Mingəçevir kilsə kompleksi
| Mingəçevir kilsə kompleksi | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
||||||||
| Ölkə |  Azərbaycan |
|||||||
| Bölgə | Mingəçevir | |||||||
| Yerləşdiyi ərazi | Mingəçevir SES | |||||||
| Əsası qoyulub | IV – VII əsrlər | |||||||
| Din | Xristianlıq | |||||||
| Memarlıq quruluşu | Alban memarlığı | |||||||
| Tikildiyi dövr | Qafqaz Albaniyası | |||||||
![Kompleksin tərkibində ən qədim məbəd binası olan 1 nömrəli məbəd binasının görünüşü[1]](/wiki/%C5%9E%C9%99kil:Ming%C9%99%C3%A7evir_bir_n%C3%B6mr%C9%99li_kils%C9%99_1.jpg)
Mingəçevir kilsə kompleksi – 1946–cı ildə Mingəçevir SES–in tikintisi zamanı aşkarlanmış IV-VII əsrə aid alban kilsə kompleksi. Kilsə qədim zərdüşti məbədinin özülləri üstündə inşa edilmişdir.[2][3]
Mündəricat |
[redaktə] Tədqiqi
Kompleksə daxil olan əsas məbəd binası günbəzsiz olmuşdur. Bu cür uzunsov, günbəzsiz məbədlər Albaniyanın ən erkən kilsə binaları olmuşlar. Xronoloji baxımdan bu cür abidələrin tikintisi IV əsrdə, digər daha mürəkkəb tikililərlə eyni zamanda başlanmış, VIII əsrədək memarlıqda mövcudluğunu saxlamışdır.[4]
Məbədin dövrümüzə yalnız xarabalıqları qalmış və bu xarabalıqlar da arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkarlanmışdır. Lakin həmin xarabalıqlar belə bu möhtəşəm kilsə haqqında təsəvvür yaratmağa imkan verir.[5]
[redaktə] 1 №-li məbəd
Kompleksə daxil olan daha qədim tikili Mingəçevirdəki 1 №-li məbəddir.[6] Bu məbəd 3 №-li qədim yaşayış yerinin birinci – aşağı təbəqəsində aşkara çıxarılmışdır.[7] Plan baxımından həmin məbəd uzunluğu 19,4 metr, eni isə 7,7 metr olan dördguşəli tikilidir. Şərq divarları istisna olunmaqla məbədin qalan divarları qismən salamat qalmışdır.[8] Bu məbəddə səcdəgah absidası yox idi və burada qapı Şərq divarından qoyulmuşdu. Başqa divarlarda qapı oyuğu izlərinin aşkar olunmaması bu qənaətə gəlməyə əsas verir.[9] Məlum olduğu kimi, şərq tərəfdən giriş xristian tikililəri üçün səciyyəvi deyildir. Lakin bu cəhət Albaniyanın bəzi başqa erkən xristian tikililərində vardır.[10]
1 №-li məbədin şimal və cənub divarlarının içərisində 6 çıxıntı vardır. Həmin çıxıntılar ibadət edənlər üçün oturacaq rolunu oynamışdır. Ruhanilər üçün oturacaq yerləri yalnız bəzi pravoslav kafedral kilsələri və patriarx kilsələri üçün səciyyəvi idi. Bu cür yerləri, adətən, kilsə döşəməsindən bir və ya iki pillə yuxarıda, xorun yanında, səcdəgaha doğru səmtdə tikirdilər. Mingəçevir məbədindəki çıxıntılar məbədin ortasına doğru yönəlmişdir. Bunun səcdəgahın Şərq hissəsində deyil, məbədin ortasında yerləşməsi ilə bağlı olduğunu güman etmək olar. Arxeoloq R.M.Vahidovun fikrincə, səcdəgah məbədin qərb hissəsində yerləşirdi.[11]
Səcdəgah absidasının olmadığı məbədlərdə qapı oyuğu, adətən, Şərq divarında yerləşirdi. Bu cəhət başqa oxşar abidələrdə, habelə Amarasdakı (IV əsrə aid olan) Müqəddəs Qriqoris məbədində, Müqəddəs Yelisey monastırının ilkin kompleksinin planlaşmasında, habelə səcdəgah absidası olmayan bir sıra zəng qüllələrində müşahidə edilir.[12]
