Musiqar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Musiqar aləti

Musiqar (Panın fleytası) - qədim nəfəs alətlərindən biridir, dodaqla çalınır. Rumınlar musiqarı «nay» adlandırırlar. Avropada musiqara bəzən «pan fleyta» da deyirlər.

Söz açımı[redaktə]

Musiqar – musiqi sənətinin simgəsi sayılan və dimdiyində çoxlu dəliyi olan, külək əsəndə müxtəlif səslər çıxaran əfsanəvi quşun adıdır. Digər mənbələrdə isə musiqi muzaların sənəti kimi təqdim edilir [1]. Muzalar – qədim yunan mifologiyasında Zevsin və Mnemosinanın qızlarına verilən ümumi addır. Onlar müxtəlif mənəvi fəaliyyət sahələrinin – poeziya, incəsənət, elm adamlarını, şairləri ilhama gətirmişlər. Azərbaycan türkcəsində bəzən musiqiçilərə də "musiqar" (musiqi + ər) adlandırırlar. Üzeyir Hacıbəyov məqalələrinin birində qanundan bəhs edərkən yazırdı:

«Bu gün hər bir musiqar üçün piano çala bilmək vacib olan kimi, o vaxt ərəblərdə dəxi bütün musiqarlar öz çalğılarından əlavə qanun çalmağı dəxi özlərinə borc bilirmişlər».

Tarixçə[redaktə]

Övliya Çələbiyə görə (1611-1679) musiqarı Pifaqorun (e. ə. 580-500) Musa adlı bir xəlifəsi icad etmişdir. Musiqar sözü də xəlifənin adına uyğunlaşdırılıb. Bu məlumata əsaslanarag, musigarın e. ə. VI əsrdə yarandığını ehtimal etmək olar.

Musigaryn primitiv biçimini ovçuların yaratdığı güman edilir. Onlar əvvəllər tək borudan signal aləti kimi istifadə ediblər. Yəni qamışdan olan borunun alt tərəfini qapayıb, üst tərəfdən üfürməklə səsləndiriblər. Sonralar müxtəlif ölçülü borulardan fərqli səslər alındığının tanığı olan ovçular bir neçə belə qamışı yanbayan bağlayıb daha mükəmməl musiqar alətini hazırlamışlar.

Azərbaycan ərazsində musiqar alətindən bizim eradan əvvəl istifadə edildiyi ehtimal olunur. Orta əsrlərdə musigar Azərbaycanda özünün ən yüksək inkişaf mərhələsini keçirmişdir. Əfzələddin Xagani Şirvani (1120-1199), Nizami Gəncəvi (1141-1209, 1180-ci ildə yazılmış «Xosrov və Şirin» poemasında), Məhəmməd Füzuli (1494-1556), Qövsi Təbrizi (XVII əsr) və Seyid Əzim Şirvani (1835-1888) şeirlərində musiqar alətindən bəhs edirlər. Məhəmməd Füzuli:

Ün verir can riştəsi, həm qamətindən çəksəm ah,
Əl dəyib çəng üstədə avazə gəlmiş tar tək.
Sinəmi ney oxların dəldi dəm urduqca könül,
Ün verir hər bir dəlikdən nalə musiqar tək[2]

.

Və ya:

Meyli-vəsl gəmiş qəddimi çəngeyi-bəzmi-yar tək,
Rəylərim sızlar əl ursam çəng üzrə tar tək,
Çəngi nej mümkün kəm edə zarlıq mən zar tək,
Bəs ki, məmluyam həvayi-eşqə musiqar tək,
Min fəğan hərdəm çıxar həm üstüxanımdan mənim [3]

.

Azərbaycan musiqişünas-alimi Əbdülqədir Marağayi (1353-1435) musiqarın hazırlanması və quruluşu haqqında məlumat verir [4].

Orta əsr Təbriz miniatür rəssamlıq məktəbinin ünlü nümayəndələri Nizaməddin Sultan Məhəmməd (1493-1555) «Şahın ov məclisi» adlı əsərində və onun oğlu Məhəmmədi «Dərvişlərin rəqsi» 7 miniatüründə musiqar ifa edən sənətkar təsvir etmişlər. N. Gəncəvinin «Xəmsə»sinə işlənən tablolarda da musiqarın rəsminə rast gəlinir [5].

1683-1684-cü illərdə Azərbaycanda səyahətdə olan alman Engelbert Kempfer (1651-1716) bu ərazidə 8 borulu musiqarlardan istifadə edildiyi barədə məlumat verib [6].

Səadət Abdullayevanın verdiyi bilgiyə görə, musiqardan Azərbaycanda XII-XIX əsrlərədək geniş istifadə edilmiş, sonralar tədricən sıradan çıxmışdır [7].

Quruluşu[redaktə]

Çağdaş Azərbaycan musiqarı 10 borulu Rumın musiqarı əsasında bərpa olunub. Azərbaycan ərazisində müxtəlif dövrlərdə 8-20 borulu musiqarlardan istifadə olunub. Rumın musiqarı plastik maddədən hazırlanıb. Keçmişdə onlar da aləti azərbaycanlılar kimi qarğıdan, gamışdan düzəldərmişlər. Lakin plastik maddə qamışdan möhkəm olduğundan, daha davamlı və uzun ömürlü olur.

Musiqarın səsləndirilməsi digər nəfəs alətlərindən kəskin fərqlənir: yeganə alətdir ki, ifaçı müxtəlif şəkilli səsləri çalan zaman barmaqlardan istifadə etmir. [8]

Mənbə[redaktə]

  1. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. VII cild, Bakı, 1983, s. 85.
  2. Məhəmməd Füzuli. Əsərləri. I cild. Bakı: Azərbaycan EA nəşriyyatı, 1958, s. 213.
  3. Məhəmməd Füzuli. Əsərləri. I cild. Bakı: Azərbaycan EA nəşriyyatı, 1958, s. 363.
  4. Əbdülqədir Marağayi. Musiqi alətləri və onların növləri. Bakı: «Qo­bus­tan» jurnalı, №1, 1977, s. 77 (farscadan çevirdi M. Müsəddiqi).
  5. Nizami «Xəmsə»sinə işlənən rəsmlər. Özbəkistan SSR, Daşkənd, «Fan» nəşriyyatı, 1985, şəkil 139.
  6. Engelbert Kempfer. Amoenitatum exoticarum politico-physico-medicarum fasciculi V : quibus continentur variae relationes, observationes & descriptiones rerum Persicarum et ulterioris Asiae, multa attentione, in peregrinationibus per universum Orientem, collectae.
  7. Абдуллаева С. А. «Современные Азербайджанские народные музыкальные инструменты». Bakı: "İşıq", 1984, s. 15.
  8. Abbasqulu Nəcəfzadə.Musiqar (cıncıq, şamama, muskaal). "Musiqi dünyası" jurnalı.

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]