Qızılirmaq

Qızlirmaq
İskilibdəki Taybi obası
Keçdiyi ərazilər	Türkiyə
Mənbəyi	Şərqi Anadolu
Mənsəbi	Qara dəniz
Uzunluğu	1,350 km
Mənbəyinin yüksəkliyi	2,000 m
Mənsəbinin yüksəkliyi	0 m

Qızılirmaq (türk. Kızılırmak) — Başlanğıcını Türkiyənin Şərqi Anadolu bölgəsindən götürüb Qara dənizə tökülən çay.

Qızılirmaq çayı başlanğıcını Anadolunun şərqində yerləşən Sivas vilayətindəki Qızıldağın cənub yamaclarından, 2000 metr yüksəklikdən götürür. Sivas, Kayseri, Nevşehir, Kırşehir (110 km), Kırıkkale, Ankara, Çankırı (30 km), Çorum (182 km) və Samsun vilayətlərindən keçib Bafra boğazından Qara dənizə tökülür.

Texnik

Yağmur ve kar sularıyla beslenen nehrin rejimi düzensizdir. Temmuz ve Şubat arasında düşük su düzeyinde akan nəhr, Mart ayında hızla kabarmaya başlar ve Nisan ayında en yüksək su düzeyine ulaşır. Ortalama debisi 184 m³/sn olan nəhrin 20 illik gözlem süresince en az 18,4 m³/sn’ye və en çox 1.673 m3/sn.’ye ulaştığı tespit edilmiştir.

Başlıca kolları Delice Irmağı, Devrez ve Gökırmak’tır.

Ekologiya

İrili ufaklı birçok gölün bulunduğu Kızılırmak Deltası, Türkiye'nin en önemli kuş yaşam alanlarından da biridir. Bafra Ovasında digər adı Kızılırmak Deltasında indiyə dək 322 kuş cür familiyası qeydlere ornitologlarca alınmıştır. Bu sayı Türkiyədə məlum olunan yəkun kuş cürünün 75-76 % faizidir.

Mədəniyyət və tarix

Adını suyunun rəngindən alan, qadim dövrlərdə ise tuzlu akarsu mənasına gelen Halys adıyla anılan Qızılirmaq, Anadoluda qurulmuş mədəniyyətlərə həmişə ev sahibliyi etmişdir. Bugün Kızılırmak Vadisi'nde tarixin her dönemine ait izlər bulmak mümkün; kaya məzarları ve yerleşimleri, fərqli mədəniyyətlərə ait kaleler, köprüler ve daha pek çok iz.

Qadim mədəniyyət Hattilər, Kızılırmak su yolu etrafında şəhərlər inşa eder və ardınca gelen digər mədəniyyətlərin tanrıları ilə inanc sistemlərini Kızılırmak'ın sağladığı bərəkət ilə başa düşürmüşlerdir. Hattilərdən sonra davamında Hititlər də Kızılırmak coğrafiyasında ilk Anadolu dövletini qurarak siyasi birliyi sağladılar.

İqtisadiyyat

İqtisadiyyat nazarında Kızılırmak üzərində hem sulama hemde hidroelektrik istehsalatı için barajlar inşa edilmiştir. Nəhr üzərində indiyə dək yədi baraj yapılmıştır. Bunlar Kayseri vilayətində Sarıoğlan (Yamula Barajı), Ankara ilə Kırşehir vilayət sınırlarında Kesikköprü və Hirfanlı, Kırıkkale vilayətində Kapulukaya barajları ilə Samsun vilayətində Altınkaya barajı ilə nəhrin Bafra Ovası’na kurulmuş Derbent barajlarıdır. Nəhr üzerine son olarak Çorum vilayəti Oğuzlar ilçəsində Obruk Barajı yapılarak 2007-ci il içində su tutumuna başlanılmıştır.

Şəkil

• 

  İskilip yaxınları Kızılırmak

• 

  Kızılırmak, İskilip - Çorum yolu üzerinde ilk köprü, Baha Koldaş dönemi 1930

Qaynaqlar

• Kızılırmak Deltasında Meydana Gelen Erozyonun Coğrafi Analizi
• Kızılırmak Deltası
• Kızılırmak Deltası
• Kızılırmak'ta rafting
• Kızılırmak'ta Amerikalı bir kuş
• Nevşehir vilayəti ÇED 2004 Raporu
• Kırıkkale vilayəti ÇED 2004 Raporu
• Kırşehir vilayəti ÇED 2005 Raporu
• Sivas vilayəti ÇED 2004 Raporu
• Samsun vilayəti ÇED 2005 Raporu
• Kayseri vilayəti ÇED 2004 Raporu
• Çorum vilayəti ÇED 2005 Raporu
• Çankırı vilayəti ÇED 2004 Raporu
• Ankara vilayəti ÇED 2005 Raporu