Qəznəvilər dövləti

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Qəznəlilər dövləti səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Qəznəvilər Dövləti
غزنویان


 

963 — 1186



 

Qəznəvi dövlətinin bayrağı.gif
Qəznəvilər Dövlətinin bayraqı
Ghaznavid Empire 975 - 1187 (AD).PNG
Qəznəvilər dövləti ən qüdrətli dövründə
Paytaxt Qəznə(963-1151)[1]
Lahor(1151-1186)[2]
Dil(lər) Türk dili (hərbidə istifadə olunan dil)[3]
Fars (rəsmi və ədəbi dil)[4][5]

Ərəb (müvəqqəti rəsmi və ədəbi dil))[6]
Din Sünni İslam[7]
Sahəsi 1029-cu ildə 3.400.000 km²[8]
İdarəetmə forması Monarxiya
Sultan
 - 961-962 Alp Təkin (ilk)
 - 1160-1186 Xosrov Məlik (son)
Sultan 3-cü Mahmud Qəznəvi zamanında inşa edilmiş Qəznə minarəsi Qəznə, Əfqanıstan
Sultan Mahmud Qəznəli Abbasi xəlifəsi Əl Qadirdən bahalı geyim alır, Cəmi ət-Təvarix

Qəznəvi Dövləti (962-1186) - bir Türk dövləti.[9][10][11] Qəznəvi Dövlətinin əsasını Alp Təkin qoymuşdur. O, Samanilər dövlətinin görkəmli sərkərdəsi idi və Samanilərin türk qulamlarında xidmət etmişdi (Qulamlar türk əsilli gənc qullardan təşkil edilmiş daimi süvari qvardiya idi). Alptəkin şəxsi şücaətinə görə hərbi əyanlar sırasına daxil olmuşdu. Alptəkin Samanilərin hakimiyyətini tanımaqla yanaşı, Qəznəvi dövlətini yaratdı. Onun ölümündən sonra hakimiyyətə Səbutəkin (977-997) gəldi və o, Hindistana dəfələrlə hərbi səfər etdi.Dövlətin paytaxtı Qəznə şəhəri idi.

Qəznəvi dövrünə aid Nişapurdan tapılmış qrafin

Tarix[redaktə]

Səbutəkin öləndən sonra oğlu Sultan Mahmud Qəznəvi (998-1030) hakimiyyətə gəldi. Tarixdə ilk dəfə «sultan» titulu Mahmuda verilmişdir. Samanilər dövləti 999-cu ildə dağıldı, onun ərazisi Qəznəvi və Qaraxanlı dövlətləri arasında bölüşdürüldü. Nəticədə keçmiş Samani torpaqları olan Xorasan, Xarəzm, Sistan və indiki Əfqanıstan Qəznəvi dövlətinə qatıldı.Sultan Mahmud Qəznəlinin dövründə ərazilər artdı. Qərbi İran Qəznəvi dövlətinin tərkibinə keçdi. Hindistanın şimalı və şimal qərbi 1026-cı ildə işğal edildi. Dövlət Hindistandan Xəzərə qədər ərazini əhatə edirdi[12]

Sultan Mahmud Qəznəli və Xorasan hakimi Əbu Əli Simjuri arasındakı döyüş

Mahmud Qəznəvi 1002-1026-cı illərdə 17 dəfə Hindistana hücum etmişdi. Onun şimal və şimal-şərq torpaqlarını, yəni Kəşmir, Pəncab, Qucarat vilayətlərini Qəznəvi dövlətinə qatmış, Hindistandan çoxlu qənimət əldə etmişdi. Mahmud hakimiyyətini qərbi İranda yaymaq məqsədilə 1029-cu ildə Rey, Həmədan və İsfahan əyalətlərini, az sonra Gur əyalətini tutdu. Sultan Mahmudun hakimiyyətinin son dövründə Qəznəvi dövləti Hindistandan Xarəzmə və Xəzər sahili torpaqlara qədər ərazini əhatə edirdi.[13][14]

Sultan Mahmudun daxili siyasəti[redaktə]

Qəznəvi dövləti feodal monarxiyası idi. Dövləti sultan idarə edirdi. Sultan Mahmud mərkəzi hakimiyyəti möhkəmləndirirdi, bu məqsədlə mülki əsilzadə, qulamlardan ibarət hərbi əyanlara, türklərdən ibarət hərbi əyanlara arxalanırdı. Sultan Mahmudun ordusunda yüksək hərbi intizam var idi. Ordunun əsasını türk əsilli qulamlar (qvardiya) təşkil edirdi. Qəznəvi ordusunda «qazilər» deyilən könüllü döyüşçülər iştirak edirdi. Hərbi yolla əldə edilən qənimət ordu və dövlət məmurlarını təmin etmirdi. Dövlət ildən-ilə vergini artırırdı. Kəndlilər, sənətkarlar, tacirlər var-yoxdan çıxırdı. Sultan Mahmud Qəznə şəhərinin inkişafına kömək edirdi.