Mingəçevir məbədinə oxşar xristian tikililəri Albaniyada hələ kilsə qurğularının planlaşmasının ciddi qanun-qaydalarının işlənib-hazırlanmadığı dövrdə ucaldılmışdı. Ona görə də qanunla müəyyən olunmuş normalardan müəyyən sapmalar Albaniyada erkən kilsə tikililərinin səciyyəvi cəhəti idi.[13]
Katolikosluğun təsis olunmasından sonra kilsə binalarının tikintisi ciddi tələblərə tabe olunmağa başlandı. Mxitar Qoşun "Qanunnamə"sində deyilir ki, "kilsənin özülü pravoslavlığın qaydaları əsasında qoyulmalıdır, bu məsələdə yalnız yepiskop və yaxud onun əmri ilə xoryepiskop və yaxud peretut haqlıdır. Kim yepiskopun və yaxud xoryepiskopun icazəsi olmadan kilsənin özülünü qoymağa cəhd edərsə, biz əmr edirik ki, bu cür kilsə dağıdılsın və özül yenidən qoyulsun, beləliklə, kilsə qaydasına toxunulmaz şəkildə əməl edilsin. Bu qayda sarsılmazdır".[14]
[redaktə] Digər abidələr
Mingəçevirdəki ikinci məbədin tikilişi ərəfəsində artıq ölkədə kilsə tikintisinin qanunları təşəkkül tapmışdı.[15] Məbədin tikintisi IV əsrə aid edilir.[16] Bu məbəd birinci məbəddən 8 metr cənubdadır. Abidə plan baxımından dördguşəli olan böyük zaldan ibarətdir, zalın uzunluğu 12,4 metr, eni isə 5,4 metrdir. Birinci məbəddən fərqli olaraq bu məbədin şərq tərəfində nalşəkilli absidada səcdəgah yüksəkliyi vardır. Həmin altlıqlar taxtadan olan sütunlar üçün dayaq rolunu oynayır, sütunlar isə tavan örtüyünü saxlayırdı.[17]
Üçüncü məbəd V – VI əsrlərdə, bilavasitə birinci məbəd üzərində tikilmişdir, ibadət zalına (12,5x5,7 metr ölçülərində) və yarımdairəvi absidaya malik olan birnefli kilsə olmuşdur.[18] Çiy kərpiclərdən tikilmiş divarların qalınlığına əsasən demək olar ki, məbəd tağtavanla örtülmüşdü.[19]
Dördüncü məbəd üçüncü məbədin xarabalıqları üzərində tikilmişdir. Bu abidə müxtəlif zamanlarda tikilmiş üç binadan ibarət idi. İlk bina məbəd olmuş, məbədin yanında əlavə tikili inşa edilmiş, sonralar isə həmin binaların lap yanında üç otaqdan ibarət olan üçüncü bina ucaldılmışdı. Ən böyük otaq əlavə tikili idi. Qalan 2 otaq isə hücrə və yaxud məbədin təsərrüfat otaqları ola bilərdi. Məbəd VI – VII əsrlərə aid edilir. Kilsə üçüncü məbədin plan quruluşunu ciddi şəkildə təkrarlayır. Yeni binanın planlaşmasında əski məbədin planının dəqiq konturlarının dəfələrlə təkrarlanması üsulları Qafqaz Albaniyasında ənənələrə riayət etmək tələbini qoyan qanunun mövcud olduğuna dair ehtimalın irəli sürülməsinə əsas verir. Bu hal Mingəçevir kompleksi üçün xüsusilə səciyyəvidir.[20]
[redaktə] Tapıntılar
Mingəçevirdə, VI əsr məbədinin qazıntıları zamanı daş üzərində oyma sənətinin çox gözəl nümunələri aşkar olunmuş sütun və kapitel qalıqlarında, pəncərənin oyuq və haşiyələrində, divarların dekorativ tərtibatı ünsürlərində qorunub saxlanmışdır.[21][22] Sütunların başı, pəncərə yerlərinin haşiyələri və məbədin digər memarlıq detalları əsasən nalvari tağ şəklində oyulmuş, sütunların dairəvi əsasları qədim keramika və metal məmulatını bəzəyən qabırğavari naxışlarla örtülmüşdür.[23] Məbədin tikintisində oyma sənətinin belə geniş tətbiqi, müxtəlif forma və çeĢidli divar bəzəklərinin – buruqların, xonçaların, rəsmlərin olması onun zəngin tərtibatını bir daha sübut edir.
