Qızıl hərisliyi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Qızıl həyəcanı (ing. Gold rush) Amerika Birləşmiş ŞtatlarıAvstraliyada 19-cu əsrdən etibarən, yerli əhalinin anidən varlanmaq səbəbi ilə qərbə üz tutması nəticəsində yaranmış kütləvi hərakat. Əsasən qızıl axtaranlar Braziliya, Kanada, Cənubi Afrika kimi ölkələrə səyahət etmişlər. Amerika Birləşmiş Ştatlarının bəzi ştatlarında qızıl axtaranlar tərəfindən kütləvi ekspeditsiyalar təşkil edilmişdir. Bunlara misal olaraq, əsasən dağlıq ərazilərdə, yerləşən Nevada, Montana, Kaliforniya ştatlarını göstərmək olar. Qızıl hərisliyi rəsmi olaraq 1849-cu ildə Nevada ştatının Sierra Nevada dağından başlamışdır.

İlk kəşflər[redaktə]

Kaliforniyada çap edilən elan. Elanda gəminin qızıl olan ərazilərə, hərəkət edəcəyi bildirilir, (1850).

XV-XVI əsrlərdə Amerikanın ispanlar və portuqilyalılar tərəfdindən işğalı konkista başlamışdır. Konkistanın əsas məqsədi Latın Amerikasında olan qızıl səpintilərini tapmaq olmuşdur. 1519-cu ilin 4 martında Ernan Kortesin komandanlığında olan 11 karavella Meksika körfəzinə doğru hərəkətə başladılar. Bu səfərlə Konkistanın tarixində ən amansız səfərlərdən biri başladı. Asteklərin dövləti zəbt edildi, onun paytaxtı Tenoçtitlan qarət edildi, hökmdar Montesuma öldürüldü. Avropalılar Asteklər üzərində əsas üstünlükləri, dövrünə görə olan müasir silahlar idi. Konkistadorlar əsasən qızıl axtarır və astek mədəniyyətinin gözəl nümunələrini məhv edirdilər. Astek tanrılarının qızıldan hazıranan heykəllərini əridib, külçə formasına salınması, buna misal ola bilər. Amerikanın kəşfi edilməsi ilə onun zəngin yataqlarında qul əməyindən istifadə çoxalmışdır. Qızıl həyəcanı vaxt ötdükcə nəinki səngimir, hətta şiddətlənirdi. 1500-cü ilədək dünyada 31 min tondan artıq, növbəti 470 ildə isə 70 min tondan çox qızıl hasil edilmişdi. XIX və XX əsrlərdə qızıl həyəcanı bütün dünyanı bürümüşdü. Artıq qızıl həyəcanlarının hər birinin öz adı vardı. Kaliforniya, Alyaska, Sibir və Amazon qızıl həyəcanlarını misal göstərmək olar.

Kaliforniyada ilk qızıl həyəcanı 1848-ci il yanvar ayının 24-də ştatın paytaxtı olan Sakamento yaxınlığında tapılmışdır. Həmin gün taxta zavodunun suboşaldılanını dərinləşdirən Con Marşal bir neçə qızıl dənəsi tapmışdır. Taxta zavodunun sahibi isveçrəli mühacir və qızılaxtaran sahibkar qızılaxtaranların əraziyə gəlişini qarşısını almaq üçün bu tapıntını gizlətmişdir. Lakin kəşfi yalnız bir həftə sirr olaraq saxlamaq mümkün olur. Tezliklə xəbər bütün Amerikaya yayılır. Syerra-Nevadanın (ABŞ-ın cənub-qərbində) qərb yamacları boyunca 320 km uzunluğunda, 130 km enində olan zolağın qızıllı olduğu aşkar edildi. Bu xəbər ən qısa zamanda bütün dünyaya yayıldı. Bununla da buraya nəinki Amerikadan, Çin, Avstraliya, Yeni Zelandiya kimi uzaq ölkələrdən qızıl axtaranların axını başlamışdır. On ildən sonra Kaliforniyanın əhalisi 400 min nəfərə çatmışdır. Kaliforniyada qızıl həyəcanı bir neçə il davam etmişdir. Qızıl səpintiləri qızılaxtaranların tələbatını ödəmirdi. Qızılaxtaranlar artıq səpintilərin deyil, qızıl filizlərinin kəşflərini gözləyirdi. 1850-ci ilin oktyabrında Qold Hill dağının yaxınlığında ilk qızıl damarı tapıldı və burada tezliklə Nevada Siti şəhəri salandı. Uzunluğu 190 km, eni isə 2 km olan filiz zonası Ana damar adlandırılmışdır. Burada qızıl 40 mədəndə 100 ilə yaxın müddətdə hasil olundu. Qızıl damarlarının çoxu 1350 m dərinliyə qədər istismar edilirdi. Həmin dövrdə Amerika Birləşmiş Ştatlarının qızıl istehsalının üçdə birini Kaliforniya ştatında olan mədənlərdən əldə edilirdi. Kaliforniyadan sonra ən böyük qızıl həyəcanı AlyaskaKanadanın şimal-qərbində yaşanmışdır. Balıqçı və qızılaxtaran C. Karmak tərəfindən 1896-cı il avqust ayının 16-da Klondayk çayında qızıl tapılması xəbəri, bütün Amerikaya yayıldı. Həmin zamanlar bu tapıntı Alyaskada tapılan ilk qızıl nümunələri hesab edilirdi. Ancaq C. Karmakdan əvvəl ruslar Alyaskanı kəşf edən zaman, orada qızıl nişanələrinin yerini qeyd etmişdilər.

