Qara Yanvar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Bakıda mülki əhalinin ölümü ilə nəticələnən hərəkat
The tragedy of January 20.jpg
Tarixi 19 yanvar, 1990 - 20 yanvar, 1990
Yeri Bakı(əsasən), Lənkəran, Neftçala
Səbəbi Qarabağ münaqişəsi, Sovet-İran sərhədinin sökülməsi, NMSSRin SSRİ tərkibindən çıxması
Nəticəsi Red Army flag.svg Sovet Ordusunun çoxlu sayda mülki şəxsi öldürməsi və üsyanı yatırması, Minlərlə insanın Sov.İKP dən istefası
Münaqişə tərəfləri
AXC loqo.jpg
Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin üzvləri, vətənpərvər gənclər, Ermənistandan və Dağlıq Qarabağdan qovulmuş etnik azərbaycanlılar. [1]
Red Army flag.svg
Qızıl Ordu
Flag of Azerbaijan SSR.svg
Azərbaycan SSR
Emblema KGB.svg
KQB xüsusi təyinatlıları
Komandanlar
AXC loqo.jpg Əbülfəz Elçibəy[2]
AXC loqo.jpg Etibar Məmmədov [3]
Flag of the Soviet Union.svg Mixail Qorbaçov[4],
Red Army flag.svg Marşal Yazov[5]
Flag of Azerbaijan SSR.svg Əbdürrəhman Vəzirov[6]
Tərəflərin hərbi qüvvəsi
Azərbaycan vətəndaşları, silahsız mülkü şəxslər Red Army flag.svg 12.000[7]-26.000[8]-50.000[9]
İtkilər
Bakıda 131[10]-137[11]-170[12] mülki şəxs öldürüldü, 611[13]-744[14] nəfər yaralı, LənkəranNeftçalada 26 nəfər öldürüldü[15] 21[16]-29[17] əsgər öldürüldü, 90 nəfər yaralı[18]

Qara Yanvar və ya 20 Yanvar faciəsi1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Sovet ordusunun Azərbaycanda həyata keçirdiyi qətliam.[19]

Hadisədən əvvəl[redaktə]

20 yanvar qurbanlarından

1987-ci ildə Sov.İKP MK-nın baş katibi Mixail Qorbaçovun təzyiqi ilə Heydər Əliyev Sov. İKP MK-nın Siyasi Bürosunun üzvlüyündən və SSRİ rəhbərliyindən uzaqlaşdırıldı.[20] Heydər Əliyevin SSRİ rəhbərliyindən kənarlaşdırılmasından dərhal sonra ermənilər M.Qorbaçovun xeyir-duası ilə Qarabağ avantürasına start verdilər.[21]

Milli münaqişələrin közərdiyi ilkin vaxtlarda - 1988-ci ilin əvvəllərində M.Qorbaçov Silva Kaputikyan başda olmaqla bir qrup şovinist erməni ilə görüşdü. Bu hadisədən sonra Xankəndidə, İrəvanda antiazərbaycan və antitürk ruhlu mitinqlər genişləndi. Burada Dağlıq Qarabağın Azərbaycandan ayrılıb Ermənistana verilməsi barədə antikonstitusion tələblər və şüarlar irəli sürüldü və 1988-ci il fevralın 20-də belə bir qərar qəbul olundu.[22] Er­mənistanın bilavasitə müdaxiləsi ilə 1988-ci il fevralın 20-də DQMV Xalq Deputatları Sovetinin iclası keçirildi. Sovetin tərkibindəki 140 deputatdan 110-u erməni, digərləri isə azərbaycanlılar idi. Azər­baycanlı de­putatlar yığıncağa buraxılmadılar. İclasda DQMV-nin Azərbaycan SSR-dən Ermənistan SSR-ə verilməsi haqqında Azərbaycan SSR və Ermənistan SSR Ali Sovetlərinə müraciət edildi.[23]

