Naxçıvan (şəhər)

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: نخچیوان

Naxçıvan şəhəri
Gerb Xəritədə yeri Naxçıvan Məlumatlar
Ölkə	Azərbaycan
Bölgə	Naxçıvan
Ərazi	35,48 km²
Əhali	71.200 nəfər (2008)
Telefon kodu	+994 36
Poçt indeksi (Mərkəzi PŞ)	AZ 7000

Bu məqalə Naxçıvan şəhəri haqqındadır. Muxtar Respublika üçün Naxçıvan Muxtar Respublikası səhifəsinə baxın.

Naxçıvan — Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasının inzibati mərkəzi.

#	Bələdiyyələrin adı	Hər bələdiyyə üzrə əhalinin sayı
1	Naxçıvan şəhər bələdiyyəsi	66915
2	Əliabad qəsəbə bələdiyyəsi	2468
3	Cəmi	69383

Naxçıvan toponimi

Heydər Əliyev muzeyi

Naxçıvanın adının çəkildiyi ən erkən yazılı qaynaq - Ptolomeyin (II əsr) əsərləridir. O, Naxçıvanın adını "Naxsuana" kimi qeyd edir. Orta əsrlərin ərəb mənbələrində şəhərin adı "Nəşava" kimi yazılır, amma Məhəmməd Naxçıvani, Həmdullah Qəzvini, Katib Çələbi, Övliya Çələbi və s. məşhur orta əsr müəlliflərinin əsərlərində şəhərin adı böyük hörmətlə "Nəqşi-Cahan" adlandırılır ("Dünyanın Bəzəyi"). Erkən orta əsrlərdə Naxçıvanın Kiçik Asiya, Yaxın Şərq və Güney Qafqaz ölkələri ilə sıx əlaqələri olmuşdur.

Başqa bir mənbədə isə şəhərin adının Nəxçir sözündən yaranması Sasani şahlarından Bəhramın ləqəbi ilə əlaqələndirilir. Guya şəhər Bəhram tərəfindən salınmışdır. "Naxçirov" ovusevən, ov edilən yer və qənimət mənasını daşıyır. Bir qrup tədqiqatçıların ehtimalına görə, Naxçıvan sözü ərazidə yaşamış qədim tayfaların adı ilə bağlı etnotoponimdir. Məşhur tarixçi Maisey Xorenski Qafqazda yaşamış qəbilələrdən bəhs edərək, Naxçamasen qəbiləsinin də adını çəkmişdir.

Ümumiyyətlə, bu barədə mülahizələr, fikirlər çoxdur. Lakin maraq doğuran "van" sözü - məkan, ev, yaşayış yeri mənasını verir. Tarixçi Yampolskinin fikrincə, "van" sözü Midiya dilində olub qədim Azərbaycan qəbilələrinin yaşadıqları yer mənasını verir.

Tarixi

Babəkin heykəli

Hüseyn Cavid məqbərəsi

Naxçıvan şəhərinin ilk təşəkkül tarixi uzun müddət elm aləmində sirli qalsa da, bəzi yazılı mənbələr bu şəhərin Sasanilər hakimiyyəti dövrünə, orta əsr tarixçisi Maisey Xorenskinin fikrinə görə, eramızdan əvvəl 6-cı əsrə təsadüf etdiyi, ərəb-fars tarixçiləri və coğrafiyaşünaslarına görə isə eramızın 6-cı əsrində Sasani hökmdarlarından I Xosrov Ənuşirəvan, Bəhram Çubin tərəfindən inşa edildiyi göstərilir. Türk səyyahı Övliya Çələbi isə Naxçıvan şəhərinin yaranması tarixini Turanın əfsanəvi hökmdarı Əfrasiyabla əlaqələndirmişdir.

Bizim eranın I əsrinin ortalarında Bizans imperatoru II İrakli şəhəri soyub-talamış və dağıtmışdı, onu dəfələrlə monqol işğalçıları da dağıtmışlar, bu şəhər eləcə də Bizans və Ərəb Xilafəti arasında "nifaq alması"na çevrilmişdi. Lakin bütün zamanlarda Naxçıvan bu bölgədə yaranmış dövlət qurumlarının - Sacilər, Salarilər, eləcə də Eldənizlər sülaləsinin idarə etdiyi Azərbaycan Atabəylər dövlətinin baş şəhərlərindən biri sayılmışdır.

