Nuxa qəzası

Nuxa qəzası Qəzanın gerbi Quberniyanın gerbi Quberniya Yelizavetpol Mərkəzi Nuxa Sahəsi 3346,7 verst² (1897) Əhalisi 120555 nəfər (1897)

Qazax qəzası Yelizavetpol qəzası Nuxa qəzası Ərəş qəzası Cavanşir qəzası Şuşa qəzası Zəngəzur qəzası Cəbrayıl qəzası

NUXA QƏZASI, Şəki qəzası – Çar Rusiyası və Azərbaycanın Xalq Cümhuriyyəti dövründə inzibati-ərazi vahidi.

Ümumi məlumat

Rusiya Azərbaycan xanlıqlarını işğal etdikdən sonra Azərbaycan xanlıqları 6 əyalətə (Bakı, Quba, Şəki, Şirvan, Qarabağ, Talış), 2 dairəyə (Yelizavetpol, Car-Balakən) və 2 distansiyaya (Qazax, Şəmşədin) bölündü. 1 yanvar 1841-ci ildən "Zaqafqaziyada inzibati islahat qanunu" ilə (10.04.1840) İmeretin quberniyasına (Mərkəzi Tiflis) və paytaxtı Şamaxı olmaqla Kaspi (Xəzər) vilayətinə (Kaspi vilayətinə Şamaxı, Şuşa, Nuxa, Lənkəran, Bakı, Quba, Dərbənd qəzaları daxil idi) və Yelizavetpol (Qazax və Şəmşədin qəzaları daxil olmaqla), Balakən (kecmiş Car Balakən dairəsi) və Naxçıvan (Ordubad dairəsi ilə birlikdə) İmeretin quberniyasının tərkibinə daxil etdi. 1846-ci ildə Zaqafqaziya Tiflis, Kutaisi, Şamaxı və Dərbənd quberniyalarına, Şamaxı quberniyasına isə Şamaxı, Şuşa, Nuxa, Bakı və Lənkəran qəzaları daxil idi. Quba qəzası Dərbənd quberniyasının tərkibinə daxil oldu, Yelizavetpol qəzası isə Tiflis quberniyasında qaldi. Yenidən Car-Balakən ayrı dairə kimi yarandıldı. 1850-ci ildə yaradılmiş İrəvan quberniyasının tərkibində Naxcivan və Ordubad qəzaları yarandıldı. Şamaxı zəlzələsi ilə əlaqədar olaraq (1859) quberniya mərkəzi Bakıya dəyişdirildi və adı dəyişilərək Bakı quberniyası adlandı. 1860-cı ildə Dərbənd quberniyası ləgv olundu. Quba qəzası Bakı quberniyasının tərkibinə daxil olundu. Car-Balakən dairəsi Zaqatala dairəsinə verildi. 1868-ci ildə Yelizavetpol quberniyası yarandı. Yelizavetpol quberniyasına: Qazax, Nuxa, Şuşa, Zəngəzur qəzaları daxil idi. Bakı quberniyasına 6 qəza: Bakı, Quba, Lənkəran, Şamaxı, Göycay və Cavad daxil idi. 1870-ci ildə İrəvan quberniyasının tərkibində yəni Şərur-Dərələyəz qəzası yarandı. 1874-cu ildə Nuxa qəzasının cənub hissəsindən Ərəş qəzası ayrıldi. 1 iyul 1883-cü ildə Cəbrayil və Cavanşir qəzaları yarandı. 28 iyun 1918-ci ildə Zaqatala quberniyası, 30 avqust 1918-ci ildə Yelizavetpol quberniyası Gəncə quberniyası adlandırıldı. 1918-20-ci illərdə Azərbaycan Demokratik Respublikası dövründə ölkə Bakı, Gəncə və Zaqatala quberniyalarına bölündü. Bununla birlikdə Gəncə quberniyasının tərkibində müvəqqəti Qarabağ general qubernatorlugu yarandı. Onun tərkibinə Şuşa, Cavanşir, Zəngəzur və Qaryagin qəzaları daxil oldu. Axirıncı 30 avqust 1918-ci ildə Cəbrayil qəzasına çevrildi. Bakı quberniyasına Bakı, Göyçay, Cavad, Quba, Lənkəran, Şamaxı qəzaları, Gəncə quberniyasına Ərəş, Gəncə, Qazax, Nuxa qəzaları daxil edildi. Zaqatala quberniyası qəza bölgüsünə malik deyildi. Ona Car, Balakən, Əliabad, Muxax, Almalı, Qax sahələri daxil idi. 1919-cu ildə Qazax qəzasından Tovuz qəzası ayrıldi, cənub-qərbdə isə Qubadlı qəzası yarandı. 22 aprel 1920-ci ildə Gəncə qəzasından Şamxor qəzası ayrıldi. Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Bakı və Gəncə quberniyaları ləğv olundu, Zaqatala dairəsi Zaqatala qəzasına çevrildi. Ərəş və Cavad qəzaları Agdaş və Salyan adlandırıldı. 1921-ci ildə Azərbaycan SSR-də 17 qəza (Agdaş, Bakı, Göyçay, Gəncə, Cəbrayil-Qaryagin, Tovuz, Qazax, Zaqatala, Quba, Lənkəran, Nuxa, Salyan, Şuşa, Şamaxı, Şamxor, Qubadlı, Zəngəzur) mövcud idi

