Min nəfərin ekspedisiyası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Min nəfərin ekspedisiyası
Risorcimento
Partenza da Quarto.jpg
Min nəfərin Genuyadan yola düşməsi
Tarixi 1860-1861
Yeri Cənubi İtaliya
Nəticəsi Cənubi İtaliyanın İtaliya Krallığına daxil olması
Komandanlar
Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg Cüzeppe Qaribaldi
Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg Nino Biksio
Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg Enriko Çaldini
Flag of the Kingdom of the Two Sicilies (1860).svg [[en:Francis II of the Two Sicilies|II Fransisk]]
Tərəflərin hərbi qüvvəsi
1089 əsgər 30000 əsgər
İtkilər
500 ölü və yaralı 1000 ölü və yaralı

Min nəfərin ekspedisiyası (it. Spedizione dei Mille) — inqilbi qeneral Cüzeppe Qaribaldinin 1860-1861 il kampaniyası. Min nəfərlik dəstə ilə İtaliyanın cənubuna enən Haribaldi, “Hər iki Siciliya krallığını” məğlubiyətə uğradır, nəticədə onun ərazisi Sardiniya krallığı tərəfindən zəbt olunur və birləşmiş İtaliya krallığına daxil olur.

Əsas şərtləri[redaktə]

Ekspedisiya, “Sardiniya krallığının” baş naziri Kamillo Kavurun ilhamverdiyi, İtaliyanın birləşdirilməsi kampaniyasının bir hissəsi idi. 1860 ilin martında krallığ öz ərazisinə “Mərkəzi İtaliyanın birləşmiş vilayətlərini” birləşdirdi. Birləşmə kampaniyasının növbəti mərhələsi, Appenin yarımadasının güney hissəsini və Siciliyanı əhatə edən Hər iki Siciliya krallığının ərazisinin zəbt edilməsi idi.

Siciliyaya enmə[redaktə]

11 may 1860 ildə Haribaldi, nüfuzlu siciliyalıların, xüsusi ilə Françesko Krispinin və Britaniya donanmasının, dəstəyini təmin edərək, təxminən min nəfərdən ibarət dəstənin başında iki buxarlı gəmi ilə, Siciliyanın ən qərb məntəqəsi olan Marsala yan aldı. Qaribaldinin tərəfdarları Siciliyada könüllüləri cəlb etməyə başladı. Mayın 15 də gecə Qaribaldinin 1170 nəfər və dörtd topdan ibarət “minliyi” siciliyalı partizanları piçottilərin dəstəyi ilə, qeneral Landinin komandanlığı altında, iki minlik neapolitan qoşunu ilə Kalatafimi yaxınlığında toğğuşdu. Döyüş vaxtı Haribaldi məşhur kəlməsini qışqırdı: “Ya biz burada İtaliyanı yaradırıq, ya da ölürük!” 6 saatlıq döyüşdən sonra Haribaldiçilər düşməni mövqelərindən sıxışdırıb, onları qaçmağa məcbur etdilər[1].

Tezliklə dəstənin sayı yerli könüllülərin hesabına 1200 nəfərə çatdı. 27 may Qaribaldi adanın paytaxtı olan Palermonu mühasirəyə aldı. Baxmayaraq ki şəhərin qarnizonu onun dəstəsinin sayını bir neçə dəfə üstələyirdi, xalq kütlələrinin və eləcə də türmələrdən qurtulan dustağların Haribaldinin tərəfində çıxış etməsi (eyni zamanda ehtimal var ki, qarnizon komandanlığı britaniyalılar tərəfindən satın alınmışdı)burbon qoşunlarını təslim olmağa vadar etmişdi. Qaribaldi Burbon hakimiyətini devrilmiş elan etdi, özünü isə II Viktor İmmanuilin adı ilə Siciliyanın diktatoru elan etdi. Palermonun təslim olmasından sonra Burbon qoşunları adanın şərq hissəsinə çəkildilər, onların nəzarətində ancaq Sirakuz, Auqusta, MilaççoMessina qaldı. İyulun 20 də Haribaldi, həm dənizdə həm də qurudan əməliyat edərək, onlara Milaççoda hucum etdi və onları məğlubiyətə uğratdı. Messina istehkamdan başqa neapolitanlardan qurtuldu. Qoşunları artıq 18000 nəfərə çatan Qaribaldi, beləliklə bütün adaya yiyələndi. İtalyan millətinin borcu, istənilən halda Romanın və Venesiyanın birləşdirilməsinə nail olmaqdır tezini bəyan edən “Hərəkət partiyasının” təsiri ilə, Qaribaldi Siciliyadan olan millət vəkillərinə elan etdi ki, əgər Siciliyanın Viktor İmmanuilin monarxiyası ilə birləşməsi İtaliyanın birləşməsindən öncə təmin olunacaqsa, onda o sonrakı hərəkətlərdən imtina edəcək və uzaqlaşacaq. Haribaldinin bu sözləri elə güclü təsir bağışladılar ki, onun təyin etdiyi nazirlər istefa verdilər. Tezliklə Haribaldi özü işlərin yönləndirilməsini Turinə həvalə olunmasını daha doğru hesab etdi və Kavurun vise –diktator postuna təklif etdiyi pyemontlu Depreçisi qəbul etdi.

Kalabriyaya enmə. Müharibənin bitirilməsi. Volturno yaxınlığındakı döyüş[redaktə]

Avqustun 19 da, Sardiniya donanmasının qalxanı altında Qaribaldi Reco yaxınlığında Appenin yarımadasına endi və Montaleone yaxınlığında neapolitan qenerallarını məğlub etdi. Öz qoşunlarını Salernoda qoyub, Haribaldi sentyabrın 7 də öz qərargahının bir neçə zabitinin müşayəti ilə, Neapola gəldi, II Françisk artıq qaçmışdı. Fortlarda 8000 nəfərlik qarnizon var idi, ama müqavimət barədə istənilən fikir ağlasığmaz idi, və Qaribaldi qorxmadan, onu alqışlayan kütlənin əhatəsində şəhərə daxil oldu. Neapolitan qoşunları, Volturno xəttində müdafiyə savaşı aparmaq üçün Kapuyaya çəkildilər.

Bu arada haribaldiçilər quzeyə doğru hərəkət etməyə başladılar, lakin Kayaççoya sıxışdırıldılar. Bu uğurla ürəklənən neapolitan ordusu hucuma keçdi. Yenə qoşunları üzərində komanldanlığı üzərinə götürən Haribaldi, ancaq böyük çətinliklə düşməni geriyə Kapuyaya çəkilməyə vadar etdi. Burada Viktor İmmanuilin qoşunları onun yardımına gəldi, və onun Haribaldi ilə görüşü oktyabrın 26 da Teano həndəvərində baş verdi. Kapuyanın təslim olunmasından sonra Viktor İmmanuil Neapola daxil oldu.

Hər iki Sicliyan krallığının istilası 1861 il fevralın 13 də, II Françisk tərəfdarları tərəfindən saxlanılan Qaeta Pyemont qoşunlarına təslim olan zaman başa çatdı. Həmin ilin martında İtaliya krallığı yarandı.

Qaynaq[redaktə]

  1. Военная энциклопедия в 8 томах. 3 "Д" -квартирьер Москва Военное издательство 1995. səh. 456