Pifaqorçular məktəbi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Pifaqorçulár məktəbi (və ya qardaşlığı)Qədim Yunanıstanda e. ə. VI—IV əsrlərdə yaranmış dini-fəlsəfi cəmiyyət. Samosatalı Pifaqorun adı ilə adlanırdı.

Yaranması[redaktə]

Pifaqor Samosata şəhərindən idi, O zamanəsinin ən bilikli adamlarından biri idi, neçə elmi qanunların yaradıcısı idi. Birincisi həndəsədə məşhur olan və "Pifaqor teoreması" adlanan düzbucaqlı üçbucağın hipotenuza ilə katetlərinin münasibəsi qanunudur. Cüt və tək ədədli rəqəmlər haqqında riyaziyyat təlimi, rəqəmlərin həndəsi anlamı nəzəriyyəsini də Pifaqora yazırlar. O həmdə "kosmos" anlayışını çağdaş anlamda, bütün dünyanı əhatə edən sonsuzluq mənasında işlətmişdir, onun ahəngini və qanunauyğunluqlarını araşdırmışdır.

Sonra Pifaqor Cənubi İtaliyanın Kroton şəhərinə köçmüşdür. Orada "Pifaqorçular birliyi" adlı fəlsəfi-dini bir qardaşlıq yaradıb, ona başçılıq edirdi. Orada tərbiə edilən gənclər yüksək təlim alaraq gələcəkdə yüksək zümrələrin nümayəndələri olurdular. Bu qardaşlığın həyatının bir çox məqamları gizli saxlanılırdı. Onun barəsində cəmiyyətə bilgilər verilmirdi. Yeni üzvlər ora yalnız sınaqlar keçəndən sonra daxil ola bilərdilər.

Fyodor Bronnikov. Pifaqorçular günəşə himn oxuduğu zaman

Pifaqorun özündən heç bir əsər qalmamışdır. Onun təlimi ardıcılları tərəfindən V - VI-cı yüzilliklərdə sistemləşdirilib təqdim edilmişdir. Bizm eramızın əvvəllərində pifaqorçular təlimi neoplatonçular məktəbi ilə qovuşub, onun içində ərimişdir.

Mənəvi prinsipləri[redaktə]

Pifaqorçuların ideyaları bir çox hallarda mistikaya söykənirdi. Ona görə də gələcəkdə onlar neoplanonçuların təlimi ilə qarışmışdır.

Pifaqorçular bir sıra mənəvi və əxlaqi prinsiplər irəli sürmüşdürlər. Onların təlimində insanlar yetkinliyə doğru getməlidir. Buna isə gözəlliyə, həyatda fayda verən şeylərə yönəlməklə çatmaq olar. Pifaqorçular Yunanıstanda ilk dəfə "Kamil insan" ideyasını irəli sürmüşdürlər. Bu da sonra başqa dinlərə və təlimlərə keçmişdir. Pifaqora görə, kosmosun gözəlliyi yalnız mənəvi cəhətdən yetkin, intizamlı insan üçün açılır. Həyatın mənası da kosmosun ahənginin insan həyatında əsk olunmasıdır.

Daha sonra, pifaqorçulara görə biliyin özü, özəyi vardır, bunu da "matemata" adlandırırlar. Onu yüksək məqamlara çatanlar bilir. Onlar bu biliyi özləri bildikləri kimi öyrəncilərinə verirlər. Öyrəncilər də bu bilikləri sual vermədən dəlilsiz qəbul etməlidirlər. Buna da "akusmata" deyirdilər.

Həyat tərzi[redaktə]

Pifaqorçular sərt həyat tərzi keçirdirdilər. Səhər tezdən dururdular və ilk olaraq hansı işləri görəcəklərini düşünürdülər. Sonra dəniz qırağına çıxıb gönəşinin doğmasına müşahidə edirdilər, idmanla məşğul olurdular. Onlar əqli fəaliyyətə xüsusi fikir verirdilər.

Günorta çağlarında axşama qədər əməklə, qiruculuq işləri ilə məşğul idilər. Axşamlar isə tanrılarına ibadət edib, günlərini yekunlaşdırıb yuxuya gedirdilər.

Göründüyü kimi, pifaqorçular ğzlərinin həm fiziki, həm də mənəvi inkişafına diqqıt yetirirdilər.

Esxatologiya[redaktə]

Pifaqorçular həmdə ruhların bir bədəndən başqasına köçməsinə inanırdı. Onların fikrincə, hər şey bəlli vaxtdan sonra dünyaya yenidən gəlir və əslində yeni olan heç nə yoxdur. Ruh günahlarının ağılığına görə, bədəndə qalmağa məhkumdur. Məqsəd də onu bədəndən azad etməkdir. Buna görə də mənəvi həyat keçirmək və heyvanların ətini yeməmək gərəkdir. Burada hind dünyagörüşü ilə bənzərliklər vardır.

Hakimiyyətə münasibət[redaktə]

Pifaqorçular hakimiyyət məsələlərinə də diqqət yetirirdilər. Onların fikrincə toplum hakimiyyətsiz yaşaya bilməz. Ən yüksək hakimiyyət tanrılara məxsusdur. Onlara hamı ibadət etməlidir. Tanrılardan sonra hökmdardar, sayğılı insanlar, ata-ana və nəhatət qanunun aliliyi gəlir. Bütün bunlar iyerarxik bağlılıqdadır.