1988-ci il fevralın 27-28-də Qafan rayonundan 200 nəfər azərbaycanlı qovuldu. 1988-ci ilin mart-aprelində Vedi, Uluxanlı (Zəngibasar), Masis, Ararat, Qafan, Göyçə rayonlarında azərbaycanlı əhali yaşayan kəndlər talan edildi, evləri, malı, mülkü, maşınları yandırıldı. Nəticədə qısa müddətdə həmin rayonlardan 230 min azərbaycanlı əhali dədə-baba yurdlarından zorla çıxarıldı. Çox ağır məşəqqətlərə, dəhşətli sarsıntılara məruz qalan soydaşlarımızdan 214 nəfər öldürüldü, 1154 nəfər yaralandı. Bu olaylara Moskva göz yumur, M.Qorbaçov məkrli bəyanatlar verir, Azərbaycanın o zamankı rəhbərləri isə səriştəsiz mövqe nümayiş etdirirdilər. Belə bir zamanda Azərbaycan xalqı kütləvi mitinqlərə başladı.[24]

XX əsrin 80-ci illərin sonu - 90-cı illərin əvvəlləri keçmiş İttifaqa daxil olan milli respublikalarda - Baltikyanı, Gürcüstan, Moldova, Qazaxstan, Özbəkistan və digər respublikalarda milli-azadlıq mübarizəsinin başlanması Azərbaycanda da milli oyanışın sürətlənməsinə təkan verdi.[25] Azərbaycanda anti-sovet xalq hərəkatının ən yüksək mərhələsi 1988-ci il noyabrın 17-dən başlandı. Həmin gün tariximizə Milli Dirçəliş günü kimi daxil oldu. Azadlıq meydanında keçirilən mitinqlərdə (1988 ci il, 17 noyabr - 5 dekabr) yarım milyondan çox adam iştirak edirdi.[26] Milli Azadlıq hərəkatı Gəncə, Mingəçevir, Əli Bayramlı, Lənkəran, Cəlilabad, Ağdam, Şəki, Gədəbəy və b. yerlərdə də kəskin xarakter aldı.[27]

1989-cu ilin sonu, 1990-cı ilin yanvarında Azərbaycanda ictimai-siyasi vəziyyət xeyli kəskinləşdi, qarşıdurma dərinləşdi, mövcud iqtidarın hadisələrə nəzarəti son dərəcədə zəiflədi.[28]

Cəlilabadda 1989-cu il dekabrın 8-dən fasiləsiz mitinqlər, tətillər başlandı. İnzibati orqan işçiləri xalqın tərəfinə keçdi. Xalqın tələbi ilə raykomun 57 gün əvvəl təyin olunmuş birinci katibi istefa verdi. Yeni katib paytaxtdan göndərildi. Rayonda hakimiyyətə gəlmək istəyənlər yenidən adamları qızışdırdılar. Vəziyyəti nizama salmaq üçün dekabrın 27-də rayona gətirilən milis dəstələri kütləvi həbslər həyata keçirtdi. Qəzəblənmiş əhali hücum edib raykomun, rayon daxili işlər şöbəsinin binalarını dağıtdı, rəhbər işçiləri döyüb qovdu. Toqquşmalarda 150-dən çox adam yaralandı. Dekabrın 29-da burada "Xalq hökuməti" adlandırılan hökumət fəaliyyətə başladı. Müvəqqəti Təşkilat Komitəsi və Milli Müdafiə Şurası yaradıldı.[29]

1989-cu il dekabrın 31-də saat 12-də Araz çayı boyu 137 km-lik Sovet-İran sərhədində həyəcanlar başlandı. Sərhəd qurğuları dağıdıldı. Hər iki tərəfdən sahildə toplanmış adamlar Arazı keçib görüşdülər. 1990-cı il yanvarın 7-də isə SSRİ-Türkiyə sərhədində həyəcanlar baş verdi. Yanvarın 18-də Biləsuvar və Cəlilabad rayonlarında sərhəd qurğuları dağıdıldı.[30]

