Parmenid

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Parmenid
Παρμενίδης
Parmenides.jpg
Doğum tarixi:

(-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)

Vəfatı:

(-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)

Milliyyəti: Yunan

Parmenid (yunan. Παρμενίδης; B. E.Ə.540 və yaxud B. E.Ə.520B. E.Ə. 450) —yunan filosofu.

Həyatı[redaktə]

Parmenid Heraklitin müasiri olmuşdur. Onun fəlsəfi çiçəklənmə dövrü b.e.ə. V əsrə təsadüf etmişdir. O, cənubi İtaliyada, yunan koloniyası Eleyada yaşamışdır. Güman olunur ki, Parmenid öz doğma şəhərində ictimai və siyasi həyatda, xüsusən, qanunların hazırlanmasında aktiv iştirak etmiş, çox hörmətli vətəndaş olmuşdur. Dəyişikliyin məntiqi olaraq qeyri-mümkünlüyü barədə təlimi Parmenidin şagirdi Zenon Eleyalı (Zenon of Elea) da müdafiə etməyə çalışmışdır. O, sübut etməyə səy göstərmişdir ki, dəyişiklik imkanını təsdiq edən təlimlər qaçılmaz olaraq məntiqi paradokslara aparıb çıxarırlar. Belə paradokslardan biri Axilles və tısbağa haqqında hekayədə illüstrasiya olunur: Axilles və tısbağa qaçış üzrə yarışda iştirak edirlər. Onlar eyni zamanda start götürürlər, amma bu zaman tısbağa Axillesdən bir qədər qabaqda olur. Güman edək ki, Axilles tısbağadan 50 dəfə sürətlə qaçır. Axilles zamanın müəyyən anında tısbağanın start götürdüyü yerə gəlib çatacaqdır, tısbağa bu vaxta qədər Axillesin bu nöqtəyə qədər qət etdiyi məsafənin 1/50 hissəsi qədər məsafəni qət edəcəkdir. Axilles bu yerə çatdığı anda isə tısbağa yenə də onun 1/50 qədər məsafə qət edəcəkdir və bu, beləcə davam edəcəkdir. Tısbağanı Axillesdən ayıran məsafə getdikcə azalacaq. Lakin tısbağa həmişə qabaqda olacaqdır. Elə buna görə də, Axilles heç bir zaman tısbağaya yetişə bilməyəcəkdir .


Fəlsəfəsi[redaktə]

Heraklitə alternativ olan mövqe Parmenid tərəfindən tutulur. Bu, heç də o demək deyildir ki, onun üçün belə bir müddəa mütləq hesab olunurdu: "heç nə dəyişiklik vəziyyətində deyildir". Parmenid təsdiq edir ki, dəyişiklik məntiqi olaraq qeyri-mümkündür. Heraklit üçün olduğu kimi, Parmenid üçün də çıxış nöqtəsini "məntiqilik" təşkil edirdi. Onun arqumentlərini, görünür ki, aşağıdakı qaydada rekonstruksiya etmək olar:

  • A)1) Mövcud olan – mövcuddur. Mövcud olmayan – mövcud deyildir.
  • 2) Mövcud olan – təfəkkürə yatımlıdır. Mövcud olmayan – təfəkkürə yatımlı deyildir.
  • B) Dəyişiklik ideyası belə bir gümandan çıxış edir ki, nəsə mövcud olmağa başlayır və nəsə mövcud olmaqdan dayanır. Məsələn, alma yaşıl olmaqdan qalaraq qırmızı olur. Yaşıl rəng yox olur, "mövcud olmayana" çevrilir. Bunun təsiri ilə, biz dəyişikliyi təfəkkürdə ifadə etmək qabiliyyətində deyilik. Bu mühakimələr göstərir ki, düşüncəyə yatmayan dəyişiklik yoxluğu nəzərdə tutur. Deməli, dəyişiklik məntiqi olaraq qeyri-mümkündür.

Əlbəttə ki, bizim hər birimiz kimi həmçinin Parmenid də yaxşı bilirdi ki, bizim hissiyyat orqanlarımız bizə ən müxtəlif dəyişikliklər barədə xəbər verir. Lakin onun qarşısında bir dilemma yaranmışdı. Zəka dəyişikliyin məntiqi olaraq qeyri-mümkünlüyünü deyir. Hislər isə xəbər verir ki, dəyişiklik mövcuddur. Hansına inanmaq olar? Parmenid bir yunan olaraq tam bir əsasla təsdiq edir ki, biz zəkaya inanmalıyıq. Zəka doğrudur, hislər isə bizi aldadır.