Tarixi

Şəki xanlığı 1806-cı ilin oktyabrında Rusiya qoşunları tərəfindən işğal olunmuşdur. Xanlıq Kürəkçay müqaviləsi ilə (1805, 21 may) Rusiya imperiyasının tərkibinə qatılmış, 1819-cu ildə xanlıq üsuli-idarəsi ləğv edilərək əyalət adlandırılmış və komendantlıq idarə sistemi tətbiq edilmişdi. 1840 il 10 aprel "Zaqafqaziya ölkəsinin idarəçiliyi üçün təsisat" qanununa əsasən, Şəki əyaləti əsasında Nuxa qəzası yaradılmışdı. Qəza Nuxa, Qəbələ, Xaçmaz və Ərəş sahələrinə bölünürdü. Kaspi vilayətinin, sonra isə Şamaxı (1859 ildən Bakı) quberniyasının tərkibinə daxil idi. Yelizavetpol (Gəncə) quberniyası yaradıldıqdan (1867) sonra onun tərkibinə verilmişdi. 1873 ildə Ərəş ayrıca qəzaya çevrilmişdi. 1917 il Qafqaz təqviminə görə, Nuxa qəzasının ərazisi 3685 kv.verst (4201 kv.km) idi. Qəzanın əhalisi 133505 nəfər idi. Əhalinin 73819 nəfəri (55,3%) kişi, 59686 nəfəri (44,7%) qadın, 131132 nəfəri yerli sakin, 2373 nəfəri müvəqqəti yaĢayanlar idi. Qəzanın əsas əhalisi azərbaycanlılar (93557 nəfər və ya 70,1%) idi. Bundan başqa, qəzada 17751 (13,3%) erməni (əslində qriqorianlaşmış albanlar və ya udinlər), 7861 müsəlman dağlı əhalisi (5,9%), 1831 (1,4%) rus qeydiyyata alınmışdı. Qozanın mərkəzi Nuxa şəhəri (əhalisi 52243 nəfər) idi. Qəza idarə sistemi yaradılmışdı. Qəzanın iqtisadi həyatında kənd təsərrüfatı (taxılçılıq, o cümlədən çəltikçilik, bağçılıq, baramaçılıq, tütünçülük, maldarlıq və s.) əsas yer tuturdu. Yun istehsah, dulusçuluq və s. kustar sənaye sahələri inkişaf etmişdi. Nuxa qəzası düyü və ipək istehsalı ilə məşhur idi. 20 əsrin əvvəl-lində qəzada yüzdən çox ipəkəyirmə müəssisəsi var idi. Fevral inqilabından (1917) sonra Müvəqqəti hökumət yaradıldıqda, Azərbaycanın digər yerlərində olduğu kimi, Nuxa qəzasında da ictimai təşkilatların icraiyyə komitəsi təşkil edilmişdi. İcraiyyə komitəsi ilə birlikdə sovetlər də yaradılmağa başlamışdı. Mayda Nuxa şəhərində fəhlələrin tətili baş verdi. Tətil fəhlələrin qələbəsi ilə başa çatdı, əmək haqqı artırıldı. Fəhlələr iyulda yenidən tətil etdilər. Oktyabr çevrilişindən (1917) sonra yaradılmış Zaqafqaziya Komissarlığı (1917, noyabr – 1918, aprel) dövründə də əhalinin vəziyyəti yaxşılaşmadı. 1918 ildə Nuxada (Şəkidə) erməni-daşnak quldur dəstələri baş qaldırdıqda xalq könüllüləri onlan ağır məğlubiyyətlərə uğratdı və bölgəni daşnaklardan təmizlədi. 1918 il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurulması Nuxa qəzasında da ruh yüksəkliyi ilə qarşılandı. Lakin bolşeviklərin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə qarşı mübarizəsi burada da özünü göstərirdi. Onların Bakıda yaradılmış hərbi-döyüş qərargahının Nuxada da hərbi təşkilatı var idi. Sovet Rusiyasmın müdaxiləsi nəticəsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdikdən sonra (1920, 28 aprel) işğalçı 11 -ci Qırmızı ordu hissələri mayın əvvəllərində Nuxaya yönəldi, mayın 5-də Nuxada sovet hakimiyyəti quruldu. 1929 ildə Azərbaycan SSR-in rayonlaşdırılması zamanı Nuxa qəzası ləğv edildi. 1968 ildə Nuxanm adı dəyişdirilərək Şəki adlandırıldı.