1990-cı il yanvarın 11-də AXC Lənkəran şöbəsinin qərarı ilə gecə raykom, rayon daxili işlər şöbəsi, rabitə qovşağı, mətbəə və digər dövlət müəssisələri mühasirəyə alındı, partiya komitəsinin, hökumət orqanlarının fəaliyyəti dayandırıldı. Müvəqqəti Müdafiə Komitəsi təsis olundu.[31]

Bu hadisələrə müxtəlif vasitələrlə şərait yaradan Moskva öz istəyinə nail olmuşdu. Siyasiləşmiş insanların çoxu AXC-nin 1990-cı il yanvarın 6-7-də keçirilmiş konfransında yeni seçilmiş İdarə Heyətində üstünlük təşkil edən "liberallar"ın deyil, "radikallar"ın ardınca gedirdi. 1990-cı il yanvarın 13-də Bakının "Azadlıq" meydanındakı izdihamlı mitinqdə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi (AXC) tərəfindən "Milli Müdafiə Şurası"nın (MMŞ) yaradıldığı elan olundu.[32] Əbülfəz Əliyevin (Elçibəy) MMŞ-nin sədri, Etibar Məmmədov, Rəhim Qazıyev, Nemət Pənahovun isə MMŞ-nin üzvləri olduğu bildirildi.[33] Məqsəd mövcud özünümüdafiə dəstələrini birləşdirmək, yeni hərbi dəstələr yaratmaq və erməni hərbi birləşmələrin hücumlarının qarşısını almaq idi. Respublikanın rəhbərliyi də gəncləri MMŞ-nin köməyi ilə milis dəstələrinə cəlb edərək silahlandırıb cəbhəyə göndərməyə, müəssisələrdə fəhlə drujinaları təşkil etməyə çağırırdı.[34]

Respublika hökuməti iflic vəziyyətində idi. Respublika Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin sədri Moskvaya göndərdiyi şifrəli teleqramlarda bildirirdi ki, respublika xaos vəziyyətindədir, qiyam ərəfəsindədir, qətiyyətli tədbirlər görülməsə, Azərbaycan əldən gedə bilər. İmperiya buradakı hakimiyyət böhranından, bəzi ölkələrdə olduğu kimi, Bakıda da sovet hakimiyyətinin devriləcəyindən, beləliklə, Azərbaycanı itirəcəyindən qorxub Bakı ətrafına əlavə qoşun hissələri, ağır texnika gətirməyə başladı. MMŞ-nin təşəbbüsü ilə şəhərin girəcəklərində və Bakı qarnizonu hissələrinin ətrafında əhali yük, minik maşınlarını, avtobus və trolleybusları yan-yana düzüb barrikadalar qurdu, piketlər təşkil etdi. Yollarda 26 maneə yaradıldı. Şəhərdəki qoşun hissələrinin, o cümlədən Salyan kazarmasının yolları kəsildi.[35]

Beləliklə, o vaxtkı SSRİ rəhbərliyinin əmri ilə, xalqımızın etirazına cavab olaraq, Azərbaycanda genişlənən milli azadlıq hərəkatının qarşısını almaq üçün məhz cəza tədbirləri kimi bu qırğın törədildi.[36]

Hərbi müdaxilə[redaktə]

Mixail Qorbaçov başda olmaqla sovet imperiyasının rəhbərliyi Bakıda "rus və erməni kartından" məharətlə istifadə etdi. Guya Bakıya qoşun onları, hərbi qulluqçuların ailələrini qorumaq, "millətçi ekstremistlər" tərəfindən hakimiyyətin zorakılıqla ələ keçirilməsinin qarşısını almaq üçün yeridilmişdi. Əslində isə bu açıq riyakarlıq, ağ yalan idi. Həmin vaxt burada daxili qoşunların 11,5 min əsgəri, Müdafiə Nazirliyinə tabe olan Bakı qarnizonunun çoxsaylı hərbi hissələri,hava hücumundan müdafiə qüvvələri var idi. 4-cü ordunun komandanlığı da Bakıda yerləşirdi.[37]