XVIII və XIX əsrlərdə olan ekspedisiyalar[redaktə]

Mədən fəhlələri və kəşfiyyatçıların Klondayk səpintilərinə getməsi.

1741-ci ildə Vitus Berinq ekspedisiyası yarımadaya gəldi. 1864-cü ildə mədən mühəndisi Doroşin Alyaskanın cənubunda Kent yarımadasında səpinti formasında olan qızıl yataqları tapdı. 1889-cu ildə ərazidə olan kanadalı fransız Juyano ov zamanı qızıl səpintiləri tapmışdır. Lakin bu tapıntılar Alyaskaya kütləvi axının yaşanmasına səbəb olmamışdır. Həmin dövrdə Şimali Amerikanın digər bölgələrindədə kiçik tapıntılar olurdu. Kütləvi axın 1890-cı ildə Klondayk səpintilərinin kəşfindən sonra başlamışdır Dəniz yolu ilə Alyaskanın Skakvey limanına gələn qızılaxtaranlar çox çətin və təhlükəli Çilkut aşırımını piyada dəf edir, sonra isə Yukon çayının vadisinə çatırdılar. Qızılaxtaranların səfəri daim təhlükələr ilə zəngin idi, bir çox məqamlarda isə qızılaxtaranların xəstələnməsi və ya ölməsi halları tez-tez baş verirdi. Qızılaxtaranlar arasında olan məşhur Amerika yazıçısı Cek London bu barədə ətraflı yazmışdır:

" Aydındır ki, bizim adamların bir hissəsi yollarda həlak oldu, bir hissəsi buzların yaratdığı çətinliklərlə üzləşdi, minlərlə insan yorulub əldən düşmüş və öz gücünə inamını itirdiyi üçün geri qayıtmışdır. "

1891-ci ildə Alyaskada növbəti qızıl səpintisi kəşf edildi. Berinq dənizindin sahilində Nom burnu yaxınlığında baş verən tufan İsveçdən olan qızılaxtaranların qayığın burada lövbər salmağa məcbur etmişdir. Onlar orada zəngin qızıl səpintisinin üstünə çıxmışdılar. Ehtiyatda olan bir əsgər isə 1899-cu ildə təsadüfən bu sahildə qumu yumuş və iri qızıl səpintisini tapmışdır. Sonuncu kəşf Yukona çayının qolu Tanana çayında olmuşdur. Tanana çayında tapılan qızıl səpintiləri Klondayk səpintilərinə bənzəyirdi. Sonradan hər iki yataqda olan səpintilərin oxşar olduğu məlum olmuşdur. Tanana qızıl səpintiləri tam olaraq 1950-ci ildən etibarən istismar olunmağa başlanmışdır.Lakin Alyaskada qızılın iri ana yataqları tapılmadı. Səpinti yataqlarında olan qızıl isə az idi və tez tükənirdi. XX əsrin əvvəllərində olan kəşflərin davamı gəlmədi, bununlada qızılaxtaranlar digər ərazilərə üz tutması sürətlənmişdir. Alyaska tədricən balıqçı və ovçuların məskunlaşdığı əyalət ştatına cevrildi.

