Qaşqar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Qaşqar', Ordu Kənd[1], (Uyğurca: قەشقەر, Qeshqer, Çincə: 喀什噶尔 veya 喀什噶爾 Kāshéngáěr ya da 喀什 Kāshí), Şərqi Türkistanda Sintszyan-Uyğur muxtar rayonunun qərbində yerləşən tarixi bir vahə şəhəridir.

Ad açımı[redaktə]

  • Kaşğar[2] : şəhərinin tarixi adı Ordu-kənddir . Bu ad onun paytaxt olmasına işarədir. Qədim Çin mənbələrində şəhərin adı Solek və ya Sorak, çincə transkripsiyası Su-lek, çincə bugünkü adı Sufu , transkripsiyası isə Ku-şa və ya Ka-şadır . İndiki Kaşğar Atadağdan axan Qızılsu çayının qolu olan Tümənin sağ sahilində yerləşir . Əski Kaşğar isə bir qədər uzaqdakı təpə üzərində salınmış, qala divarları ilə əhatə edilmişdir. Qədim Kaşğarın xarabalıqları hələ də qalır . Mühüm karvan yollarının qovşağında yerləşən bu şəhərin tarixi b. e. ə. 76-cı ildən başlanır.
  • Tədqiqatçılar Qaşqar adını Koşkar, Köşker və ya Kaşkar oymağından aldığını ireli sürmüşlər. Köşker oymağının ata yurdu Qırgızıstanın cənubunda, Qırgızıstan-Özbəkistan sərhəddinə yaxın Cəlalabad rayonunda olan Qoşkar-Ata (Кочкората) şəhəridir. Bir başqa mülahizəyə görə isə Qaşqar, adını şəhərin civarından sıx olan "Kaş Taşı" və ya diğər adıyla "Yeşim daşından almışdır.

Yerləşimi[redaktə]

Qərbində Kaşgar Kuna şəhər rayonu, şimalında Atuş rayonu, şərqində Feyzivat rayonu və cənubunda Yengisar rayonu ilə sərhəddir. Təkləməkan səhrasının qərbində Tyan Şan dağlarının ətəklərində yer alan Qaşqar dəniz səviyəsindən 1290 metr yüksəklikdə yerləşir.

Qəsəbə və kəndləri[redaktə]

Qaşqar şəhəri, dörd məhəllə komitesi (社区居民委员会; jūmínwěiyuánhùi), dörd şəhərətrafı bələdyyə (乡 xiāng) kimi yerləşim məntəqələrindən ibarətdir.

Tarixi[redaktə]

Şəhərin quruluşu tarixi Xan sülaləsi dönəminə qədər uzanmaqdadır. Şəhərdə ilk hökm sürən Müsəlman türk hökmdarı Qaraxanlılardan Əbdülkerim Satuk Buğra xandır. Divânu Lügati't-Türkdə, "قشغار Qaşqar" "Doğu Türk elinde tanınmış şəhər adı." olaraq tanıdılır. Qutadgu Bilikdə; "Kent: şehər. Bu kəlməden alınaraq Qaşqar üçün "Ordu Kend" deyərlər. Xanın oturduğu şəhər deməkdir. Çünki Əfrasiyab, havası gözəl olduğu üçün burada otururdu".


502550 illər arasında Hunlar, 552648 illər arasında Göytürklər, 648649 illər arasında Tan sülaləsi zamanında Çinlilər, tekrar 659-cu ildən etibarən 744-cü ilə qədər Göytürklər, 790791 – təxminən 842-ci illər arasında Tibetlər1006-cı ildən etibaren Qaraxanlılar 10321210 illər arasında Şərqi Qaraxanlılar, Şərqi Qaraxanlıları yıxıldıqdan sonra Qaraxitaylar, daha sonra; öncə 12271370 illər arasında Cığatay xanlığı, daha sonra 13701514 illər arasında Şərqi Cığatay xanlığı bu bölgədə hakimiyyət sürmüşdür. Qaşgar 1399-cu ildə qısa bir sürə də olsa, Teymurlular dövlətinin idarəsinə girdi. Əmir Teymur Ankara savaşından sonra Anadoludan gətirdiyi Qara tatarların bir bölümünü Qaşgarda yerləşdirdi.

Yarkand xanlığı dönəmi[redaktə]

Əsas məqalə: Yarkənd xanlığı

Şərqi Türkistanda 1514-cü ilə 1680-ci illər arasında Altışəhər (Altıshahr) olaraq bilinən Xotan, Yarkent, Yengihisar, Qaşqar, Aksu, və Uçturfan kimi şəhərləri içinə alan bölgədə Yarkənd xanlığı, (mamlakati Yarkand, mamlakati Moghuliya, mamlakati Səidiya) hakimiyyət sürmüşdür.

