Parfiya

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Parfiya
Parθava

Çarlıq
E.ə. 247 — E.ə. 224



Parthian Empire at it's greatest extent.png
Parfiya dövlətinin əhatə etdiyi ərazi
Paytaxt Ktesifon
Böyük şəhərlər Ekbatan, Susa, Mitradatkirt
Dil(lər) Parf dili
Din Politeizm, Zərdüştilik
Sahəsi 2.840.000 km²
İdarəetmə forması Monarxiya
Sülalə Arşakilər
Varislik
Selevkilər imperiyası
Sasanilər


Parfiya — Makedoniyalı İsgəndərin imperiyasının şərq hissəsinin varisi olan Selevkilər imperiyası dövləti, yaranmasından artıq bir neçə on il sonra dağılmağa başladı. Selevkilərin uzaq şərq əyalətləri olan Baktrianı və Parfiyanı itirmələri onlar üçün təsirsiz ötüşmədi. Bu iki əyalət, Selevkiləri iki namizədi Selevk və Antiox arasında baş verən mübarizə nəticəsində, itirildi. Parfiya mərhələsi Əhəməni mərhələsindən çox çəkdi: ən azından beş əsr - e.ə III əsrin ikinci yarısından(Selevkilər imperiyasıdan ayrılması) eramızın III əsrinin sonuncu rübünə qədər(Sasanilər tərəfindən məğlub olmaları).

Parfiya mədəniyyəti[redaktə]

Parfiya dövlətində şəhər mədəniyyəti, sənətkarlıq və ticarət inkişaf edib. Böyük ipək yolunun üzərində yerləşən Parfiya dünya ticarətində mühüm vasitəçi rol oynamışdır. Parfiyalılar öz ərazilərindən keçən karvanlarin qorunmasına xüsusi fikir verir, lakin Çin tacirlərinə Roma ilə birbaşa əlaqə saxlamağa icazə vermirdilər. Parfiyanın mədəniyyətinə yunan mədəniyyətinin güclü təsiri olmuşdur. Bunu Parfiya pullarının üstündəki yunan yazıları da sübut edir.Parfiya dövlətinin Azərbaycanın Atropatena və Albaniya dövlətləri ilə də siyasi iqtisadi əlaqələri olmuşdur.


Əsas məqalə: Parflar

IV Antiox (e.ə.175-163-cu illər) Selevki dövlətinin siyasi böhranının qarşısını ala bilmir.Midiyada Selevki satrapi Timarx üsyan qaldirir. E.ə.131-ci ildə VII Antiox Midiyada Selevki hakimiyyətini bərpa edir,lakin az sonra parfiyalilar ilə döyüşdə həlak olur.Bundan sonra Parfiya ilə Roma imperiyasi siyasi təsir dairələrini genişləndirmək ugrunda mubarizəyə başlayir.Strabonun məlumatindan görünür ki, parflar da Azərbaycan torpaqlarina göz tikibmişlər.Azərbaycan böyuk hərbi quvvəyə malik idi.

E.ə.36-ci ildə Roma sərkərdəsi Antoni Parfiyaya qarşi yuruşə başlayir.Antoni boyuk bir ordu ilə Adərbayqanin ərazisinə soxuldu,olkəni taladi və muhasirəyə aldi.

Midiyali dəstələr də romalilarin duşərgəsinə hucumlar edir və onlara tələfat vərirdilər.Antoni Adərbayqani tərk ətməyə məcbur olur.Parflar geriyə çəkilən romalilari təqib edir,kiçik doyuşlərlə tələfata ugradirdilar.Eyni zamanda romalilari acliq əldən salirdi.Parflar Antoniyə qalib gələ bilməsələr də,oz həmlələri ilə onun acliqdan zəifləmiş ordusunu əldən salirdilar.Son məqamda təqib dəstələri Antoniyə toxunmayacaqlarini vəd edirlər.Antoni bu doyuşlərdə 24 min doyuşçu itirmişdi.E.ə.31-ci ildə Antoni Roma triumviri Oktavian ilə doyuşə girişən zaman bir il sonra həlak olur və şərqdə agaliq Oktavian Avqustun əlinə kəçdi.Lakin onun hakimiyyəti uzun surmədi.Adərbayqan mustəqilliyini saxlamagi hərbi munaqişələrə qoşulmaqdan ustun tuturdu.Zəruri hallarda isə qonşularin koməyinə gəlirdi.Eyni zamanda şimalda Arazin o tayina qədər uzanan torpaqlarini qorumaq,Arməniya hokmdarlarinin təcavuzkar işgallarinin qarşisini almaq məqsədini gudən Adərbayqan dovləti oz varligini və hududlarini saxlamaqda Midiya hokmdarlarinin qudrətinə də arxalanirdi.Boyuk hərbi munaqişələrdə iştirak ədən Midiya və Parfiya da Adərbayqanin siyasi mənafəyini mudafiə ədirdi.