Rusiyada aparılan ekspedisiyalar[redaktə]

ABŞ tarixi
Declaration independence.jpg
Şablon: BaxMüzakirəRedaktə

Rusiyada ilk qızıl həyəcanları XV əsrdə başlamışdır.1488-ci ildə III İvan Avropa mütəxəssislərinin köməyilə Rusiyada qızıl yataqlarının axtarışına göstəriş vermişdir.Bu sahədə I Pyotrun göstərdiyi səyləri böyük müvəffəqiyyətlə nəticələnmişdir.1714-1721-ci illərdə Zabaykalyevdə Nerçinsk mədənlərində bir neçə pud qızıl hasil edildi.Hasil edilən qızıldan kəsilən sikkələrlə Şimal müharibəsinin sonunda bağlanan Niştadsk müqaviləsi şərəfinə, bir neçə zabit və əsgər qızıldan döş nişanları hazırlanmışdır.Nerçinskdə az miqdarda ildə on kiloqram qızıl çıxarılırdı.Sonralar Altayda kəşf edilmiş yataqlar da vəziyyəti dəyişdirməmişdir.Rusiyada digər önəmli mədənlərdən biridə Zmeinoqorsk mədəni idi.Həmin mədəndə il ərzində 100-200 kq qızıl hasil edilirdi.Rusiyada qızıl filizi sənayesinin inkişafı yalnız XVIII əsrin ortalarında Uralda, əsrin sonuna yaxın isə Beryozovsk yatağının istismara başlaması ilə inkişaf etmişdir.Beryozovsk yatağında ildə 2.4 ton təmiz qızıl hasil edilirdi.Rusiyada ilk qızıl səpintiləri 1814-cü ildə dağ mühəndisi L.İ Brusnitsin tərəfindən Uralda, Pişma çayının vadisində aşkar edilmişdir.1823-cü ildə Pişma çayının yaxınlığında 200-dən çox qızıl mədəni fəaliyyət göstərirdi və onlardan ildə 2.5 tona yaxın metal alınırdı. Bütün bu tapıntılar Rusiyada əsil qızıl həyəcanının başlamasına səbəb olmamışdır.Əsil qızıl həyəcanı 1830-1860-cı illərdə başlamış və bütün Sibiri əhatə etmişdir.Axtarış dəstələri qısa zamanda şərqə və şimal-şərqə irəlilədilər.1830-c ildə Tobolsk quberniyasında və Krasnoyarsk dairəsində, 1833-1836-cı illərdə Yeniseysk quberniyasında, 1838-ci ildə Yuxarı Tunquskanın qollarında, 1843-cü ildə isə Lena çayının hövzəsində qızıl səpintiləri kəşf edildi.İlk çağlarda qızılaxtaranların əksəriyyətinin hətta elementar bilikləri belə yox idi.Qızıl sənayeçisi V.D.Skryabinin qeydlərindən görünür ki, Şərqi Sibrin bütün məlum səpintiləri Moşarov, İvanov, Şimayev, Familtsev və digər səpintilər tacirlər tərəfindən aşkar edilmişdir.8-13 nəfərdən ibarət olan axtarış qruplarına sağlam və fiziki baxımdan dözümlü kişilər cəlb edilirdi.Baharın ilk günlərindən havalar mülayimləşən kimi onlar piyada və ya atla bir neçə aylığa tayqaya yola düşürdülər.Qış aylarında böyük tonqallar qalanır və torpağın donu açıldıqdan sonra qumlarda qızılın miqdarını təyin etmək üçün şurflar – dəriliyi bir neçə metr olan şaquli və ya maili quyular qazırdılar.Zəngin bit ton qumda on qramlarla qızıl olan səpintini tapmaq üçün qızılaxtaran dəstələri qışda da şurf qazır və ya az qızıllı qumluqları tərk edirdilər.Qızıl axtaranların kiçik dəstələri iri artellərlə əvəz olunurdu.Sibirin qızıl mədənlərində əsasən orada sürgündə olanlar işləyirdi.1834-cü ilə olan məlumata görə, sürgündə olanların 82% qızıl sənayesində çalışdırdı.1850-1854-cü illərdə isə bu rəqəm 51% olmuşdur.Digər tərəfdən qızılaxtaranların sırasını Rusiyanının mərkəzi quberiniyalarının kəndliləridə qoşulurdu.

