Noqay Ordası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Noqay Orda səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar

Noqay Orda (tatar. Nuğay urdası, Нугай урдасы; qaz. Ноғай ордасы), Qızıl Orda yıxıldıqtan sonra XIX yüzilin sonlarında QafqazDəşt-i Qıpçaq bölgəsində Çingiz xanın sülaləsindən olmayan Türk Manqıt boyunun əfsanəvi lideri Edigey tərəfindən qurulan Türk dövləti.

Tarixi[redaktə]

Edigey liderliyindəki boyların konfederasyasına Manqıt xaricində Konqirat başda olmaqla müxtəlif boylar qatılmaqdaydı.

Edigey öncə Əmir Teymurun dəstəyini alan Cuçi xan ulusunun xanı Toxtamış ilə mücadilə etmiş ancaq Toxtamışın Əmir Teymura qarşı meydan oxumasından sonra Əmir Teymur ilə ittifaq qurub Toxtamışı məğlub etmişdir.

Ancaq Edigeu, Çingiz xanın soyundan gəlmədiyi üçün dönəmin ənənəsinə görə xan ola bilməmişdir. 1398-ci ildə Cuçi xan ulusunun Toğa Teymur xan sülaləsindən Timur Qutluqu xan olaraq seçmiş və özü tərəfindən əmirlərin başına təyin edilmişdir. Edigeyin nəvələri də "Biy" (Bəy) ya da "Əmir" ünvanlarını işlətmişdilər.

İdilUral çayları arasındaki bölgede hakimiyeti kuran Edige 1419-cu ildə öldürülmüş ve konfederasiya Nurəddin liderliyində davam etmişdir. Nurəddin Azov dənizindən Aral gölünə qədər torpağını genişlətmişdir. Bu konfederasiyanın dəstəyiylə Həştərxan xanlığı qurulmuşdur.

XV yüzildə bu konfederasyona Noqay olaraq xitab edilmeye başlamıştır. Nogay adının Çingiz xanın oğullarından Boalın oğlu Nogay xandan gəldiyi düşünülir.

Şərqdən gələn Oyrat ve Turqut boylarının (günümüzdəki Kalmıklar) Noqay ovasına yerləşmesiylə ordan qovulmuş olan Noqaylar, 1642-ci ildə Rusiyaya itaət etmişlər ve Noqay Orda ortadan qalxmışdır.

Yusufun sülalesi Yusupov (Юсупов), Urus'un sülalesi Urusov (Урусов) adlı Çar Rusiyasının qraf, baron, knyaz ailələri olmuşdur.

Nogay Orda yıkıldıktan sonra da Kuban Nogay, Cedisikul Nogay, Bucak Nogay, Canboyluk Nogay, Yedisan Nogay adıyla bilinen Noqaylar varlığını korumuştur. Bunlardan bir kısmı Krım xanlığının askeri gücü olarak kullanılmışlardır. Geri kalanlar ise bir müddet aşağı İdil boyunda yaşamışlardır.

Günümüzde Nogay adını kullanan etnik grup sadece Dağıstandaki sülaləden olanlardır.

Noqay Orda hökmdarları[redaktə]

Noqay Orda[redaktə]

  • Edigey Biy, Biy 1392-1412, ö. 1419
  • Nureddin Batur Biy, Edigeynin oğlu, Biy 1412-1419
  • Mansur Biy, Edige'nin oğlu, Biy 1419-1427
  • Gazi Biy, Edige'nin oğlu, Biy 1427-1428
  • Vakkas Biy, Nureddin'in oğlu, Biy 1428-1447
  • Horazmi Biy, Vakkas'ın oğlu, Biy 1447-1473
  • Abbas Biy, Nureddin'in oğlu, Biy 1473-1491
  • Musa Biy, Vakkas'ın oğlu, Biy 1491-1502
  • Yağmurçi Biy, Vakkas'ın oğlu, Biy 1502-1504
  • Hasan Biy, Vakkas'ın oğlu, Biy 1504-1508
  • Şeyh Muhammed Biy, Musa'nın oğlu, Biy 1508-1510, 1516-1519
  • Alçagir Biy, Musa'nın oğlu, Biy 1508-1516
  • Agiş Biy, Yağmurçi'nin oğlu, Biy 1521-1524
  • Sayid Ahmed Biy, Musa'nın oğlu, Biy 1524-1541
  • Hacı Muhammed Mirza, Musa'nın oğlu, Nuraddin 1537-1541
  • Şeyh Mamai Biy, Musa'nın oğlu, Kekobat 1537-1541, Biy 1541-1549
  • Yusuf Biy, Musa'nın oğlu, Biy 1549-1554, ö. 1556
  • Uras Ali Mirza, Şeyh Muhammed'in oğlu, Kekobat 1549-1554

