Mirzə Fətəli Axundov

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Mirzə Fətəli Axundov
Mirzə Fətəli Məhəmmədtağı oğlu Axundov
Mfakhundov.jpg
Doğum tarixi 30 iyun 1812(1812-06-30)
Doğum yeri Nuxa (Şəki)
Vəfatı 10 mart 1878 (65 yaşında)
Vəfat yeri Tiflis
Atası Mirzə Məhəmmədtağı
Anası Nanə xanım
Uşağı Nisə xanım
Peşələri yazıçı-dramaturq, materialist filosof, ictimai xadim, Azərbaycan dramaturqiyasının banisi
Milliyyəti Azərbaycan türkü
Karyera XIX əsr
Əsərlərinin dili rusca, farsca, ərəbcə
İlk əsəri Şərq poeması
IMDb ID 1597632

Mirzə Fətəli Məhəmmədtağı oğlu Axundov (Axundzadə) (1812 Nuxa (Şəki) – 1878 Tiflis) — Azərbaycan yazıçı-dramaturqu, materialist filosofu, ictimai xadim, Azərbaycan dramaturgiyasının banisi.

Həyatı[redaktə]

Mirzə Fətəli Axundovun 150 illiyi münasibətilə buraxılmış SSRİ poçt markası (1958).

Mirzə Fətəli Axundov 1812-ci ildə Nuxa (Şəki) şəhərində anadan olmuşdur. Atası Mirzə Məhəmmədtağı və anası Nanə xanım 1814-cü ildə Təbriz yaxınlığındakı Xamnə qəsəbəsinə köçmüşlər. O, 13 yaşınadək ailəsi ilə birlikdə Cənubi Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində yaşamışdır. 1825-ci ildə anası ilə Şəkiyə qayıtmışdır. Fətəlinin ruhani olmasını istəyən Axund Hacı Ələsgər (anasının əmisi) 1832-ci ildə onu Gəncəyə aparır. Gənc Fətəli burada məntiq və fiqh elmlərini, habelə dahi Azərbaycan şair və filosofu Mirzə Şəfi Vazehdən xəttatlıq sənətini öyrənmişdir. Lakin Mirzə Şəfinin gənc Fətəliyə təsiri bununla bitmir. Bu göruş Mirzə Fətəlinin həyat və yaradıcılığına, ümumiyyətlə, onun bir mütəfəkkir kimi formalaşmasına ciddi təsir göstərir.

Dövrünün müasir elmlərilə maraqlanan Fətəli 1833-cü ildə Şəkidə açılmış rus məktəbinə daxil olur və bir il burada təhsil alır. 1834-cü ildə o, Tiflisə getmiş, Qafqaz canişininin baş dəftərxanasında mülki işlər sahəsində Şərq dilləri mütərcimi təyin olunmuş və ömrünün sonuna qədər bu vəzifədə çalışmışdır. 1873-cü ildə ona hərbi rütbə-polkovnik rütbəsi verilmişdir. [1]

1851-ci ildə Rus Coğrafiya Cəmiyyəti Qafqaz şöbəsinə üzv seçilən Axundov sonralar Qafqaz Arxeoqrafiya Komissiyasında tədqiqat işlərinə cəlb olunur. O, "Əkinçi" qəzetinin nəşrinə böyük əhəmiyyət vermiş, onun səhifələrində "Vəkili Milləti-Naməlum" imzası ilə məqalələr dərc etdirmişdir.

Mirzə Fətəli Axundovun qızı Nisə xanım Xanbaba xanın həyat yoldaşı olmuşdur.

Mirzə Fətəli Axundov 1878-ci ildə Tiflisdə vəfat etmiş və Tbilisi botanika bağında yerləşən müsəlman məzarlığında dəfn olunmuşdur.

