Qaraxoca

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Qaraxoca ya da Karahoço (Çincə: 高昌, Gāochāng; Uyğurca: قاراهوجا Qara-hoja, Xoqo) Çin Xalq Respublikasının Sincan-Uyğur Muxtar Rayonunda Turfannın 30 kilometrə cənub-şərqində İpək Yolu üzərində qədim tarixdə bir vahə şəhəridir.

Tarixi[redaktə]

Qaraxoca miladdan sonra 1 əsrda qurulmuş və o zamanlar İpək Yolunun önəmli bir durak yəridir. XIV əsrdaki savaşlarda yakılan şəhirdən, əski kalə kalıntıları və iç və dış şəhir duvarı bugün hala tanınabilir. Gəçmişi hakkında çok iyi bəlgələr bulunmadığından, sadəcə ağızdan ağıza anlatılan hekayələr vardır. Orada yaşayan yərəl halk Qaraxocaya Idykut-shəhri, Idikutshəhri vəya Idikutschari adını verirlər. Alman arxeoloq və Ana Asiya araşdırmacı Albərt von Lə Coq, Qaraxoca şəhir tarixi kalıntılarının üzərinə bir kitab çap edilmişdir.

439-cu ildə Jujan xaqanlığılar[1][2] (柔然) tərəfindən məğlub edilən Juqu Wuhui (沮渠無諱, Jǔqú Wúhuí) və Juqu Anzhou (沮渠安周, Jǔqú Ānzhōu) komutasında gəriyə kalanlar şimal Lian (Çincə: 北凉, Bĕi Liáng)dan kaçıp Qaraxocaya gəldilər və 460 yılına kadar burada hüküm sürdülər. O zamanlar Qaraxocada onbinə yakın Xan Çinlisi yaşardı, və Rouranlar tarafından adı Kàn Bózhōu (闞伯周) olan bir Xan Çinliyi 460 yılında bağımlı Qaraxoca Krallığına aday göstərirlər. Bu tarixtə Gaochələr[3] (高車) və Jujan xaqanlığı Tarım hövzəsi üçün dartışırlardı.

Gaochə-Kralı Afuzhiluo (阿伏至羅; Āfúzhìluó), Kàn Shǒugūi (闞首歸)yi öldürür və Dunhuangdan gəlmə Zxang Məngming (張孟明) adındaki bir Xan Çinliyi bağımlı Kral ilan ədərlər, böyləcə Qaraxoca yönətimi və kontrolü Gaochələrin əlinə gəçər. Sonraları Zxang Məngming Gaochələrin ayaklanmalarında öldürülür yərinə Ma Ru (馬儒) keçər. 501-ci ildə Ma Ru düşürülüp öldürülür, Qaraxoca xalqı Kansu (Çincə: 甘肅 / 甘肃; Gānsù)da Jinchəngdən gələn ismi Qu Jia (麴嘉) olan birini Kral seçərlər. Qu Jia Rouranlarla ittifak kurmayı kabul ədər, fakat Rouranların Kağanı Gaochələr tarafından öldürülür, və o Gaochələrin əgəmənliğini altına girər.

Daha sonra, Göytürklərin bölgədə güçü artınca Qaraxoca (Gaocxang) Qu-Sülaləlığı Göktürklərin vasalı olur. 640 yılında Çin Tan sülaləsi tarafından Qaraxoca ələ gəçirilir, Tang Sülaləlığına əklənip Xizhou (西州) ismi vərilir. YuanMin Sülalələri qeydlərində Qaraxoca (Gaocxang), "Halahəzhuo" (哈拉和卓) və "Huozhou" (火州) olarak adlandırılmışdır.

Qaraxoca IX - XIII əsrdə Qaoçan Uyğur idikutluğuna önəmli bir mərkəz olmuşdur.

Buddizm Hindistandan Çinə, şimal İpək Yolu rotası boyunca ətkin olarak IV və V əsrlərdə şimal Wəi Sülaləı başlangıcında yayılmışdır. Buddist məbəd mağaraları yapısı bu zaman boyunca başlar. Mağaraların çoğu IX əsr və ən gec XIII əsrda yapılmıştır. Qaraxoca yakınlarındaki ən böyük olanı Bəzəklik mağaralarıdır (Bozikəli Qianfodong 柏孜克里克千佛洞)(بېزەكلىك مىڭ ئۆيى). Çinli Kazıbilimciləri tarafından Qaraxoca (高昌故城, Gāochāng gùchéng) adlandırılır.

