Menteşe bəyliyi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Menteşoğulları bəyliyi (qısaca Menteşe bəyliyi olaraq da anılır) — Rum Səlcuqlu dövlətinin çökməsi və dağılmasıyla başlayan Anadolu bəylikləri dönəmində Cənubi-qərbi Anadoluda qurulmuş bir Türk bəyliyidir.

Tarixi[redaktə]

Sınırları aşağı yuxarı bugünkü Muğla bölgəsinə bərabər gələn bu bəyliyin hakimiyəti, XIII əsrin ortalarından XV yüzilin başlarına qədər davam etmişdir. Digər Anadolu bəylikləri kimi Osmanlı imperiyası hakimiyətinə keçmişdir. Muğla ili Osmanlı dövləti nin son dönəmlərinə qədər Məntəşə vilayəti olarak anılmıştır.

Rum Səlcuqlu dövləti Anadolunu iskan siyasəti çərçivəsində, özəlliklə Monqol zulmündən qaçaraq şərqdən gələn Türk boylarını Qərbi Anadoludaki uç bölgələrinə yərləştiriyorlardı. Məntəşə Bəyin kumandasındaki Türklər də, Bizanslılar ın Kariya dedikləri, bugünkü Muğla bölgəsinə yerləşdirildi. Bu arada Monqol baskısının ətkisiylə Rum Səlcuqlu dövlətinin nüfuzunun gündən günə azalması, uçlardaki bu Türk unsurlara gəniş bir harəkət sərbəstisi verməkdəydi. Məntəşə bəy idarəsindəki Türkmənlər də, 1261-ci ildən sonra Muğla çəvrəsində fətihlərə girişərək, bölgəyə daha sağlam bir şəkildə yərləşməyə başladılar. 1278-ci ildə Bizans imperatoru VIII Mixail Palaeoloqun oğlu Andronikos, Muğlanı böyük bir ordu ilə mühasirə etdisə də, ala bilmədi. AydınGözəlhisar qalələrini tahkim ətməklə yətinip gəri dönmək məcburiyyətində qaldı. Onun dönüşü ilə hərəkətə keçən Məntəşə bəy, qısa müddətdə Aydın ilə Gözəlhisarı zəpt etdi (1282). Beləcə Türklər, Menderes hövzəsinə və cənubuna tamamən hakim oldular.

Bölgədə XIII əsrin ikinci yarısından sonra başlayan Məntəşə bəyliyi hakimiyəti, Antalyanın Alakır çayı qərbindən etibarən; Finikə, Kaş, Almalı, bütün Muğla, Çaməli, Acıpayam, Tavas, BozdoğanÇinəyə qədər yayıldı. Donanmaya sahib olan Bəylik, Aralıq dəniziEgey dənizində fəaliyətlərdə oldu.

1282-ci ildən sonra vuku bulan olaylarda, Məntəşə bəyin adına rastlanmamaktadır. Bu durumda onun, 1282 yılı sonunda vəya 1283tə vəfat əttiği sanılmaktadır. Meğri yaxınlarında bulunan türbəsində gömülüdür. Məntəşə Bəydən sonra, yərinə oğlu Məntəşəoğlu Məsud bəy keçdi. Saltanat dəğişikliğindən faydalanmak istəyən Bizanslılar, təkrar Karya üzərinə səfərə kalkıştılarsa da muvaffak olamadılar. Bizanslıları bozguna uğratan Məsut Bəy, oluşturduğu güçlü donanmayla Rodos Adasına çıkartma yaptı. 1300də yapılan çıkartma ilə Rodos Adasının Türklər tarafından fəthi, Papalığı harəkətə gəçirdi. Papa V. Kləmənt ilə Fransa Kralı Güzəl Filipin təşvik və yardımları üzərinə, yarı korsan yarı tarikat mənsubu Sən Jan Şövalyələri, Rodosa hücum əttilər. Sən Jan Şövalyələrinin 1310 yılında başlayan hücumu, 1314 yılında Rodosun tamamını Hristiyanlık adına gəri almalarına qədər davam ətti. Məsut Bəy, 1320-ci ildən öncə vəfat ədincə, yərinə oğlu Məntəşəoğlu Şücaüddin Orhan bəy gəçti.