Şəki üsyanı

AMEA 116№-li vitrində Rusiyanın Azərbaycandakı müstəmləkə rejiminə dair materiallar qoyulmuşdur. XIX əsrin 30-cu illərində Azərbaycanın bir sıra bölgələrində – Car-Balakəndə,Şəkidə Qubada, Talışda, müstəmləkə əleyhinə üsyanlar baş verdi

XIX əsrin 30-cu illərində baş vermiş üsyanlardan biri də 1838-ci il Şəki üsyanıdır. Qafqazın baş hakimi baron Rozenin vergiləri artırması və xalqın işğalçılara tabe olmaması 1835-ci ildə üsyanla nəticələndi. 1837-ci ildə Səlim xanın oğlu Hacı xan özünü xanın varisi elan edti. Onun tapşırığı ilə İrandan Şəkiyə gəlmiş Məşədi Məhəmməd üsyanın rəhbəri oldu. Çarizm əleyhinə təbliğat apardığına görə həbs edilən Məşədi Məhəmməd 1838-ci ildə həbsxanadan Dağıstana qaçdı və orada özünə beş min nəfərə yaxın tərəfdar tapdı. 1838-ci ildə üsyançılar Şəki əyalətinə daxil oldular. Şəhər əhalisi də onlara qoşuldu. İlk həmlədən üstünlüyü ələ alan üsyançılar, qala istisna olmaqla şəhəri ələ keçirdilər Lakin əyalətlərdən əlavə kömək alan rus qoşunları sentyabrın 3-də üsyançıları məğlubiyyətə uğratdı. Beləliklə, digər wsyanlar kimi Şəkidə baş verən üsyan da yatırıldı. XIX əsrin 30-cu illərində baş vermiş üsyanlar yatırılsa da onlar təsirsiz qalmadı Həmin üsyanların təsiri ilə XIX əsrin 40-cı illərində bir sıra inzibati, məhkəmə və aqrar islahatları keçirildi. Çar I Nikolay uzun müzakirədən sonra komendant idarə üsulunun ləğv etdi

Millətin özünə qayıdışı

XIX əsrin ikinci yarısında Şimali Azərbaycanda millətin özüünə qayıdışını zəruri edən amillər (torpaqların işğal altında olması, kapitalizmin inkişafı, ümumi bazarın, iqtisadi və mədəni mərkəzlərin meydana gəlməsi, burjuaziya və fəhlələrin formalaşması) özünü göstərməkdə idi. Başqa millətlər kimi, Azərbaycan milləti də dil, ərazi, iqtisadi həyat birliyi, mədəniyyət birliyi zəminində tarixi sabit kimi formalaşdı. "Azərbaycan milləti" sözünü ilk dəfə "Kəşkül" qəzeti işlətdi. 1918 il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin və Azərbaycan respublikasının qurulması ilə nəticələndi.

Mənbə

• Azərbaycan tarixi, 7 cilddə, c.4-5, B., 2000, 2001;
• Vəliyev T.T., XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanın ipək emalı sənayesi (1900-1917-ci illər), B., 1977;
• İsmayilov M.Ə., Şəki (tarixi oçerk), B., 1982;
• Кавказский календарь на 1917 г., Б., 1916.

Həmçinin bax

• Yelizavetpol quberniyası