Qavril Derjavin

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Qavril Romanoviç Derjavin (14 iyul 1743(1743-07-14)-20 iyul 1816(1816-07-20)) — Rusiya dövlət xadimi, şair.

Həyatı[redaktə]

İmperatriça II Yekaterinanın stats-sekretarı, senator, sonra imperator Pavelin zamanında Ali sovetin üzvü, dövlət xəzinədarı, imperator I Aleksandr dövründə Ədliyyə naziri olan böyük rus şairi Derjavin istər öz bioqrafları, istər digər tarixçilər tərəfindən tatar bəyi Baqrım Mirzənin varisi sayılır. Atası Böyük Pyotr dövründə orduda xidmətə başlamış və çarın öz alayında döyüşlərə girmişdi. Sonralar da öz qohumu olan bir qızla evlənmişdi. Atası özünün beş qardaşı arasında bölünmüş bir mirasa sahib idi. Ailənin ilk uşağı müqəddəs Qavriil (Cəbrayıl) günündə doğulduğundan adını Qavriil qoydular.

Pyotrun qızı Yelizavetanın hakimiyyətinin ilk ili idi; bu qədim tatar məskəni üsyan alovları içində yanırdı. Tarix boyunca tatar vətəni olan bu yerlər: Volqa sahilləri və Uralboyu torpaqlar sürətlə ruslaşdırılır, görünməmiş vüsətlə bərəkətli Or çölləri köçürülmələrlə məskunlaşdırılırdı. Burada rus hərb qalaları kimi Orsk və Orenburq (hər ikisi Or çayı üstündə salınıb) tikilib möhkəmləndirilir, yeni müstəmləkələri itaətdə saxlamaqda olan istilaçı hərbi qüvvələri mühafizə edir. Yerli xalqların zorla xristianlaşdırmağa və müstəmləkəçilik zülmünə qarşı çıxışlarını amansızlıqla yatırdan çar hökuməti üsyanı qan içində boğmaqla susdururdu. Yada salaq ki, Puşkinin "Kapitan qızı" əsərində qalanın komendantı Puqaçov üsyanının ilk çağlarındaca əsir düşmüş başqırdla görüşərkən dili, ağız-burnu kəsilmiş bu keçmiş qiyamçını görüb 20-25 il qabaqkı üsyanı xatırlayır.

İndi istila olunmuş bu yerlərə ruslarla bir gələn alman kolonizatorları (Ana tərəfdən Alman zadəganları ilə qohum olan Romanovlar onları yeni əldə olunmuş torpaqları istifadə etmək üçün dəvət edirdilər) içində bir müəllim Derjavinə Orenburqda alman dilini mükəmməl öyrədir. Fransız dilinin Rusiyanın kübar dairələrini fəth etməyinə hələ var idi. Hələ ki, Pyotrun səcdə və təbliğ etdiyi alman dili və alman mədəniyyəti üstün nüfuza malik idi.

Beləliklə, şair əvvəl ev tərbiyəsi almış, daha sonra gimnaziyada təlim-tərbiyə görmüşdü. 1760-cı ildə Mühəndis məktəbinə yazılmış, Volqa üstündə qədim Bulqar şəhərinin xarabalıqlarının tədqiqi ilə məşğul olmuşdu. Bu işlə yüksək saray əyam, elm-maarif fədaisi İvan Şuvalov özü maraqlanırdı. Derjavinin tərtib etdiyi sənədləri – Volqaboyu şəhərlərin, o cümlədən Çeboksar tatar şəhərinin planının, relyef və landşaftla bəzəməsi çox bəyənilmişdi. Şuvalov özü çariça Yelizaveta Petrovnanın sevimlisi idi; yalnız elə Rusiyada deyil, bütün Avropada savadı ilə ad qazanmışdı.

Volqa Bulqarıstanın qədim paytaxtı olan bu çiçəklənən, abad Bulqar şəhəri 1431-ci ildə Vasili Tyomnının qəsbkar qoşunları tərəfindən dağıdılıb tənəzzülə uğramışdı. Xarabalıqlar belə şəhərin bir vaxt mövcud olan ehtişamını çatdırmaqdadır. Derjavinin görə bildiyi böyük minarə çox sonralar – 1841-ci ildə dağılmışdı.

