Proklos

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Prokl səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Proklos Diadoksos
yun. Πρόκλος ὁ Διάδοχος lat. Proclus
Şəkil yoxdur.jpg
Doğum tarixi: 8 fevral 412(412-02-08)
Doğum yeri: Bizantium
Vəfatı: 17 aprel 485 (73 yaşında)
Vəfat yeri: Afina
Dövr: Antik
İstiqaməti: Fəlsəfə
Əsas maraqları: Neoplatonizm
Sələfləri: Sakkas, Plotin, Porfirios, Yamblik
Vətəndaşlıq: Bizans imperiyası

Próklos Diadóksos (yunanca Πρόκλος ὁ Διάδοχος, лат. Proclus; 412, Bizantium — 485, Afina) — antik dövrün neoplatonçu filosofu, Platon Akademiyasının rəhbəri, neoplatonizm məktəbinin son görkəmli nünayəndəsi.

«İlahiyyatın ilk əsasları» (Στοιχείωσις θεολογική), «Platon ilahiyyatı» (Περὶ τῆς κατὰ Πλάτωνα θεολογίας), «Fizikanın başlanqıcı» (Στοιχείωσις φυσική) kimi kitabların, eləcə də Platonun «Timaeus» (Timeus), «Parmenides», «Alcibiades» (Alkibiades), «Cratylus» (Kratilus) əsərlərinə edilən şərhlərin müəllifi olmuşdur. Ancaq onun çox əsərlərinin çoxu bizim zamanımıza qədər gəlib çatmışdır.

Digər neoplatoçular kimi, Proklos da dünyanı Vahidin (tanrının) emanasiyası kimi təsəvvür edirdi. O, emanasiyanı triadik (üç mərhələli) inkişafda görürdü. Lakin bu inkişaf əslində tənəzzül idi, çünki o, əks istiqamətdə gedirdi: kamildən naqisə, işıqdan zülmətə. Triadik hərəkətin birinci mərhələsi Vahiddə yerləşmədir. Yəni törənən şeyin törədəndə olmasıdır (mone). İkinci mərhələ onun çıxmasıdır (proodos). Üçüncü mərhələ isə törənənin törədiciyə qayıtmasıdır (epistrofe).

Ümumiyyətlə üçlük ideyasını (triadanı) Proklos varlığın bütün aspektlərinə aid edir. Varlıq Vahid-Əql-Ruh üçlüyündən ibarətdir. Vahidi Proklos ilahiləşdirir. O hər şeyin əvvəlidir, hər şeydən ucadır. O dərk edilməz və sözlə ifadə edilməzdir.

Vahiddən emanasiya (axma) nəticəsində çoxluq yaranır. Bu “hennada” adlanan vahidlərdir. Onlar tanrılar kimi təsəvvür edilir və ideal aləmdə olan ilk çoxluğun mərhələsini təşkil edir. Lakin Vahid və ondan törənən “hennadalar” varlığın üstündə durur. Proklusun ikinci üçlüyü olan Əql də üçə bölünür. Əvvəlcə o özü-özündə mövcuddur. Bu düşünülən əqldir (noetoy). Sonra əql özü-özündən çıxıb, özü-özünü düşünür. Bu düşünən əqldir (noeroy). Nəhayət, əqlin özü-özünə, noeroyun noetoya qayıdışı baş verir və sintez alınır. Bu mərhələdə daha sonra yeni üçlüklər yaranır. Onlar üçlüklərdən ibarət halqaları təşkil edir. Bu halqalar hebdomada (yeddiliklər) adlanır. Əqlin bu üçlüyü (triadası) yunan tanrıları Kronos, ZevsReya ilə eyniləşir. Hebdomadada olan üçlüklərin hər bir üzvü də bir tanrı ilə eyniləşir. Noetoy və noeroy da onlara tabe olan tanrılaşmış üçlüklərə bölünür.

Ruha da Proklos üçlük prinsipi nöqteyi-nəzərindən baxırdı. Deməli dünya triadasının üçüncü tərkib hissəsi olan Ruh, öz növbəsində İlahi, şeytani və insani üçlüyünə bölünür. Onların hər birində də öz bölgüsü var.

Bu dünya və materiya Proklosun fəlsəfəsində qaranlıqla (zülmətlə) eyniləşir. Onlar işığın (nurun) yoxluğudur. Lakin Plotindən fərqli olaraq, Proklos materiyanı şər kimi təsəvvür etmirdi. Bu dünya nə şər, nə də xeyirdir. Şərin isə səbəbi materiyada yox, aşağıda olan dünyanın uca olan idealdan ayrılması, uzaqlığıdır.

İşığa (nura) qayıtmaq, ona qovuşmaq üçün insan tanrıya tərəf yönəlməlidir. Bu yolda da, Proklusa görə, triada vardır. Bu Eros-Həqiqət-İman triadasıdır. Tanrıya qayıdışın qüvvəsi elm deyil, ekstazdır. Eros (məhəbbət cazibəsi) insanı ekstaz halına hazırlayır, həqiqət onu tanrıya yaxınlaşdırır, iman isə onu tanrı ilə qovuşdurur. Lakin bu cür ekstatik hallar çox nadir hallarda olduğu üçün, tanrı ilə tam qovuşma yalnız ölümdən sonra baş verir.

Mənbə[redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə]

  • Лосев А. Ф. История античной эстетики. Последние века. Книга II. — М.: Искусство, 1988. — С. 14-336.
  • Асмус В. Ф. Античная философия. — М.: Высшая школа, 1998.

Həmçinin bax[redaktə]