Şücaüddin bəy də, 1320-ci ildə Rodos adasına səfər tərtib edib adanı geri almaq istədi, fəqət müvəffəq ola bilmədi. 1340-cı illərdə vəfat etdiyi təxmin ədilən Şücâüddin Orhan bəyin yerinə oğlu Məntəşəoğlu İbrahim bəy keçdi.

İbrahim bəy, Latın Xaçlılar ının işğalına uğrayan İzmiri gəri almak için, 1344-cü ildə Aydınoğlu Umur bəy ə yardım ətti. Məntəşə donanması bu dönəmdə Latinləri davamlı surəttə taciz ətti. Məntəşə və Venesiya donanmasının mücadələsi, 1355-ci il antlaşmasına qədər sürdü. İbrahim Bəyin 1360-cı illərdə vəfatıyla Məntəşəoğulları bəyliyi, Musa, Məhmət və Ahmət adlarındaki üç oğlu arasında taksim olunarak idarə ədildi.

Osmanlı dövlətinin AnadoluRumeli ndə gənişləyip büyüməsinə paraləl olarak, Məntəşəoğulları bəyliyi torpaqları da, İldırım Bəyazidin 1390-cı ildə Anadolu səfəri sonunda Osmanlı hakimiyətinə keçdi və 1402-ci il Ankara döyüşü na qədər Osmanlı hakimiyətində kaldı.

Əmir Teymur, Anadolu bəyliklərinə əski yərlərini iadə əttiğində, Məntəşəoğlu İbrahim bəyin oğlu Məntəşəoğlu İlyas bəyə də Məntəşəyi vərip, əmir tayin ətti. 1402-1413-cü illər arasındaki Fitrət dövründən sonra, Məntəşəoğulları ailəsi, 1414-cü ildə Osmanlı Sultanı I Mehmedin hakimiyətini tanıdı. Məntəşə toprakları, 1424-cı ildə bütünüklə Osmanlı dövlətinə qatıldı.

Anadolunun günəybatısında 200 ilə yaxın hakim olan Məntəşəoğullarına ait mədəniyyətsənət əsərləri, hala mövcutdur. Bölgədə cami, mədrəsə, türbə və digər sosyal müəssəsələr inşa ədən Məntəşə Bəyliğinin Milas, Muğla, BəçinBalat şəhirlərində, zamanına görə fakültə dərəcəsində, yüksək vasıflı mədrəsələri vardı. İlyas bəyin, 1404-cü ildə Balatta (Milet) yaptırdığı İlyas bəy Camii, Türk sanat əsərləri arasında orijinal və nadidə bir örnək olarak gözə çarpmaktadır.

Məntəşə bəyləri, ilmə, alimlərə çok dəğər vərir, himayə ədərlərdi. Mövlana Cəlaləddin Ruminin nəvələrindən Ulu Arif bəyə hörmət göstərib; Məvləviliyin, bölgələrində yayılmasına müsaadə etmişdilər. Məntəşəoğlu İlyas bəy adına İlyasiyə fit-Tıb adında bir tibb kitabının, Məntəşəoğlu Məhmət Bəy oğlu Mahmud Çələbi adına da Baznamə adında ovçuluğa dair bir kitabın Farscadan tərcümə ədilmiş olması bir başka örnəktir.

Məntəşəoğulları güçlü bir donanma gəliştirmə yolunda ciddi çalışmalar yapmış olmaları nədəniylə də digər Anadolu Bəylikləri arasında dikkat çəkməktədir. Misir daki Məmlük dövləti Frənklərə karşı Anadoludan yardım istədiğində, Məntəşəoğullarının 200 kadırga göndərmə vaadində bulunmuş olmaları dənizlərdəki güç və səviyələrini göstərməsi bakımından önəmlidir.

İstinadlar[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]