Mentalitet

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Mentalitet bir qrup insanın eyni dövrdə eyni cürə hərəkət etməyə özünü məcbur hiss etməyidir. İngilis dilində tam qarşılığı "sürü davranış və ya düşüncəsi" olaraq gedən mentalitet elmdə daha çox qoyun, at kimi heyvanlara aid edilsə də bəzi, xüsusilə də şərq cəmiyyətlərində bu formalaşmış sistemə tez-tez rast gəlinir. Mentalitet insanların inkişafının qarşısını alan, hətta geriləməyə aparan, onları öz dövrlərinə görə yox, özlərindən qabaq yaşamışların adətləri və şərtləri ilə yaşamağa vadar edən bir məvhumdur. Elmdə bir növ psixoloji xəstəlik kimi də qəbul edilən mentalitetin əslində "sürüdən dala qalma" qorxusu əsasında formalaşdığı müəyyən edilib. Lakin qəribə tərəfi odur ki, bu qorxunu "sürü"nün bütün üzvləri keçirir. Mentalitet ilk canlının yaranmağından bu yana mövcud olmuşdur. Lakin bu məvhum ilk dəfə 19-cu əsr fransız sosyal psixoloqları Gabriel Tarde və Gustave Le Bon tərəfindən elmə qazandırılmışdır. Mentalitet həmçinin "Sülh və Müharibədə Sürü İnstinktləri" kitabının müəllifləri Sigmund Freud və Wilfred Trotter tərəfindən də araşdırılıb. Bundan başqa sosioloq və iqtisadçı Thorstein Veblen öz teoriyası ilə necə fərdi şəxslərin digər qrup üzvlərinin hərəkətlərini yamsıladığını izah edir.

Mentalitet barədə aparılmış təcrübə[redaktə]

Mentalitetlə bağlı insanlar və heyvanlar üzərində bir çox təcrübələr aparılıb. Onlardan biri də ABŞ-da meymunlarla edilmiş təcrübədir. Belə ki, bir otağa beş ədəd meymun salınır və həmin otağın tavanından iplə banan salladılır, bananın altında isə onu götürə bilmək üçün pilləkan qoyulur. Meymunlar başa düşürlər ki, bananı götürə bilmək üçün pilləkana çıxmaq lazımdır. Beləliklə meymunlardan biri pilləkanla çıxaraq bananı götürür, elə bu anda təcrübəni aparanlar kənarda qalan meymunların üstünə soyuq su tökürlər və bu hadisə bir-neçə dəfə təkrarlanır - hər dəfə hansısa bir meymun bananı götürməyə cəhd edəndə digərləri soyuq su ilə sulanır və sulanan meymunlar bananı götürən meymunu döyürlər. Nəticədə bir neçə cəhddən sonra heç bir meymun pilləkan tərəfə yaxınlaşmağa cəsarət edə bilmir. Bundan sonra təcrübəçilər suyu bir də açmamaq şərtilə kəsirlər və həmin beş meymundan birini çıxardıb yerinə tamamilə yeni bir meymun qoyurlar. Vəziyyətdən xəbəri olmayan yeni meymun pilləkanla çıxaraq bananı götürür, digərləri bu dəfə sulanmamaqlarına baxmayaraq yeni meymunu döyürlər. Bu hadisədən sonra təcrübəçilər yenə köhnə meymunlardan birini çıxardaraq yeni meymun salır. İkinci gələn yeni meymun da bananı götürməyə cəhd edəndə digərləri tərəfindən döyülür, maraqlısı isə odur ki, onu döyənlər arasında vəziyyətdən xəbərsiz birinci yeni gəlmiş meymun da var idi. Bu proses beş meymunun beşinin də tamamilə yenilənməyinə qədər davam edir. Nəticədə isə otaqda vəziyyətdən qətiyyən xəbəri olmayan və su dəyməmiş beş meymun qalır və bu beş meymunun heç biri artıq səbəbini bilmədən pilləkana yaxınlaşmağa cəsarət edə bilmir. Yəqin ki, həmin meymunların dili olsaydı və onlara "niyə pilləkana yaxınlaşmırsınız?" sualı verilsəydi cavabını bilməyəcəkdilər.