Bu nəticəni hələ Parmenidin sağlığında təkzib etməyə çalışmışlar. Deyirlər ki, onun opponentlərindən biri bu nəticələrin mənasız olduğunu göstərməyə səy etmiş və bunun üçün belə bir qaydadan istifadə etmişdir. Parmenid B mülahizəsinə uyğun mülahizəni şərh etdiyi zaman həmin bu opponent ayağa durur və gəzməyə başlayır! Amma Parmenid tərəfindən irəli sürülən müddəanın nəticələrini də öncə olduğu kimi nəzərdən keçirək. İnsan intellektual tarixdə ilk dəfə olaraq məntiqi təfəkkürün gedişinə və nəticələrinə o qədər etibar etdi ki, hətta bu nəticələrə zidd olan hissi müşahidələr belə onu tərəddüd etməyə məcbur edə bilmədi. Bu nöqteyi-nəzərdən Parmenid sarsılmaz rasionalistlərin ilkini oldu! Bu mənada onun fikirlərinin formal olaraq düzgün olub-olmaması bir o qədər də mühüm deyildir. Parmenid öz mühakimələri rasional arqumentasiya vasitəsi ilə əsaslandırmaq təklifi sayəsində məntiqi təfəkkürün inkişafına mühüm tövhə verən ilk alim oldu.

Əsərləri[redaktə]

Parmenidin poema janrında yazdığı fəlsəfi əsər bizə qədər demək olar ki, bütövlükdə gəlib çatmışdır. Biz onun haqqında informasiyaya həmçinin ikinci əl vasitəsi ilə də malikik. Platon Parmenid adı altında bir dialoq yazmışdır.

Parmenid təlimi zəka və hisslər arasında dəfolunmaz sərhədin müəyyənləşdirilməsi ilə tamamlanır. Bu sərhəd sxematik olaraq aşağıdakı qaydada təqdim oluna bilər: zəka / hisslər = varlıq / yoxluq = sükunət / dəyişiklik = vahid / çoxluq.

Başqa sözlə, zəka reallığı sükunətdə olan (və vahid olan) nəsə bir şey kimi qavrayır. Hisslər bizə yalnız qeyri-real olanı, dəyişikliklər (və çoxluq) vəziyyətində olanı verir. Oxşar bölgü və ya dualizm, bir sıra başqa yunan filosoflarına da, məsələn Platona da xasdır. Amma Parmenid, başqa dualistlərin, görünür əksinə olaraq, hisslərə və hissi obyektlərə qarşı o dərəcədə etinasızlıq nümayiş etdirir ki, onları reallıqdan məhrum edilmiş kimi təqdim edir. Hissi obyektlər mövcud deyillər! Əgər bu şərh doğrudursa, onda biz Parmenidi demək olar ki, tam əminliklə monizmin nümayəndəsi hesab edə bilərik. Bu təlimə uyğun olaraq, mövcud olan hər şey birdir, vahiddir, çoxluq isə mövcud deyildir və bu vahid reallıq yalnız zəka vasitəsi ilə dərk oluna bilər.

Ədəbiyyat[redaktə]

  • Adil Əsədov. Fəlsəfə tarixindən etüdlər: İdeal və reallıq arasında ziddiyyət və onun Qərb, rus və Şərq təfəkküründə həll imkankarı. Bakı: Təknur, 2007. – 116s.
  • Adil Əsədov. Yunan fəlsəfəsiindən etüdlər: yunan fəlsəfəsiində idealin və realliğin münasibətlərinə dair. Ön sözün müəllifi – fəlsəfə elmləri doktioru Tahirə Allahyarova. Bakı: Təknur, 2008.
  • Ахутин А. В. Античные начала философии. — СПб: Наука, 2007.
  • Деспотопулос К. Гносеологический дуализм Парменида // Философские исследования. — 1994. — № 1. — С. 181—187.
  • Доброхотов А. Л. Категория бытия у досократиков. — М., 1980.
  • Монин М. А. Пути Парменида //Вопросы философии. — 1997. — № 3. — С. 115—131.
  • Робинсон Т. Парменид на пути истинного знания бытия (on coming-to-know of the real) //Универсум платоновской мысли. Рационализм или философская религия? Эпистемология Платона. — СПб., 1997. — С. 49—62.
  • Романенко Ю. М. Угадывание как онтологический метод в поэме Парменида "О природе" //AKADHMEIA: Материалы и исследования по истории платонизма. — СПб., 2000. — С. 42—52.
  • Самченко В. И. Метафизика Парменида и логика существования // Современная логика: проблемы теории, истории и применения в науке. — СПб., 2002. — С. 382—384.
  • Овчинников Н. Ф. Парменид — чудо античной мысли и непреходящая идея инвариантов //Вопросы философии. — 2003. — № 5. — С. 81—95.
  • Рохмистров В. Г. Метод Парменида // Вестник Русского христианского гуманитарного института. — СПб., 2001. — Вып. 4. — С. 352—366.
  • Рохмистров В. Г. Учение Парменида // AKADHMEIA: Материалы и исследования по истории платонизма. — СПб., 2003. — Вып. 4. — С. 19—36.
  • Антонов Т. В. Парменид:путь философа к истине. // AKADHMEIA: Материалы и исследования по истории платонизма. — СПб., 2003. — Вып. 4.
  • Берестов И.В. Предполагаемое обоснование немыслимости различий у Парменида в B 8, 34-37 DK // V Российский философский конгресс "Наука. Философия. Общество" Материалы. Том II. – Новосибирск, 2009. – С.10-11.
  • Вольф М.Н. Путь отыскания истины: Гераклит и Парменид // V Российский философский конгресс "Наука. Философия. Общество" Материалы. Том II. – Новосибирск, 2009. – С.14.
  • Хютт В.П. Парменид и физика // Философские науки. – 1975. – № 6.

İstinadlar[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]