1990-cı il yanvarın 19-da Mixail Qorbaçov SSRİ Konstitusiyasının 119-cu, Azərbaycan SSR Konstitusiyasının 71-ci maddələrini kobud şəkildə pozaraq, yanvarın 20-dən Bakıda fövqəladə vəziyyət elan edilməsi haqqında fərman imzaladı.[38]

SSRİ Müdafiə Nazirliyinin, DİN və DTK-nın hazırlayıb həyata keçirdiyi “Udar” adlı əməliyyatda əsas rolu xüsusi təyinatlı “ALFA” və SSRİ DTK-nın “A” təxribat qrupları oynayırdı.[39] Beləliklə, qoşunların qanunsuz yeridilməsi nəticəsində Bakıda və respublikanın rayonlarında 147 nəfər öldürülmüş, 744 nəfər yaralanmış, 841 nəfər qanunsuz həbs olunmuş, onlardan 112 nəfəri SSRİ-nin müxtəlif şəhərlərinə aparılaraq həbsxanalarda saxlanılmışdı. Hərbi qulluqçular tərəfindən 200 ev və mənzil, 80 avtomaşın, o cümlədən təcili yardım maşınları dağıdılmış, yandırıcı güllələrin törətdiyi yanğınlar nəticəsində külli miqdarda dövlət əmlakı və şəxsi əmlak məhv edilmişdir.[40]

Yanvarın 19-da gecə qoşun fövqəladə vəziyyət elan edilməsindən xəbərsiz olan şəhərə daxil oldu və əhaliyə divan tutdu. Mixail Qorbaçovun fərmanı qüvvəyə minənədək (20 yanvar, saat 00:00) artıq 9 nəfər öldürülmüşdü.[41]

350-ci paraşüt desantı polku əsgərləri Bakıda, 20 yanvar

Tanklar və BTR-lər Bakı küçələrində qarşılarına çıxan hər şeyi əzir, hərbçilər hər yanı amansız atəşə tuturdular. İnsanlar nəinki küçələrdə, hətta avtobusda gedərkən, öz mənzillərində oturduqları yerdə güllələrə tuş gəlirdilər. Yaralıları aparmağa gələn “təcili yardım” maşınlarını və tibb işçilərini də atəşə tuturdular.[42]

Bakıda fövqəladə vəziyyətin elan olunması haqqında məlumat isə əhaliyə yalnız yanvarın 20-də səhər saat 7-də respublika radiosu ilə çatdırıldı. Halbuki, Mixail Qorbaçovun Azərbaycana ezam etdiyi yüksək vəzifəli emissarlar həyasızcasına bəyan edirdilər ki, Bakıda fövqəladə vəziyyət elan olunmayacaqdır.[43]

Qara yanvar və media[redaktə]

SSRİ DTK-nın "Alfa" qrupu yanvarın 19-da saat 19.27-də Azərbaycan televiziyasının enerji blokunu partlatdı, respublikada televiziya verilişləri dayandırıldı, mətbuat susduruldu. Azərbaycan dünyadan təcrid edildi. Məhz bu faciəli anlarda uzaqlardan "Azadlıq radiosu"nun, Mirzə Xəzərin əzəmətli səsi Mixail Qorbaçovun informasiya blokadasını dağıtdı.[44] Şair və publisist Məlahət Ağacanqızı bu anı öz xatirələrində belə təsvir edir: "Yaxşı yadımdadır 20 Yanvar gecəsi bütün yaxınlarımız bir otağa yığışmışdı. Böyük otaq adamla dolu olsa da heç kəs danışmırdı. Qadınlar səssiz ağlayırdılar, kişilər baxışları ilə yeri yarmaq istəyirdilər -Yerə girmək üçün! Qardaşım radio dalğalarını həyəcanla ələk-vələk edirdi. Və radiodan Mirzə Xəzərin səsini eşidəndə, mənə elə gəldi ki, hamı nəfəsini uddu, amma hamı dirildi. 20 Yanvar gecəsi - Mirzə Xəzərin səsi - möcüzə idi! Bəlkə "ah, nalədən" boğulan hava - Mirzə Xəzərin səsi ilə hıçqırırdı! Mirzə Xəzər - 20 Yanvarda ölməkdə olan Azərbaycan xalqına Allahın bəxş etdiyi ilahi səsi ilə ümid verdi. Bir gündə bir əsrə bərabər iş gördü. O səs milləti məzardan çıxartdı. Dirilərə şəhid oğulları dəfn etmək üçün güc verdi". [45] "Azadlıq"ın 20 yanvardakı ilk verilişi həm Azərbaycanda, həm də dünyanın hər yerində azərbaycanlıları və ictimaiyyəti oyatdı. Dünya azərbaycanlıları ayağa qalxdı. Etirazlar başladı. Moskva öz xəlvəti Bakı əməliyyatını sakitliklə sona çatdıra bilmədi. Hadisələr ətrafında beynəlxalq ictimai rəyi səfərbər etdiyinə görə Sovet orqanları "Azadlıq" radiosundan ABŞ hökumətinə rəsmən şikayət etdi.[46]