Mənsurun ordası[redaktə]

  • Din Sufi Biy, Mansurun oğlu, Biy
  • Timur Biy, Mansur'un oğlu, Biy 1440-1486
  • Can Kubad Biy, Din Sufi'nin oğlu, Biy 1486-1490
  • Hacı Ahmed Biy, Din Sufi'nin oğlu, Biy 1490-
  • Baki Biy, Hasan Mirza'nın oğlu, Biy 1532-1535, 1540-1542
  • Hoca Ahmed Biy, Hasan Mirza'nın oğlu, Biy 1535-1540
  • Divey Biy, Hasan Mirza'nın oğlu, Biy 1542-1573
  • İsanay Biy, Divey'ın oğlu, Biy 1573-1588
  • Arclanay Biy, Divey'in oğlu, Biy 1588-1595
  • Muhammed Biy, Arslanay'ın oğlu, Biy 1595-

Altülisin ordası[redaktə]

Büyük Noqay Orda[redaktə]

  • İsmail Biy, Musa'nın oğlu, Nuraddin 15411554, Biy 1554-1557, 1557-1563
  • Yunus Biy,Yusuf'un oğlu, Nuraddin 1556-1557, Biy 1557, ö. 1561
  • Ali Ekrem Mirza, Yusuf'un oğlu, Nuraddin 1557
  • Muhammed Mirza, İsmail'in oğlu, Nuraddin 1557-1562
  • Din Ahmed Biy, İsmail'in oğlu, Nuraddin 1562-1563, Biy 1563-1578
  • Urus Biy, İsmail'in oğlu, Nuraddin 1563-1578, Biy 1578-1590
  • Dinbay Mirza, İsmail'in oğlu, Nuraddin 1578-1584
  • Said Ahmed Mirza, Muhammed Mirza'nın oğlu, Nuraddin 1584-1587
  • Uraz Muhammed Biy, Din Ahmed'in oğlu, Taybuga 1584-1590, Biy 1590-1598
  • Din Muhammed Biy, Din Ahmed'in oğlu, Nuraddin 1590-1598, Biy 1598-1600
  • Yaş Tarak Biy, Din Ahmed'in oğlu, Biy 1600-1619
  • Küçük Mirza, Din Ahmed'in oğlu, Buraddin 1600-1604
  • Yaş Tarak Mirza, Küçük Mirza'nın oğlu, Kekobat 1600-1619
  • Şay Tarak Mirza, Küçük Mirza'nın oğlu, Nuraddin 1604-1619
  • Karakuli Muhammed Mirza, Uraz Muhammed'in oğlu, Taybuga 1604-1622, Nuraddin 1622-1631
  • Kanay Biy, Dinbay Mirza'nın oğlu, Biy 1622-1634

Küçük Nogay Orda (Azak Denizi tarafı)[redaktə]

  • Gazi Biy, Urak Mirza'nın oğlu, Mirza 1554-1569, Biy 1569-1576
  • Yahşisaad Biy, Mamai Mirza'nın oğlu, Biy 1576-1590
  • Bapan Gazi Biy, Said Ahmed Mirza'nın oğlu, Biy 1600-1621
  • Kasım Biy, İslam Mirza'nın oğlu, Biy 1621-1639

Həmçinin bax[redaktə]