Ekspedisiyaların siyahısı[redaktə]

Qızıl səpintisinin adı Yer Başlayıb Bitib Şəkil Məlumat
Braziliya qızıl həyəcanı[1]
Cənubi Amerika, Braziliya, Оru-Pretu 1690 1823 Rugendas - Vila Rica 2.jpg Portuqaliyalıların rəhbərliyi ilə afrikadan gətirilən qullar, ağır işlərdə işlədilirdi.Bu qızıl hərisliyi Cənubi Amerikada ilk qızıl həyəcanı hesab edilir.
Şimali Karolina qızıl həyəcanı Şimali Amerika, Amerika Birləşmiş Ştatları, Şimali Karolina 1799 1828 NCarolina gold rush.jpg Amerika Birləşmiş Ştatlarında ilk qızıl ekspedisiyasının təşkil edilməsi.
Corciya qızıl həyəcanı[2]
Şimali Amerika, Amerika Birləşmiş Ştatları, Corciya ştatı, 1828 1840 Gold-177600.jpg Amerika Birləşmiş Ştatlarında ilk dəfə peşəkar ekspedisiyanın təşkil edilməsi.12 il davam davam etmiş ekspedisiya ətraf ərazilərdə yaşayan Hindilərin bu əraziləri tərk etməsinə səbəb olmuşdur.
Sibir qızıl həyəcanı Avrasiya, Rusiya Federasiyası, Qərbi Sibir 1828 1921 PG - Miners washing gold-bearing sand near Beryozovsky.jpg Ekspedisiya Berikuldan başlamışdır. Tomsk vilayəti və Yenisey vilayətini əhatə etmişdir.
Lena qızıl həyəcanı[3] Avrasiya, Rusiya Federasiyası, Lena oblastı 1844 1861 Vitim posle Bambuyki.jpg Ərazidə olan Qızıl-mədən şirkəti Lena vilayətində ekspedisiyalar təşkil etmişdir. Əsas ekspedisiya 1912-ci ildə aparılmışdır. Axtarışlar zamanı bir sıra qızıl səpintiləri aşkar edilmişdir.
Kaliforniya qızıl həyəcanı.[4][5] Şimali Amerika, Amerika Birləşmiş Ştatları, Kaliforniya, Amerika çayının ətrafı 1848 1860 Gullgraver 1850 California.jpg Kaliforniya qızıl həyəcanı Amerika Birləşmiş Ştatlarında ən məşhur qızıl həyəcanı hesab edilir.
Kraliça Şarlott adalarında qızıl həyəcanı[6]
Şimali Amerika, Kanada, Britaniya Kolumbiyası, Kraliça Şarlott adaları 1851  ? Haida villagesite.jpg

Kanadada olan ilk qızıl həyəcanı hesab edilir.Kraliça Şarlott adasına 7 dəfə geniş ekspedisiya göndərilmişdir.Tarixi mənbələrdə qeyd edilir ki, Britaniya Kolumbiyasının yaranmasında Kraliça Şarlott adasında qızıl tapılması xəbəri böyük rol oynamışdır.Bu hadisədən sonra, Amerika Birləşmiş Ştatlarında olan qızılaxtaranlar adaya gəlmiş və axtarışların başlamasından 20 il sonra Britaniya Kolumbiyası əyaləti təşkil edilmişdir.