"Şit" təşkilatı ekspertlərinin hesabatından[redaktə]

Bakıya yeridilmiş qoşun kontingentinə, - bəzi məlumatlara görə, onun sayı 60 min nəfərə çatırdı, - “doyüş tapşırığını” yerinə yetirmək üçün möhkəm psixoloji hazırlıq keçirilmişdi. “Şit” təşkilatı müstəqil hərbi ekspertlərinin hesabatında oxuyuruq: "Sizi Bakıya rusları müdafiə etmək üçün gətirmişlər, yerli əhali onları vəhşiçəsinə məhv edir; ekstremistlər Salyan kazarmalarının (Bakıda əsas hərbi qarnizonun yerləşdiyi ərazi) ətrafındakı evlərin damlarında snayperlər yerləşdirmişlər, təkcə bu ərazidə 110 atəş nöqtəsi var; binalar, mənzillər Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin yaraqlıları ilə doludur, onlar sizi güclü avtomat-pulemyot atəşinə tutacaqlar".[47]

  • Adamları xüsusi qəddarlıqla və yaxın məsafədən güllələmişlər. Məsələn, Y.Meyeroviçə 21, D.Xanməmmədova 10-dan çox, R.Rüstəmova 23 güllə vurulmuşdur;
  • xəstəxanalar, "təcili yardım" maşınları atəşə tutulmuş, həkimlər öldürülmüşdür;
  • adamlar süngü-bıçaqla qətlə yetirilmişdir. Onların arasında hər iki gözü tutulmuş B.Yefimtsev də var;
  • "Kalaşnikov" avtomatlarında ağırlıq mərkəzi dəyişən 5,45 çaplı güllələrdən istifadə edilmişdir.[48]

Azərbaycan tərəfinin mövqeyi[redaktə]

Xalqın bu ağır günlərində, 1990-cı il yanvarın 21-də Heydər Əliyev Azərbaycanın Moskvadakı daimi nümayəndəliyinə gələrək, təşkil olunmuş yığıncaqda çıxış edərək, xalqla birgə olduğunu bildirdi, 20 Yanvar faciəsinə siyasi qiymət verdi, onun hüquqa, demokratiyaya, humanizmə zidd olduğunu, mərkəzin və o zamankı respublika rəhbərlərinin günahı üzündən yol verilmiş kobud siyasi səhv olduğunu göstərdi. Bu tarixi çıxışın mətni dünyaya, respublikaya geniş yayıldı. Xalqın qəlbində ümid çırağı yandı.[49]

17 yanvar 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin daimi fəaliyyət göstərən işçi orqanı – Milli Şura 20 Yanvarın “Şəhidlər günü” elan olunması haqqında qanun qəbul edib. Qanuna əsasən, yanvarın 20-si Azərbaycan ərazisində qeyri-iş günü elan olunub.[50]