Qəznəvi dövlətinin zəifləməsi[redaktə]

XI əsrin I yarısında Sultan Məsudun dövründə dövlət zəiflədi. Verginin çoxluğuna görə daxili çəkişmələr artdı.Qəznəvi dövlətinin tərəqqisi zahiri xarakter daşıyırdı. Bunun arxasında xalqın ağır güzaranı dururdu. Sultan Mahmudun oğlu Məsud (1030-1041) hakimiyyətə gəldi və qardaşı ona müqavimət göstərdi. Məsud əyanlara arxalanaraq qardaşını zərərsizləşdirə bildi. Məsud əyanlardan asılı oldu. Ölkədə rüşvətxorluq baş alıb gedirdi. Xarəzm Qəznəvilərdən ayrıldı. Qəznəvilərdə daxili ziddiyyətlər kəskinləşdi, səlcuqların Qəznəvi dövlətini sıxışdırması da gücləndi. Bütün bunlar dövlətin zəifləyib iflas etməsi ilə nəticələndi. 1040-cı ildə Dəndənəkən döyüşündə səlcuqlar qəznəvilərə qalib gəldilər. Bundan sonra Qəznəvilər dövlətinin tərkibində ancaq Əfqanıstanın bir hissəsi və Pəncab qaldı. XII əsrin 70-ci illərində gurlu tayfaları qəznəviləri Şimali Hindistana sıxışdırdı. Pakistanın Lahor şəhəri paytaxt oldu. 1186-ci ildə gurlular Lahoru tutdular, Xosrov Məlik Əsir alındı. Qəznəvi dövləti süqut etdi. [15]

İstinadlar[redaktə]

  1. [1]
  2. "Lahore" Encyclopædia Britannica
  3. C.E. Bosworth, The Ghaznavids:994–1040, (Edinburgh University Press, 1963), 134.
  4. Homa Katouzian, "Iranian history and politics", Published by Routledge, 2003. pg 128: "Indeed, since the formation of the Ghaznavids state in the tenth century until the fall of Qajars at the beginning of the twentieth century, most parts of the Iranian cultural regions were ruled by Turkic-speaking dynasties most of the time. At the same time, the official language was Persian, the court literature was in Persian, and most of the chancellors, ministers, and mandarins were Persian speakers of the highest learning and ability"
  5. "Persian Prose Literature." World Eras. 2002. HighBeam Research. (3 September 2012);"Princes, although they were often tutored in Arabic and religious subjects, frequently did not feel as comfortable with the Arabic language and preferred literature in Persian, which was either their mother tongue—as in the case of dynasties such as the Saffarids (861–1003), Samanids (873–1005), and Buyids (945–1055)—or was a preferred lingua franca for them—as with the later Turkish dynasties such as the Ghaznawids (977–1187) and Saljuks (1037–1194)". [2]
  6. [3]
  7. [4]
  8. Rein Taagepera (September 1997). "Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia". International Studies Quarterly 41 (3): 475–504. doi:10.1111/0020-8833.00053.
  9. Islamic Central Asia: an anthology of historical sources, Ed. Scott Cameron Levi and Ron Sela, (Indiana University Press, 2010), 83;The Ghaznavids were a dynasty of Turkic slave-soldiers...
  10. "Ghaznavid Dynasty" Encyclopædia Britannica
  11. Jonathan M. Bloom, Sheila Blair, The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture, Oxford University Press, 2009, Vol.2, p.163, Online Edition, Turkish dominated mamluk regiments...dynasty of mamluk origin (the GHAZNAVID line) carved out an empire...
  12. The early Ghaznavids, C.E. Bosworth, The Cambridge History of Iran, Vol. 4, ed. C. E. Bosworth, (Cambridge University Press, 1975), p. 170
  13. Truths and Lies: Irony and Intrigue in the Tārīkh-i Bayhaqī, Soheila Amirsoleimani, Iranian Studies, Vol. 32, No. 2, The Uses of Guile: Literary and Historical Moments (Spring, 1999), 243.
  14. Ghaznawids, B. Spuler, The Encyclopedia of Islam, Vol II, Ed. B.Lewis, C. Pellat and J. Schacht, (Brill, 1991), 1051.
  15. http://marketing.ucoz.org/load/2-1-0-13

Həmçinin bax[redaktə]