Yeni Cənubi Uels qızıl həyəcanı[7]
Avstraliya, Yeni Cənubi Uels , baterst mədənləri 1851  ? Bernhard otto holterman with 630lb gold from Hill End.jpg Yeni Cənubi Uels qızıl həyəcanı Avstraliyanın tarixində olan ən önəmli qızıl həyəcanlarından biri hesab edilir.Bu kəşfdən sonra Avstraliyanın əhalisi 3 dəfədən çox artmışdır.
Viktoriya qızıl həyəcanı[7]
Avstraliya, Viktoriya, Ballart mədənləri 1851  ? Nerrena Fossickers in the Creek Nerrena.jpg
Frenzer qızıl həyəcanı[8] Şimali Amerika, Kanada, Britaniya Kolumbiyası, Frenzer çayı və ətraf ərazilər 1857  ? Cabin on the Fraser BC 1862.jpg Britaniya Kolumbiyası əyalətinin yaradılmasına səbəb olmuş qızıl həyəcanı.
Kolorado qızıl həyəcanı. [9][10] Şimali Amerika, Amerika Birləşmiş Ştatları, Kolorado, Denver şəhəri 1858  ? Pikes Peak miners.jpg Kolorado ştatının yaranmasına səbəb olmuşdur.Amerika Birləşmiş Ştatlarında XIX əsrdə baş vermişən önəmli iki qızıl həyəcanından biri hesab edilir.
Rok-krik qızıl həyəcanı Şimali Amerika, Kanada, Britaniya Kolumbiyası, Rok-krik 1859 1862 Rock Creek.jpg 250 min dollar dəyərində qızıl istehsal edilmişdir.
Şimali Nevada qızıl həyəcanı Şimali Amerika, Amerika Birləşmiş Ştatları, Nevada ştatı 1859  ? Round Mountain gold mine, aerial.jpg Şimali Nevadada daha çox gümüş mədənləri məhşur idi.Ancaq qızıl həyəcanı dövründə, qızıl istehsalı artmışdır.
Kariboo qızıl həyəcanı[11] Şimali Amerika, Kanada, Britaniya Kolumbiyası 1860 1865 Barnard Express.jpg Britaniya Kolumbiyasında olan ən önəmli qızıl həyəcanlarından hesab edilir.
Aydaho qızıl həyəcanı[12] Şimali Amerika, Amerika Birləşmiş Ştatları, Aydaho, Fort Kolvil 1859  ?
Vəhşi at körfəzində qızıl həyəcanı Şimali Amerika, Kanada, Britaniya Kolumbiyası, Vəhşi at körfəzi 1863 1866 Fort Steele-27527-1.jpg Vəhşi at körfəzi qızıl həyəcanı iki Kabus şəhərin yaranmasına səbəb olmuşdur. Fishervill və Fort Steel şəhərləri bu gün Kanadada Ruh şəhər statusnu daşıyır.
Kivislend qızıl həyəcanı[13] Avstraliya, Kvinslend 1863  ? Charters Towers mining settlement ca 1890.jpg Qızıl ərazidə ilk dəfə 1870-ci ildə tapılmışdır.Charters Qalası yaxınlığında və Palmer çayı hövzəsində tapılan qızıl qısa zamanda bu ərazinin məhşurlaşmasına səbəb olmuşdur.İlk qızıl Boyne vadisində 1863-cü ildə tapılmışdır.
Montana qızıl həyəcanı Şimali Amerika, Amerika Birləşmiş Ştatları, Montana ştatı, Vircinya siti 1863  ? Helena mo 1870.jpg Aparılan araşdırmalardan 1 il sonra ərazidən 15 km kənarda qızıl tapıldı.Montana qızıl həyəcanı, Montana ştatının yaranmasında böyük rol oynamışdır.Montana ştatının paytaxtı olan Helena şəhərini qızılaxtaranlar tərəfindən salınmışdır.
Omineka qızıl həyəcanı Şimali Amerika, Kanada, Britaniya Kolumbiyası, Omineka çayı 1869 1874 Mining Recorder's Cabin at Manson Creek.gif
Avstraliyada şimal ərazilərdə qızıl həyəcanı[7][14] Avstraliya, Şimal əraziləri, Pain krik 1872  ? Arhs Pine creek.jpg Avstraliyada şimal ərazilərdə qızıl həyəcanı Şimali Avstraliyada dəmiryolunun çəkilməsinə səbəb olmuşdur.
Kasiar qızıl həyəcanı Şimali Amerika, Kanada, Britaniya Kolumbiyası, Kasiar 1873  ? Porter Landing, Cassiar, British Columbia.gif
Blak Hills qızıl həyəcanı Şimali Amerika, Amerika Birləşmiş Ştatları, Cənubi Dakota, Blak hills 1876  ? Homestake works mine 1889.jpg
Tasmaniya qızıl həyəcanı[7] Avstraliya, Tasmaniya, Bekonsfild 1877  ? Beaconsfield mine.JPG
Vitervoursland qızıl həyəcanı [15] Afrika, Cənubi Afrika Respublikası, Yohannesburq 1877  ? Langlaagte.jpg Vitervoursland qızıl həyəcanı Yohannesburq şəhərinin salınmasına səbəb olmuşdur.1899-1902-ci illərdə baş vermiş İngilis-Bur müharibəsinin başlamasının səbəblərindən biri kimi Vitervoursland vadisi üzərində olan anlaşılmazlıq göstərilir.Vadidə olan qızıl burlara məxsus olsada İngilislər tərəfindən müsadirə edilmiş və bununlada İngilis-Bur müharibəsi başlamışdır.
Kulgardi qızıl həyəcanı[7][16]
Coolgardie gold rush
Avstraliya, Şimali Avstraliya, Kulgardi 1892  ? Goldfields-Pipeline 2005.jpg Ərazidə araşdırmalar 1963-cü ilədək davam etmişdir.
Kalqari qızıl həyəcanı[7][17]
Avstraliya, Şimali Avstraliya, [Kalqari 1893  ? Kalgoorlie The Big Pit DSC04498.JPG 1989-cu ildək ərazidə bir sıra şəxsi mədənlər fəaliyyət göstərmişdir.Daha sonra Kalqaridə önəmli qızıl səpintiləri tapıldı və bunlar bü gündə Avstraliya tərəfindən istismar edilir.
Atlin qızıl həyəcanı Şimali Amerika, Kanada, Britaniya Kolumbiyası 1898 1949 Atlinlake.jpg Atlin qızıl həyəcanı, Atlin adlı Ruh şəhərin salınmasına səbəb olmuşdur.Şəhər Klondayk yolunda yerləşirdi və burada 600 nəfərə yaxın qızılaxtaran fəaliyyət göstərmişdir.