Şəhidlər Xiyabanı

18 yanvar 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin Milli Şurasında 1990-cı ilin 20 Yanvar hadisələri ilə bağlı yaradılmış parlament komissiyasının (sədr akademik Midhət Abasov, müavin vitse-spiker Tamerlan Qarayev idi) hesabatı dinlənilmiş, parlamentin qəbul etdiyi qərarda 20 Yanvar faciəsi SSRİ-nin ali hakimiyyət orqanlarının Azərbaycan xalqına və insanlığa qarşı ağır cinayəti kimi qiymətləndirilmişdir.[51]

Azərbaycan dövlət müstəqilliyini əldə etdikdən sonrakı ilk illərdə başları hakimiyyət uğrunda mübarizəyə qarışmış respublika rəhbərləri 20 Yanvar qırğınına siyasi-hüquqi qiymət verilməsi və cinayətkarların müəyyən edilməsi istiqamətində məqsədyönlü iş aparmadılar. Yalnız 1994-cü ildə Qanlı Yanvar hadisələrinə tam siyasi-hüquqi qiymət verildi, faciənin günahkarlarının adları açıq şəkildə bəyan edildi.[52]

Bakının ən yüksək nöqtələrindən birində hər bir azərbaycanlı üçün müqəddəs and yerinə çevrilmiş bir yer var. Bu, 20 Yanvar qurbanlarının və Ermənistana qarşı döyüşlərdə həlak olanların dəfn edildiyi Şəhidlər Xiyabanıdır.

Filmoqrafiya[redaktə]

  1. Azadlığa gedən yollar (film, 1990)
  2. 20 yanvar (film, 1990)
  3. Matəm (film, 1990)
  4. Ruslar müharibə istəyirmi? (film, 1990)
  5. Güllələnmiş qərənfillər (film, 2012)
  6. Qanlı Yanvar (film, 2015)

İstinadlar[redaktə]