Bədii yaradıcılığı[redaktə]

Axundov bədii yaradıcılığına şeirlə başlamışdır ("Səbuhi" təxəllüsü ilə). O, Azərbaycan ədəbiyyatında azad düşüncə tərzinin ən böyük nümayəndəsidir. Mirzə Fətəli İslam dünyasının ictimai, sosial və siyasi sahələrində radikal islahatların lüzumluğu fikrini müdafiə edirdi.

Azərbaycanda teatr sənətinin inkişafında rolu[redaktə]

M.F.Axundzadə 1850-1855-ci illərdə özünün məşhur altı komediyasını yaratmaqla nəinki Azərbaycan ədəbiyyatında, bütövlükdə Balkanlardan Hindistana qədərki türk-müsəlman dünyasında dramaturgiyanın əsasını qoymuşdur. Böyük ustad bu komediyalar ilə Şərq aləmində dram yazmağın nümunəsini göstərmişdir. Bunu hər kəs qəbul edir ki, türk-müsəlman dünyasında dramaturgiya Mirzə Fətəli Axundzadə dramaturgiyasının ənənələri işığında inkişaf etmişdir.[2]

Azərbaycan teatrı Axundzadənin ölməz komediyaları zəminində yaranmışdır. 1873-cü ildə Həsənbəy Zərdabi Nəcəfbəy Vəzirovla birlikdə Bakı məktəblərinin birində məşhur «Hacı Qara» əsərinin tamaşasını göstərməklə Azərbaycanda, həm də ümumən türk-müsəlman aləmində teatr hərəkatının əsasını qoymuşdur. Mirzə Fətəli Axundovun komediyalarında Azərbaycan qadınlarının timsalında ilk dəfə Şərq qadınlarının səhnə obrazları yaradılıb. XIX əsrdə teatr səhnəsində Azərbaycan qadınının səhnədə kişilərlə birlikdə gülüb danışmasını göstərmək hünər tələb edirdi. Zamanına görə bu böyük işi də Mirzə Fətəli Axundzadənin əsərlərini səhnəyə çıxarmaqla Azərbaycan maarifçiləri həyata keçirməyi bacarmışlar.

M.F.Axundovun yaradıcılığı Avropa ədəbiyyatşünaslarının və teatrşünaslarının diqqətini çox tez cəlb etdi. 1852-ci ilin avqustunda Alman jurnalı Magazin für die Literatur des Auslandes (Xarici ədəbiyyat jurnalı) yazırdı: "Fikirləşmək olardı ki, Transqafqazın müsəlman əhalisi İslam ruhuna uyğun olaraq belə yeniliklərə (teatra) hələ uzun zaman yad qalacaqlar, lakin onların arasından qəflətən dramatik dahi meydana çıxdı, Tatar Molyeri, hansının ki, adı onun ölkəsinin sərhədlərindən kənarda da diqqətə layiqdir. O Mirzə Fətəli Axundovdur". [3]

M.F.Axundzadə 1837-ci ildə - 25 yaşında ikən «Puşkinin ölümünə Şərq poeması»nı yazmış və dərhal da rus dilində «Moskovskiy nablyudatel» jurnalında çap etdirmişdir. O, Aleksandr Puşkinin faciəli ölümündə çarın əli olduğu üçün susmağa məcbur olmuş rus şairlərini xəcalətdən qurtarmış, Rusiya ədiblərinin vətəndaşlıq vəzifəsini yerinə yetirmişdir.

2012-ci ildə Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında Mirzə Fətəli Axundovun haqqında bioqrafik bədii film çəkilmişdir. "Sübhün səfiri" adlanan filmin mütəfəkkirin 200 illik yubileyi münasibətilə ekranlara çıxmışdır. [4]

Əsərləri[redaktə]