Qəbirüstü abidələrin dekorativ tərtibatında da daş üzərində bədii oyma üsulu tətbiq edilirdi. O dövrə dair tapıntılar belə abidələrdə qədim alban bəzək motivlərindən – üzüm salxımı, altıguşəli xonça, günəş, xaç, dolama və buruq şəkilli xətlərdən istifadə edildiyini göstərir.[24] Qəbirüstü daşlarda oyulmuş ov, ziyafət, süvarinin görüşü və b. səhnələr öz plastikliyi, təsviri motivləri, habelə kompozisiya xüsusiyyətlərinə görə Bakıda Azərbaycan Tarixi Muzeyində saxlanılan tunc möhürlər və üzük qaşlarındakı təsvirlərlə uyuşur.[25] Həmin təsvirlər Sankt-Peterburqdakı Dövlət Ermitajında saxlanan alban yazılı daş lövhəsindəki relyefləri də xatırladır.[26][27]
Mingəçevirdə qədim albanların müqəddəs od məbədinin yerində aparılmış qazıntılar zamanı tapılmış iki relyefin kompozisiyası çox plastik və ifadəlidir.[28] V – VI əsrlərə aid olunan bir relyef yazılı daş üzərində həkk edilmişdir. Burada üz-üzə dayanmış "müqəddəs" baftalı iki tovuzquşu təsvir olunmuşdur. Onları bir-birindən "müqəddəs" ağac rəsmi ayırır. Tədqiqatçıların fikrincə, yuxarı hissəsində geniş oyuğu olan bu daşın üstündə qurban kəsilirdi. Digər relyefdə sol əli ilə yüyəni tutmuş atlı təsvir edilmişdir. Atlının başını və atın ayaqlarını təsvir edən hissə dağılsa da, yəhərin və süvarinin paltarının əksi relyefin həyatiliyini təsdiq edir.[29]
Alimlərin fikrincə (K.V.Trever və b.), bu dövrdə artıq xristianlığı qəbul etmiş albanlar öz incəsənət əsərlərində hələ də əvvəlki etiqadlarını əks etdirən surətləri (o cümlədən "müqəddəs" ağacı, "müqəddəs" baftalarla bəzənmiş, xristian simvolikasına görə həyat, bütpərəstlikdə isə ölüm rəmzi olan tovuz quşlarını və s.) qoruyub saxlamışdılar.
[redaktə] Kompleksə daxil olan məbədlərin planı
 |
 |
 |
 |
||||
| Kompleksə daxil olan birinci kilsənin planı | Kompleksə daxil olan ikinci kilsənin planı | Kompleksə daxil olan üçüncü kilsənin planı | Kompleksə daxil olan dördüncü kilsənin planı |
[redaktə] Arxeoloji qazıntılar nəticəsində əldə edilən əşyalar
 |
 |
 |
|||
| Mingəçevir kilsə kompleksi ərazisində arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarlanmış üzərində tovuzquşları və müqəddəs xaç təsviri olan alban yazılı daş. Daş bəzi araşdırmaşılara görə xaç altlığı, bəzlərinə görə isə qurbangah olmuşdur. (Daş Azərbaycan Tarix Muzeyində saxlanılır) | Kompleks ərazisində arxeolji qazıntılar zamanı aşkarlanmış üzərində alban əlifbası ilə yazılar olan şamdanlar (Azərbaycan Tarix Muzeyi) | Kompleks ərazisində arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarlanmış üzərində alban xaçı aşkar olunmuş şamdan (Azərbaycan Tarix Muzeyi) |
[redaktə] Həmçinin bax
[redaktə] İstinadlar
- ↑ Vahidov R.M. Mingəçevir III-VII əsrlərdə. Bakı, 1965
- ↑ Q.M.Aslanov, R.M.Vahidov, Q.İ.İone – Qədim Mingəçevir, Bakı, 1959.