  1. 20 Yanvar-Şərəf və Qürur Günümüz!
  2. BBC: 1988-1990 г.г. Азербайджанская трагедия
  3. БАКУ: ХРОНИКА СОБЫТИЙ
  4. Mixail Qorbaçov 20 yanvar qırğınından
  5. Dmitri Yazov 20 yanvar faciəsini necə törətdiyini açıqladı
  6. 20 yanvar faciəsi - xalqimizin qan yaddaşidir
  7. [1]
  8. [2]
  9. [3]
  10. [4]
  11. [5]
  12. Черный январь. Баку - 1990: Документы и материалы. — Б.: Азернешр, 1990. — С. 287.
  13. [6]
  14. [7]
  15. [8]
  16. [9]
  17. [10]
  18. [11]
  19. "Şəhidlər Xiyabanı 25 il sonra — FOTOLAR" (az). Ölkə.az saytı. olke.az. 20.01.2015. http://www.olke.az/olke-2/sehidler-xiyabani-25-il-sonra-fotolar-13407. İstifadə tarixi: 2015-01-21.
  20. Balayev, Alı Məhəmməd oğlu. Azərbaycanda ictimai-iqtisadi və siyasi vəziyyət (1985-1995-ci illər). Tarix elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almaq üçün təqdim olunmuş dissertasiyanın avtoreferatı. Bakı-2003. səh 15.
  21. Vüqar Orxan. "Azərbaycan tarixi günbəgün: 21 oktyabr" (az). Azərbaycanlı.org saytı. azerbaycanli.org. http://azerbaycanli.org/?lang=aze&page=17&newsId=1887. İstifadə tarixi: 2015-01-25.
  22. Nuru MƏMMƏDOV, Xaqani MƏMMƏDOV. (20.01.2010). "Milli qürur günü" (az). Milli Kitabxananın saytı. anl.az. http://anl.az/down/meqale/azerbaycan/2010/yanvar/104407.htm. İstifadə tarixi: 2015-01-26.
  23. "Ermənistanın Azərbaycana təcavüzü: Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində beynəlxalq hüquq və diplomatik fəaliyyət" (az). Shusha.az saytı. shusha.az. http://shusha.az/erm%C9%99nistanin-az%C9%99rbaycana-t%C9%99cavuzu/. İstifadə tarixi: 2015-01-25.
  24. Nuru MƏMMƏDOV, Xaqani MƏMMƏDOV. (20.01.2010). "Milli qürur günü" (az). Milli Kitabxananın saytı. anl.az. http://anl.az/down/meqale/azerbaycan/2010/yanvar/104407.htm. İstifadə tarixi: 2015-01-26.
  25. Balayev, Alı Məhəmməd oğlu. Azərbaycanda ictimai-iqtisadi və siyasi vəziyyət (1985-1995-ci illər). Tarix elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almaq üçün təqdim olunmuş dissertasiyanın avtoreferatı. Bakı-2003. səh 12.
  26. Tarix (qəbul imtahanlarına hazırlaşanlar, yuxarı sinif şagirdləri və müəllimlər üçün vəsait). Bakı, TQDK-Abituriyent, 2013. səh. 589-590.
  27. Quliyev, Ramin Əliyəddin oğlu. XX əsrin 80-ci illərinin II yarısı - 90-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan SSR-in ictimai-siyasi vəziyyəti. Tarix üzrəfəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim olunmuş dissertasiyanın avtoreferatı. Bakı-2014. səh 14.
  28. Nuru MƏMMƏDOV, Xaqani MƏMMƏDOV. (20.01.2010). "Milli qürur günü" (az). Milli Kitabxananın saytı. anl.az. http://anl.az/down/meqale/azerbaycan/2010/yanvar/104407.htm. İstifadə tarixi: 2015-01-26.
  29. Əhmədağa HƏMZƏYEV, Samir İSMAYILOV. (2005-2006.- № 94-95.). "Qanlı Yanvar" (az). Prezident Kitabxanasının saytı. preslib.az. http://files.preslib.az/projects/aggression/meqale_az.pdf. İstifadə tarixi: 2015-01-26.
  30. Azərbaycan tarixi. 7 cilddə, VII cild. Bakı-2003. səh 208.
  31. Azərbaycan tarixi. 7 cilddə, VII cild. Bakı-2003. səh 208.
  32. "13 yanvar 1990-cı il." (az). azerbaijans.com. http://www.azerbaijans.com/content_1562_az.html. İstifadə tarixi: 2015-01-26.
  33. Ədalət Tahirzadə. "Meydan 4 il 4 ay. II hissə." (az). http://ru.scribd.com/doc/61649820/Meydan-gundeliyi-2ci-hisse#scribd. İstifadə tarixi: 2015-01-26.
  34. Azərbaycan tarixi. 7 cilddə, VII cild. Bakı-2003. səh 209.
  35. Azərbaycan tarixi. 7 cilddə, VII cild. Bakı-2003. səh 210.