XII əsrdə Naxçıvanda 200 min əhali yaşayırdı, ticarət inkişaf etmişdi, şəhər öz ustaları və sənətkarları: dulusçuları, zərgərləri, şüşəçiləri ilə şöhrət qazanmışdı. Lakin şəhər öz inşaatçıları ilə daha çox tanınırdı - məşhur Naxçıvan memarlıq məktəbi burada meydana çıxmışdır, inşaat işləri isə geniş miqyas almışdı. Şəhərin gözəlliyindən vəcdə gəlmiş səyyahların şahidliyinə görə, orta əsrlərdə burada Eldənizlərin məşhur saray kompleksi, cümə məscidi, müsəlman maarifinin mərkəzinə çevrilmiş mədrəsə, dövlət binaları, əsilzadələrin sarayları ucaldılmışdı. Yazılı qaynaqlar o zaman şəhərdə "20 min ev, 70 dini bina, 20 karvansara, 7 hamam, bir neçə bazar" olduğundan xəbər verir.

Fransız səyyahları Pyer Şarden və Dübua de Monper, ingilis səyyahı Porter qeyd edirlər ki, bura qədim memarlıq abidələrinin saxlanmış olduğu gözəl bir şəhərdir. Osmanlı səyyahı Övliya Çələbi hovuzuna hər gün bir səbət qızılgül ləçəyi atılan yerli hamamların ətirli suyundan söz açır.

XV-XVI əsrlərdə Naxçıvan Azərbaycanı idarə edən Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu, ardınca isə Səfəvi şah sülalələrinin tabeliyində idi. XVII əsrdə diyar Çuxursəəd Bəylərbəyliyinin tərkibinə daxil edilmişdi və hərbçi Gəngərli türk tayfasının başçıları tərəfindən idarə olunurdu. XVIII əsrdə burada Naxçıvan xanlığı yaradılmışdır. Xanlığın ərazisi 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsinə görə, Rusiyaya birləşdirildi, sonralar Rusiyanın eyniadlı qəzasına (uyezd) çevrildi. 1924-cü ildə Naxçıvan şəhəri Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının paytaxtı elan olundu.

Naxçıvanın panoraması

Naxçıvan mətbəxi

Bu qədim şəhərə özünəməxsus mədəniyyət xasdır və onun ayrılmaz hissəsi bütün ölkədə məşhur olan yerli mətbəxdir. Misal üçün, xüsusi şəkildə qurudulan şaftalının içinə üyüdülmüş qoz-fındıq və şəkər tozu doldurmaqla hazırlanan "alana"; qayğanağa bal əlavə etməklə xüsusi "balqayqanaq" yalnız bu yerin mətbəxinə aiddir.

Məşhur şəxsləri

• Heydər Əliyev
• Vasif Talıbov
• İlham Əliyev
• Əcəmi Naxçıvani
• Məhəmməd Naxçıvani
• Kəlbəli Xan Naxçıvanski
• Hüseyn Xan Naxçıvanski
• Cəmşid Naxçıvanski
• Cəlil Məmmədquluzadə
• Hüseyn Cavid
• Bəhruz Kəngərli
• Məhəmməd Xoşnam

Müasir Naxçıvan şəhəri

Müasir Naxçıvanda universitet, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının filialı fəaliyyət göstərir. Akadem-şəhərcik tikilmişdir. Burada Mədəniyyət Sarayı, Dram Teatrı, Kukla Teatrı var. İdman Olimpiya kompleksi istifadəyə verilmişdir.

Şəhərdə, Xalça Muzeyi, Ədəbiyyat Muzeyi, Tarix Muzeyi var. Burada eləcə də yazıçı-dramaturq Hüseyn Cavidin ev muzeyi və məqbərəsi yerləşir. Şəhərdə xeyli tarixi abidələr - memarlıq kompleksi Naxçıvan İmamzadə türbəsi, Cümə məscidi (Naxçıvan), Zaviyə Məscidi, "Pirgəmiş", "Xan Evi", İsmayil xan hamamı, Yusif ibn Küseyir məqbərəsi, Mömünə Xatun türbəsi və s. mühafizə olunur.

Mənbə

• http://www.mcdmerkez.org/ts_general/azl/belediye/b-1.htm

Həmçinin bax

• Naxçıvan Muxtar Respublikası
• Naxçıvan xanlığı

Xarici keçidlər

• Naxçıvanda aparılan elmi araşdırmalar erməni millətçilərinə tutarlı cavabdır
• Qəsbkar qonşumuzun işğalçılıq siyasətinə milli mədəniyyət abidələrimiz də tuş gəlib
• Tarixi abidələr, işıqlı gecələr və enerji böhranın sonu
• http://naxcivan.iatp.az/naxcivan/tarixi.html