Qaraxocada bir məbəd var, öbürlərinə görə daha böyüktür və Erkən Tang dönəmindən tanınmış bir Çinli Budist rahip, bilgin, gəzgin və çəvirmən Xuanzangnın burada yaşadığı tahmin ədilir. Bu tapınak ortalama 10.000 m² böyüklüktə və böyük bir ana odası, rahiplər için yatak odası, bir okuma odası və birdə kitabxanası var.

Kan ailəsi idarəçiləri[redaktə]

Turpan-gaochang-d10.jpg
Turpan-gaochang-d12.jpg
Turpan-gaochang-d11.jpg
Turpan-gaochang-d08.jpg
高昌古城.jpg
Məbəd adı Çincə soyadı və adı Səltənət müddəti Çağ adları ve Onların uyuşan müddətləri
Çince çeviri: soyadı ve adı
Bilinmir 闞伯周 Kàn Bózhōu 460-477 Bilinmir
Bilinmir 闞義成 Kàn Yìchéng 477-478 Bilinmir
Bilinmir 闞首歸 Kàn Shǒugūi 478-488?
veya
478-491?
Bilinmir

Zhang ailesi yöneticileri[redaktə]

Məbəd adı Çincə soyadı və adı Səltənət müddəti Çağ adları ve Onların uyuşan müddətləri
Çince çeviri: soyadı ve adı
Bilinmir 張孟明 Zhāng Mèngmíng 488?-496
veya
491?-496
Bilinmir

Ma ailesi yöneticileri[redaktə]

Qu ailesi yöneticileri[redaktə]

Məbəd adı Çincə soyadı və adı Səltənət müddəti Çağ adları ve Onların uyuşan müddətləri
Çince çeviri: soyadı ve adı
Bilinmir 馬儒 Mǎ Rú 496-501 Bilinmir
Məbəd adı Çincə soyadı və adı Səltənət müddəti Çağ adları ve Onların uyuşan müddətləri
Çince çeviri: soyadı ve adı
Bilinmir 麴嘉 Qú Jiā 501-525
Bilinmir 麴光 Qú Guāng 525-530 Ganlu (甘露 Gānlù) 525-530
Bilinmir 麴坚 Qú Jiān 530-548 Zhanghe (章和 Zhānghé) 531-548
Bilinmir 麴玄喜 Qú Xuánxǐ 549-550 Yongping (永平 Yǒngpíng) 549-550
Bilinmir Qu Xuanxi'nin oğlu 551-554 Heping (和平 Hépíng) 551-554
Bilinmir 麴宝茂 Qú Bǎomào 555-560 Jianchang (建昌 Jiànchāng) 555-560
Bilinmir 麴乾固 Qú Qiángù 560-601 Yanchang (延昌 Yánchāng) 561-601
Bilinmir 麴伯雅 Qú Bóyǎ 601-613
619-623
Yanhe (延和 Yánhé) 602-613
Zhongguang (重光 Zhòngguāng) 620-623
Bilinmir Adsız gaspçı 613-619 Yihe (義和 Yìhé) 614-619
Bilinmir 麴文泰 Qú Wéntài 623-640 Yanshou (延壽 Yánshòu) 624-640
Bilinmir 麴智盛 Qú Zhìshèng 640 bilinmiyor

İstinadlar[redaktə]

  1. Rouranlar (Çincə: 柔然 pinyin: Róurán; Wade-Giles: Jou-jan, ya da 蠕蠕 Ruǎnruǎn, 芮芮 Rúrú, 茹茹, 蝚蠕), indiki Monqolustanda Altaya hegemon olan böyük bir köçəri oymaq birliği. Wolfgang-Əkkəhard Scharlipp Diə frühən Türkən in Zəntralasiən, sayfa 11
  2. Türkcədə "Apar" olaraq adlandırılır.
  3. Gaochələr (高車, Kao-chə) Asiyada bir Ulus. Kökəni muhtəmələn Dingling olduğu sanılır. Yərləşim alanları bugünkü orta Monqolustan və şimal Xan Çindir. Ehtimalən bir Türk Ulusu, indiyə qədər Çinlilərin vərdiği Kao-chə ismi ilə tanınır, kəndilərinə vərdikləri isimləri bilinməməktədir. Wolfgang-Əkkəhard Scharlipp Diə frühən Türkən in Zəntralasiən, sayfa 11

Xarici keçidlər[redaktə]