  36. Elmira Süleymanova (15.01.2015). "Azərbaycan Respublikası İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkilinin (Ombudsmanın) 1990-cı il 20 Yanvar faciəsinin 25-ci ildönümü ilə əlaqədar B Ə Y A N A T I" (az). Azərbaycan Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkilinin saytı. ombudsman.gov.az. http://www.ombudsman.gov.az/view.php?lang=az&menu=95&id=1686. İstifadə tarixi: 2015-01-25.
  37. Ceyhun ƏLƏKBƏROV (21.01.2015). "Xalqımızın milli azadlıq mücadiləsinin şanlı səhifəsi" (az). Xalq qəzetinin saytı. xalqqazeti.com. http://www.xalqqazeti.com/az/news/politics/53008. İstifadə tarixi: 2015-01-25.
  38. "20 yanvar - qan yaddaşımız!" (az). 20january.az saytı. 20january.az. http://20january.az/old/html/pr2.html. İstifadə tarixi: 2015-01-25.
  39. Havva MƏMMƏDOVA (18.01.2014). "20 Yanvar faciəsi Sovet rejiminin xalqımıza qarşı törətdiyi misli görünməmiş qətliam idi" (az). Xalq qəzetinin saytı. xalqqazeti.com. http://www.xalqqazeti.com/az/news/20january/41264. İstifadə tarixi: 2015-01-25.
  40. Nazim Mustafa. "20 YANVAR – QAN YADDAŞIMIZ" (az). Prezident Kitabxanasının saytı. preslib.az. http://files.preslib.az/projects/aggression/m1_az.pdf. İstifadə tarixi: 2015-01-25.
  41. "Bu gün Azərbaycanda "20 Yanvar" Ümumxalq Matəm Günüdür" (az). SalamNews informasiya agentliyinin saytı. salamnews.org. 20.01.2015. http://salamnews.org/az/news/read/159545. İstifadə tarixi: 2015-01-25.
  42. "Qanlı Yanvar şəhidləri yad edildi" (az). Tərtər Rayon İcra hakimiyyətinin saytı. terter-ih.gov.az. 20.01.2015. http://terter-ih.gov.az/news/272.html. İstifadə tarixi: 2015-01-25.
  43. "20 Yanvar faciəsi (\"Qanlı yanvar\")" (az). BDU Tarix fakültəsinin saytı. history.bsu.edu.az. http://history.bsu.edu.az/az/content/20_yanvar_facisi_qanl_yanvar. İstifadə tarixi: 2015-01-25.
  44. "20 Yanvar- Şərəf Tariximiz" (az). Səs qəzetinin saytı. sesqazeti.az. 24.01.2011. http://sesqazeti.az/az/news/main/137361. İstifadə tarixi: 2015-01-25.
  45. "Mirzə Xəzər haqqında" (az). Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin saytı. mct.gov.az. http://www.mct.gov.az/service/lang/az/page/18/nid/436/service/lang/ru/page/. İstifadə tarixi: 2015-01-25.
  46. Cəmil Həsənli (19.01.2015). "Qanlı Yanvar tarixi faktlarda" (az). CONTACT internet-qəzetinin saytı. contact.az. http://www.contact.az/docs/2015/Want%20to%20Say/011900103418az.htm#.VMQjctKsXg8. İstifadə tarixi: 2015-01-25.
  47. Telman ƏLİYEV (15.01.2014). "20 Yanvar – öz azadlığı uğrunda canından keçməyə hazır olan xalqın sınaq gecəsi" (az). Xalq qəzetinin saytı. xalqqazeti.com. http://www.xalqqazeti.com/az/news/20january/41139. İstifadə tarixi: 2015-01-25.
  48. Telman ƏLİYEV (15.01.2014). "20 Yanvar – öz azadlığı uğrunda canından keçməyə hazır olan xalqın sınaq gecəsi" (az). Xalq qəzetinin saytı. xalqqazeti.com. http://www.xalqqazeti.com/az/news/20january/41139. İstifadə tarixi: 2015-01-25.
  49. "20 yanvar – Şanlı tarixi səhifəmiz" (az). Qaradağ Rayon İcra Hakimiyyətinin saytı. qaradagh.gov.az. 22.01.2013. http://qaradagh.gov.az/news/120.html. İstifadə tarixi: 2015-01-25.
  50. Vüqar Orxan. "17 yanvar 1992-ci il" (az). azerbaycanli.org. http://azerbaycanli.org/?lang=aze&page=17&newsId=181. İstifadə tarixi: 2015-01-26.
  51. Vüqar Orxan. "18 yanvar 1992-ci il" (az). azerbaycanli.org. http://azerbaycanli.org/?lang=aze&page=17&newsId=183. İstifadə tarixi: 2015-01-26.
  52. Vüsal ƏLİYEV (20.01.2014). "Nəsillər dəyişəcək, Vətən oğullarının xatirəsi isə əbədi yaşayacaq" (az). Bakı metropoliteninin saytı. metro.gov.az. http://www.metro.gov.az/en/news/news_20_01_2014.html. İstifadə tarixi: 2015-01-26.

Xarici keçidlər[redaktə]

VikiAnbarda Qara Yanvar ilə əlaqəli mediafayllar var.