Parfiya

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Parfiya
Parθava

Çarlıq
E.ə. 247 — E.ə. 224



Parthian Empire at it's greatest extent.png
Parfiya dövlətinin əhatə etdiyi ərazi
Paytaxt Ktesifon
Böyük şəhərlər Ekbatan, Susa, Mitradatkirt
Dil(lər) Parf dili
Din Politeizm, Zərdüştilik
Sahəsi 2.840.000 km²
İdarəetmə forması Monarxiya
Sülalə Arşakilər
Varislik
Selevkilər imperiyası
Sasanilər


Parfiya — Makedoniyalı İsgəndərin imperiyasının şərq hissəsinin varisi olan Selevkilər imperiyası dövləti, yaranmasından artıq bir neçə on il sonra dağılmağa başladı. Selevkilərin uzaq şərq əyalətləri olan Baktrianı və Parfiyanı itirmələri onlar üçün təsirsiz ötüşmədi. Bu iki əyalət, Selevkiləri iki namizədi Selevk və Antiox arasında baş verən mübarizə nəticəsində, itirildi. Parfiya mərhələsi Əhəməni mərhələsindən çox çəkdi: ən azından beş əsr - e.ə III əsrin ikinci yarısından(Selevkilər imperiyasıdan ayrılması) eramızın III əsrinin sonuncu rübünə qədər(Sasanilər tərəfindən məğlub olmaları).

Parfiya mədəniyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Parfiya dövlətində şəhər mədəniyyəti, sənətkarlıq və ticarət inkişaf edib. Böyük ipək yolunun üzərində yerləşən Parfiya dünya ticarətində mühüm vasitəçi rol oynamışdır. Parfiyalılar öz ərazilərindən keçən karvanlarin qorunmasına xüsusi fikir verir, lakin Çin tacirlərinə Roma ilə birbaşa əlaqə saxlamağa icazə vermirdilər. Parfiyanın mədəniyyətinə yunan mədəniyyətinin güclü təsiri olmuşdur. Bunu Parfiya pullarının üstündəki yunan yazıları da sübut edir.Parfiya dövlətinin Azərbaycanın Atropatena və Albaniya dövlətləri ilə də siyasi iqtisadi əlaqələri olmuşdu.


Əsas məqalə: Parflar

IV Antiox (e.ə.175-163-cu illər) Selevki dövlətinin siyasi böhranının qarşısını ala bilmir.Midiyada Selevki satrapi Timarx üsyan qaldırır. E.ə.131-ci ildə VII Antiox Midiyada Selevki hakimiyyətini bərpa edir,lakin az sonra parfiyalılar ilə döyüşdə həlak olur.Bundan sonra Parfiya ilə Roma imperiyası siyasi təsir dairələrini genişləndirmək uğrunda mübarizəyə başlayır.Strabonun məlumatından görünür ki, parflar da Azərbaycan torpaqlarina göz dikibmişlər.Azərbaycan böyük hərbi qüvvəyə malik idi.

E.ə.36-ci ildə Roma sərkərdəsi Antoni Parfiyaya qarşı yürüşə başlayır.Antoni böyük bir ordu ilə Adərbayqanın ərazisinə soxuldu,ölkəni taladı və mühasirəyə aldı.

Midiyalı dəstələr də romalıların düşərgəsinə hücumlar edir və onlara tələfat vərirdilər.Antoni Adərbayqanı tərk ətməyə məcbur olur.Parflar geriyə çəkilən romalılari təqib edir,kiçik döyüşlərlə tələfata uğradırdılar.Eyni zamanda romalılari aclıq əldən salırdı.Parflar Antoniyə qalib gələ bilməsələr də,öz həmlələri ilə onun aclıqdan zəifləmiş ordusunu əldən salırdılar.Son məqamda təqib dəstələri Antoniyə toxunmayacaqlarını vəd edirlər.Antoni bu döyüşlərdə 24 min döyüşçü itirmişdi.E.ə.31-ci ildə Antoni Roma triumviri Oktavian ilə döyüşə girişən zaman bir il sonra həlak olur və şərqdə ağalıq Oktavian Avqustun əlinə kəçdi.Lakin onun hakimiyyəti uzun sürmədi.Adərbayqan müstəqilliyini saxlamaği hərbi münaqişələrə qoşulmaqdan üstün tuturdu.Zəruri hallarda isə qonşuların köməyinə gəlirdi.Eyni zamanda şimalda Arazın o tayına qədər uzanan torpaqlarını qorumaq,Arməniya hökmdarlarının təcavüzkar işğallarının qarşısını almaq məqsədini güdən Adərbayqan dövləti öz varlığını və hüdudlarını saxlamaqda Midiya hökmdarlarının qüdrətinə də arxalanırdı.Böyük hərbi münaqişələrdə iştirak ədən Midiya və Parfiya da Adərbayqanın siyasi mənafəyini müdafiə edirdi.