Axundovun Tiflisdə qəbirüstü abidəsi
Axundovun Şəkidəki evi
  • Şərq poeması (1837)
  • Hekayəti Molla İbrahimxəlil Kimyagər (1850)
  • Hekayəti Müsyö Jordan Həkimi-Nəbatat və Dərviş Məstəli Şah Cadükuni Məşhur (1850)
  • Sərgüzəşti Vəziri-Xani Lənkəran (1850)
  • Hekayəti Xırsi-Quldurbasan (1851)
  • Sərgüzəşti Mərdi-Xəsis (Hacı Qara) (1852)
  • Mürafiə vəkillərinin hekayəti (1855)
  • Aldanmış Kəvakib (Hekayəti-Yusif şah) (1857)
  • Fəhristi-kitab (1859)
  • Nəzm və nəsr haqqında (1862)
  • Tənqid risaləsi (1862)
  • Kəmalüd-dövlə məktubları (1865)
  • 1.Əsərləri. 3 cilddə. Bakı: Şərq-Qərb, 2005, c.I, 296 s.; c.II, 376 s.; c.III, 296 s.
  • 2.Ахундов М.Ф. Восточная поема на смерть А.С.Пушкина. Баку: Азернешр, 1982, 22 стр.
  • 3.Ахундов М.Ф. Обманутые звёзды. Баку: Детюниздат, 1957, 56 стр.

Haqqında olan ədəbiyyat[redaktə]

  1. İbrahimov M. Niyəsiz, necəsiz, bir yazısan sən kitabında. Bakı: Yazıçı, 1985, 195 s.
  2. Qasımov M. M.F.Axundov və XIX əsrin inqilabi-demokratik estetikası. Bakı: 1954, 150 s.
  3. Qasımzadə F. M.F.Axundovun həyat və yaradıcılığı. Bakı: 1962, 150 s.
  4. Sadıqov M. Axundov Mirzə Fətəli. Bakı: 1987, 200 s.
  5. Kəngərli A. M.F.Axundov və Həsənbəy Zərdabi: Ümmətçilikdən millətçiliyə keçidin başlanması. "Yeni Azərbaycan", 2003, 11 may.
  6. Qafarov N. M.F.Axundzadə komediyalarının dili və milli gülüş mədəniyyətinin ənənələri. "Mədəni-Maarif", 2002, №8-9, s.40-41.
  7. Гусейнов Ч. Фатальный Фатали (роман). М.: Советский писатель, 1983, 463 стр.
  8. Тагизаде С. М.Ф.Ахундов и Европа. Баку: 1991, 50 стр.
  9. Şahbaz Şamıoğlu (Musayev). Mirzə Fətəli Axundzadənin gürcü müasirləri (monoqrafiya),B., Mütərcim, 2012, 116 s.

Filmoqrafiya[redaktə]

Əsərlərinə çəkilən filmlər[redaktə]

  1. Hacı Qara (film, 1929) (tammetrajlı bədii film)
  2. Dərviş Parisi partladır (film, 1976) (tammetrajlı bədii film)
  3. Hacı Qara (film, 2002) (tammetrajlı bədii film)
  4. Mürafiə vəkillərinin hekayəti (film, 2011) (film-tamaşa)
  5. İksir (film, 2014) ("Hekayəti Molla İbrahimxəlil Kimyagər" əsəri əsasında)

Haqqında çəkilən filmlər[redaktə]

  1. Böyük maarifçi-yazıçı M. F. Axundov (film, 1939)
  2. Səbuhi (film, 1941)
  3. M. F. Axundov (film, 1962)
  4. Mirzə Fətəli Axundov (film, 1972)
  5. Mirzə Fətəli Axundov (film, 1982)
  6. Sübhün səfiri (film, 2012)

İstinadlar[redaktə]

  1. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. I cild
  2. Xoş gördük, Mirzə Fətəli!
  3. Islam in Modern Drama and Theatre
  4. M.F.Axundova həsr olunan “Sübhün səfiri” filminin təqdimatı keçirilib

Mənbə[redaktə]

VikiMənbədə Mirzə Fətəli Axundov ilə əlaqəli məlumatlar var.

Vikisitatda Mirzə Fətəli Axundov ilə əlaqəli məlumatlar var.