalqalr da istifadə edirdilər. Heroqlif sistemli əlifbaları olubdur. Səmərəli əkinçilik sistemləri, astronomiyaya dair dərin bilikləri var idi.

Palanqa şəhərində mayya sivilizasiyanın qalıqları

Qədim mayyalıların kötücələri tək indiki mayya xalqları yox, həmçinin Meksika, Qvatemala, Honduras əhаlisinin əsaslı bir hissəsidir. Mayyalıların bir sıra yaşayış məskənləri UNESCOnun ümumdünya irsi siyahısına salınıb. Mayya mədəniyyətinin XX əsrin 80-ci illərinə qədər 1000 yaşayış məskəni tapılıbdır.

Mayyalıların şəhərləri[redaktə]

Мayya şahlıqları[redaktə]

Tarixə aşağıdakı şahlıqlar məlumdur: Baakul şahlığı, Mutul şahlığı, Kanul şahlığı.

Mayya xalqı bugün[redaktə]

Əsas məqalə: Mayya

Hal-hazırda Yukatan yarımadasında, Belizdə, Qvatemalada və Qondurasda 6,1 mln. çox mayyalı yaşayır. Mayyalıların hazırki dinləri katolik dini ilə ənənəvi mayya dini ilə sintez şəklində qurulmuşdur. Yukatanda yaşayan mayya xalqlarının bölgəyə görə fərqli geyim tərzi var.

Din və Qurbanvermə[redaktə]

Mərkəzi Amerika hindularındakı kimi, mayya xalqında da qan çox böyük önəm kəsb edirdi. Bizim günlərə kimi çatmış bir çox keramik əşyalarda qanburaxma mistik rituallarını görmək olar. Dodaqlarını, dilini, penisini, qollarını deşməklə onlar yığılan qanı ritual qablara doldururdular. Mayya inanclarına görə, qan insan enerjisinin mənbəyi və insanın ruhunu simvolu sayılırdı. Mayya dini politeistikdir. Yəni mayya panteonunda olan allahlar, yaşama müddəti orta insan yaşam müddəti ilə eynidir. Bunun üçün insan qurban verilməsi, mayyalılar üçün bir cür allahların yaşama müddətinin uzadılması ilə əlaqələnə bilər. İnsanın allahlara qurban verilməsi fərqli formada həyata keçirilirdi - suda boğma, vulkanik daşdan hazırlanmış iti bıçaqlarla sinədə kəsik edərək "döyünən ürəyin" çıxarılması, senot adlanan böyük kəhrizlərə atma və s.

Yazı[redaktə]

Əsas məqalə: Mayya (yazı)

Arxeoloqlar tərəfindən aşkar edilmiş ən gədim monument stella, indiki Meksikanın Oaxako ştatındadır. Onun yaşı b.e. 700 ilinə təsadüf edir. Yukatan yarımadasının ispan konkistador tərəfindən sonra mayya heroqliflərinin öyrənilməsinə başlanılır. Bunlardan ən birinciləri katolik monaxları idilər. Onlar bu yazıları öyrənməklə mayya xalqını xrıstian dininə çevirmək arzusunda idilər. Mayya yazısı ilə ilk elmi kitab yazan isə Dieqo de Landa idi. O yanlışça hesab edirdi ki, mayya yazısı latın əlifbasına çox bənzəyir, və hər simvol bir hərfin mənasındadır. İlk olaraq mayya heroqliflərinin açılmasında tanınmış Yuri Valentinoviç Knorozov oldu.

Palenke muzeyində yerləşən heroqliflər

Palenke

Mənbə[redaktə]