Pifaqorçular özlərini elitar insanlar kimi hazırlamış və gələcəkdə hakimiyyətə gəlmək, cəmiyyətin aristokratiyasını təşkil etmək məqsədini güdmüşdürlər. Bu baxımdan onları mason tipli ilk gizli təşkilat da adlandırmaq olar.

Kosmoqoniya[redaktə]

Pifaqorçuların kosmoqonik (dünyanın quruluşu) baxışlarına görə, dünya bir kürədir.O sonsuz və əbədi boşluqdan yaranıb və o boşluqla nəfəs alır. Bunun sonu olaraq dünya genişlənir və daralır. Bu səbəbdən də məkan, zaman, göy cisimləri və onların hərəkəti yaranır. Dünyanın mərkəzində od, Zevsin məbədi, təbiətin qanunu (fatum ya da loqos) durur. Sonra isə oddan yaranmış və onun ətrafında fırlanan yer, planetlər və ulduzlar gəlir. Beləliklə onlar yeri kürə şəklində görmüş və onu dünyanın mərkəzində (geosentrik şəkildə) görməmişdirlər.

Rəqəmlər fəlsəfəsi[redaktə]

Pifaqorçuların çox maraqlı rəqəmlər fəlsəfəsi olmuşdur. Onların fikrincə, bütün maddi və mənəvi şeylər və anlayışlar əslində rəqəmlərin obrazlarıdır, onlarla eynilik təşkil edirlər. Eyni zamanda rəqəmlər həndəsi mənada anlaşılırdı. Nöqtə Vahiddir, iki nöqtədən düzxət alınır, üç nöqtə artıq müstəvidir. Buradan üçbucaq, dördbucaq və s. anlayışlar yaranır. Üçbucaq dunyaya gəlmənin və hər şeyin yaradılmasının səbəbidir. Dördbucaq Tanrı təbiətinin obrazının daşıyıcısıdır. Pifaqorçuluğun əsas rəmzi isə beş güşəli ulduz (pentoqramma) idi. Bu gizli rəmz vasitəsi ilə onlar bir-birini tanıyırdılar.

Pifaqorçuların müqəddəs rəqəmi 36 idi. Çünki o 1+2+3 kombinasiyasından yaranır. Bir - dünyanın birliyinin rəmzidir. Hər şey ondan başlayır deyə, o Tanrı ilə eynilik təşkil edir. Tantının özü Birdir. İki hər şeyin "xeyir-şər", "işıq-qaranlıq" kimi cütlükdə olmasının dualistik göstəricisidir. Üç kamil rəqəmdir. Çünki onda başlanqıc, ortason var. Həmdə 36 rəqəmində elə sirlər var ki, onlar başqa rəqəmlərdə yoxdur. Örnək üçün 1+2+3+4+5+6+7+8=36.

Beləliklə, rəqəmlər pifaqorçuluqda universal obyektlərdir. Onlar təkcə riyazi deyil, həmdə gerçəkliyin çeşidliliyini göstərir. Hər şey, o cümlədən, etik, sosial və s məsələlərin riyazi mahiyyəti vardır.

Mənbə[redaktə]

Aydın Əlizadə. Pifaqorçular məktəbi / "Fəlsəfə tarixi" kursu üzrə mühazirələr // Fəlsəfə üzrə elmlər doktoru Aydın Əlizadənin səhifələri.

Ədəbiyyat[redaktə]

Rus dilində

  • Жмудь Л. Я. Пифагор и его школа (ок. 530 — ок. 430 гг. до н. э.). Л.: Наука, 1990.
  • Лосев А. Ф. История античной эстетики. Т. 5: Ранний эллинизм. М.: Искусство, 1979.
  • Щетников А. И. Пифагорейское учение о числе и величине. Изд-во Новосибирского ун-та, 1997.

İngilis dilində

  • Cornelli, G.; McKirahan, R.; Macris, C. (eds.), On Pythagoreanism, Berlin, De Gruyter, 2013.
  • Jacob, Frank Die Pythagoreer: Wissenschaftliche Schule, religiöse Sekte oder politische Geheimgesellschaft?, in: Jacob, Frank (Hg.): Geheimgesellschaften: Kulturhistorische Sozialstudien/ Secret Societies: Comparative Studies in Culture, Society and History, Globalhistorische Komparativstudien Bd.1, Comparative Studies from a Global Perspective Vol. 1, Königshausen&Neumann, Würzburg 2013, S.17-34.
  • O'Meara, Dominic J. Pythagoras Revived: Mathematics and Philosophy in Late Antiquity , Clarendon Press, Oxford, 1989. ISBN 0-19-823913-0
  • Riedweg, Christoph Pythagoras: his life, teaching, and influence ; translated by Steven Rendall in collaboration with Christoph Riedweg and Andreas Schatzmann, Ithaca : Cornell University Press, (2005), ISBN 0-8014-4240-0

Həmçinin bax[redaktə]