- ↑ Qazıyev S. M. İki küp və iki katakomba qəbri. MKA, III, Bakı, 1953
- ↑ Асланов Г.М., Ваидов Р.М., Ионе Г.И. Древний Мингечаур. Баку 1959
- ↑ Ваидов Р.М. Археологические работы в Мингечауре в 1950 г. КСИИМК, ХLVI, 1952
- ↑ Ионе Г.Н. Археологические раскопки в Мингечауре.//ДАН АзССР, II, 1946, № 9.
- ↑ Казиев С.М. Археологические памятники Мингечаура как исторический источник для изучения истории Азербайджана.//ИАН АзССР, 1950, 7
- ↑ Казиев С.М. Археологические работы в Мингечауре.//Вести АН СССР, 1947, № 12
- ↑ Казиев С.М. Археологические раскопки в Мингечауре. ВДИ 1948, № 2
- ↑ R.M.Vahidov – Mingəçevir III-VIII əsrlərdə, Bakı, Elm, 1983
- ↑ Göyüşov R. – Azərbaycan arxeologiyası. Bakı, ADU, 1975
- ↑ Казиев С.М. Археологические раскопки в Мингечауре. МКА, I, Баку, 1949
- ↑ Казиев С.М. Новые археологические находки в Мингечауре в 1948 г.// ДАН АзССР, 1948, № 9.
- ↑ R.M.Vahidov – Mingəçevir III-VIII əsrlərdə, Bakı, Elm, 1983
- ↑ Qazıyev S.M. Qədim Mingəçevir, Bakı, 1952
- ↑ Казиев С.М. Раскопки в Мингечауре. КСИИМК, 1949
- ↑ Bünyatov T.Ə. – Azərbaycan arxeologiyası oçerkləri. Bakı, Azərnəşr, 1960
- ↑ Казиев С.М. Новые археологические находки в Мингечауре в 1949 г.//ДАН АзССР, 1949, № 9.
- ↑ Казиев С.М. Об археологических памятниках Мингечаура.//Тр. объединенной научной сессии по общественным наукам, Баку, 1957.
- ↑ Azərbaycan arxeologiyası. Altı cilddə, I cild. Bakı, "Şərq-Qərb", 2008
- ↑ Голубкина Т.И. Четыре кувшинных погребения из Мингечаура. //ДАН АзССР, 1956, № 3.
- ↑ Qazıyev S.M. Mingəçevirdə arxeoloji yadigarlar. MKA, I, Bakı, 1949
- ↑ Даниелян О.А. Парное погребение в кувшине из Мингечаура. //ДАН АзССР, 1959, № 3
- ↑ Ионе Г.И. Керамическое производство древнего и средневекового Азербайджана (по данным раскопок Мингечаура).//Автореф. дис. ...канд. ист. наук, Л., 1958
- ↑ Голубкина Т.И. О зооморфной керамике из Мингечаура. МКА, II, Баку, 1951
- ↑ Qazıyev S.M. Mingəçevirdə tapılmış bəzi silahlardan. MKA, II, Bakı, 1951
- ↑ Голубкина Т.И. О зооморфной керамике из Мингечаура. МКА, II, Баку, 1951
- ↑ Ионе Г.И. Керамическое производство древнего и средневекового Азербайджана (по данным раскопок Мингечаура).//Автореф. дис. ...канд. ист. наук, Л., 1958.
- ↑ Azərbaycan etnoqrafiyası.Üç cilddə. II cild. Bakı, "Şərq-Qərb", 2007