Həmçinin bax[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. http://whc.unesco.org/en/list/124
  2. Gold Rush. The New Georgia Encyclopedia. Yoxlanılıb 2010-12-20.
  3. Золотые происки. Коммерсантъ Деньги (2008-02-25). Yoxlanılıb 2010-12-20.
  4. "1848'den Aralık 1855'e kadar süren olaylar genel olarak 'Altına Hücum' diye kabul edilmiştir. 1855'den sonra, Kaliforniya'da altın madenciliği değişti ve 'hücum' döneminden çıkıldı."Error on call to Şablon:cite web: Parameters url and title must be specified.
  5. Error on call to Şablon:cite web: Parameters url and title must be specified.
  6. British Columbia from the earliest times to the present. Vol. 2. ourroots.ca. Yoxlanılıb 2010-12-20.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 The Australian Gold Rush. Правительство Австралии. Yoxlanılıb 2010-12-20.
  8. The Early History of the Fraser River Mines, Frederic William Howay (C.F. Banfield, 1926)
  9. Thomas J. Noel (December 19, 2006). Denver History – The Arapaho Camp (ASP/HTML). Mile High City. City and County of Denver. Yoxlanılıb December 19, 2006.
  10. Gehling, Richard (2006). The Pike's Peak Gold Rush. The Pike's Peak Gold Rush. Richard Gehling. Archived from the original on 2006-02-15. Yoxlanılıb December 19, 2006.
  11. Map of Cariboo Gold Rush
  12. John Jacob Astor's Pacific Fur Company establishes Fort Spokane in 1812 HistoryLink.org Essay 5101
  13. History of the Boyne Valley. Boyne Valley Community Discovery Center. Yoxlanılıb 2010-12-20.
  14. www.southaustralianhistory.com.au/pinecreek.htm
  15. Tabitha Jackson: The Boer War. London: Channel 4 Books, 1999.
  16. Coolgardie. Nullarbor. Yoxlanılıb 2010-12-20.
  17. Kalgoorlie. Nullarbor. Yoxlanılıb 2010-12-20.

Mənbə[redaktə]

  • Uşaqlar üçün Ensiklopediya: Geologiya (səh 506-510)