Çin hücumları[redaktə]

Rus konsulluğu

Qaşqar 1759-cu ildə Çinlilərin əline keçdi. Bu tarixdən sonra bölgədə yaşayan Müsəlmanlar Çin idarəsinə qarşı mübarizəyə başladılar. Yaqub bəy (Yaqub bəy Bədövlət) bölgədə müstəqil bir dövlət qurdu və 1872-ci ildən etibarən ölkesində Osmanlı sultanı Əbdüləziz adına xütbə oxutmağa başladı. Qaşqar, Yakub bəyin hökmdarlığı qaynaqlarında sıx-sıx danışılan Yeddişəhr ("Heptapolis") yeddi şehərdən birisidir, diğərləri Xotan , Yarkənt (Yarkənd), Yengihisar (Yangihisar), Aksu, Kuçar (Kucha) və Korla'dır[3]. Yaqub bəyin ölümündən sonra Çin tekrar Qaşqarı ələ keçirdi. Çin idarəsi 1884-cü ildə bölgədə Sintszyan vilayətini qurdu. 1949-cu ildə Çin Xalq Respublikasınin qurulmasından sonra 1955-ci ildə Sintszyan-Uyğur muxtar rayonu quruldu.

XIX yüzildən etibarən birdən birə geopolitik önəm qazanan Qaşqar , Böyük Oyun adı verilən İngiltərə və Rusiya arasında Orta Asyianın nəzarəti üçün yaşanan çəkişmədə bir sahmat daşıdır. Bu dönəmdə İngilis və Rus agentləri Orta Asiyanın kontrolü üçün bir-birləriylə yarışdılar və her ikisi birər konsulluq açdılar. Bu yarışmanı təbii ki, İngilislər qazandııar. indi hər iki konsulluq binaları Hotel olaraq işlədilir.

İqlim[redaktə]


Kaşgar (şehir) Ortalama Veriler (Dönem 1961-1990)
Aylar Yanvar Fevral Mart Aprel May iyun iyul Avqust Sentyabr Oktyabr Noyabr Dekabr
Ortalama En Yüksek °C 0.2 4.2 13.9 22.1 26.5 30.3 32.1 30.8 26.2 19.7 10.1 1.5
Ortalama En Düşük °C -10.7 -6.5 1.6 8.6 12.8 16.0 18.6 17.4 12.0 4.7 -1.9 -8.1
Ortalama Yağış miktarı (mm) 2.5 5.5 5.8 5.5 11.4 6.5 7.5 8.3 5.9 2.5 1.9 1.2
Ortalama Yağışlı Gün Sayısı 0.8 1.3 1.0 0.9 1.4 1.5 1.3 1.7 1.2 0.6 0.4 0.3
Kaynak: Hong-Kong Gözlemevi

İqtisadiyyat[redaktə]

Afak xoca türbesi
Iydgah məscidi, Qaşqar
Qaşqar, 1868

İlk Çağdan beri Tarım hövzasinin ekonomik mərkəzi olan şəhərdə pambıq sənayesi uğur qazanmışdır. Qaşqarda bazar günü qurulan bazar şəhərin iqtisadi həyatında önəmli bir yer tutur. Minlərcə kəndli çevrədəki verimli tarlalarda çeşitli meyvəbostan məhsulları becərir. Xotandan gətirilən ipək və xalça-xalılar, diğər əl sənətlərinə dayalı əşyalarla birlikdə Qaşqar bazarında satılır.

Əhali[redaktə]

Kaşgar'ın nüfusu 200.000'in üzerindedir. Şehrin nüfusunun büyük bir bölümünü müslümanlar oluşturur. Şehirdeki en kalabalık etnik grup Uygurlar'dır.

Tarixi və mədəniyyət abidələri[redaktə]

Çin'de 1960 yılında başlayan kültür ihtilali sırasında şehirde bulunan cami ve mescidlerin önemli bir bölümü yıkıldı. Günümüzde şehirde kültür ihtilali sırasındaki yıkımdan kurtulan 100 civarında mescid ve cami bulunmaktadır. Iydgâh Camii (艾提尕尔清真寺; Àidīgǎ'ěr qīngzhēnsì), Apak Hoca cami ve türbesi, Döng Mescidi, Kaşgarlı Mahmud türbesi ve Yusuf Has Hacib türbesi şehrin en önde gelen tarihi eserleri arasındadır. Mankent, Kaşgar yakınında bir şehrin adı; bugün haraptır.[4]

Tanınmışlar[redaktə]

  • Yusif Balasaqunlu ünlü əsəri Qutadgu Biliyi bu şəhərde yazdı.
  • Divân-ı Lügati't-Türkün yazarı Mahmudda Qaşqarda dünyaya gəldi.

İstinadlar[redaktə]

  1. "Xanın oturduğu şəhər" demekdir. Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't – Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt I, sayfa 343
  2. «Türkologiya» jurnalı, (3-4), Bakı, «Elm», 2008, s. 90-96 :MAHMUD KAŞĞARİ VƏ TARİXİ ONOMASTİKA MƏSƏLƏLƏRİ
  3. Svat Soucek, A History of Inner Asia sayfa 265
  4. Mankent TDK Divanü Lugati't-Türk Veri Tabanı

Xarici keçidlər[redaktə]

Qaleriya[redaktə]