Gənc Derjavin ona tapĢırılan bu iĢdə səy və çalışqanlığına görə qvardiyaya poruçik keçirilmiĢ, Peterburqa gəlmiĢ, saray çevrilişinin iĢtirakçısı olmuĢ, həmin gün ağ atlı, amazonka libaslı Yekaterinanı görmüşdü. Təxminən 20 il sonra həyat onları daha sıx yaxınlaĢdıracaq. O, Yekaterinadan böyük lütv və ehsan görəcək, özü isə onu gah öyəcək, gah öyrədəcək, gah da məzəmmət edəcəkdi. Özü çox savadlı və ağıllı olan imperatriça Derjavinin ağlına, düĢüncəsinə valeh idi. Öz fikirlərini ustalıqla Yekaterinaya çatdırıb, onun düĢüncəsinə təsir edə bilirdi. Onun haqqında "Hökmdarın Horatsisi" deyəcəkdilər. Bu etibar və sədaqət haqqında lətifələr yaranacaqdı. Guya bu soyadı – Derjavin "tutub saxlayan" sözündəndir, məhz özündən qızıĢıb çıxan hökmdarın qabağını almağı bacardığı üçün qazanıb. Bu uydurma olsa da həqiqətin özü idi; dövlətin bütün iĢlərini öz əlindən keçirən Yekaterinanın bütün iĢ günü qaynar, çılğın bir atmosferdə keçirdi, heç nə onun diqqətindən yayına bilməzdi.

Baqrım Mirzənin nəvəsi şahanə şerləri və türksayağı qəlbə girmə bacarığısəmimiyyəti ilə yüksək rütbəli saray əyanı olacaqdı. Hətta imperatorun iqamətgahı QıĢ Sarayında öz dairəsində yaşayacaqdı. Bu rütbəni ona nə hərb şücaəti və nailiyyətləri, nə də var-dövləti yox, yalnız söz-ilahi söz qazandıracaqdı.

Amma o vaxta hələ çox vardı. Mənhus kasıblıq, ardınca atasının ölümü, özünün yetimçilik qəhri uzun zaman onu xoĢbəxtlikdən və firavan həyatdan uzaq saxlamaqda idi.

Atası xidmət vaxtı daha gənc ikən at təpiyindən ağır zədə almışdı. Bu zədə onu qəbrə vaxtsız apardı. Atası öləndə evdə 15 manatları belə yox idi ki, borclarını qaytarsınlar; ana üç uĢaqla tək qalmıĢdı. Onun köməksiz vəziyyətindən istifadə edən qonĢular Derjavinlərə məxsus torpaqları da mənimsədilər. Dul, savadsız ana əlində uĢaqları saatlarla qapılarda şikayətə dururdu; ədalət gözləyirdi. Uşaqların böyüyü gələcək Ģair idi. 10 yaşı vardı. Bu yaĢda gördüyü bu alçaldıcı səhnələri ömrü boyu unuda bilmirdi. Bu türk oğlunda ədalətə hörmət o qədər güclü idi ki, çara (Pavelə) cavab da qaytarmıĢdı neçə Ģahidin qabağında ola-ola. Derjavin necə olur olsun əli pula çatmaq, anasına kömək etmək istəyirdi. Bu gün isə hələlik həmin yol çətin yol idi. Derjavinin həvəslə "inqilab" adlandırdığı saray çevriliĢi baĢa çatdı, "inqilabın" liderləri və onlara yaxın adamlar səxavətlə mükafatlandırıldı. O isə Moskvada yaĢamalı idi. Qarovul xidməti aparırdı, unudulmuĢdu, az qalmıĢdı postda duranda qar uçqununa yuvarlansın və ac itlər onu dağıtsın...

Amma asudə vaxtlarda və xüsusən gecələri çox oxuyurdu; öz-özünə bir məĢğələ də tapılmıĢdı. Soldat arvadlarına məktub yazmaq. Bu mirzəliyi səbəbiylə soldat folklorunu öyrənirdi, sadə rus dilinin sözlərinə, sirlərinə bələd olurdu; istəyirdi ki, məktublar kəndə çatanda maraqla oxunsun. 20 yaĢına çathaçatda idi. Puqaçov üsyanı alovlanarkən əlinə fürsət düĢür; ucala bilər, əlinə vardövlət keçə bilərdi. Öz xahiĢi ilə döyüĢə yazılır. Üsyanın yatırılmasında ən qızğın yerlərdə vuruĢur, tərkibində olduğu korpusda fərqlənir, əlinə düĢən üsyançıları dinməz-söyləməz asır; üsyanda isə iĢtirak edən tatarlar, mordvalılar, marilər, baĢqırdlar – onun soydaĢları Yekaterinanın bu torpaqlara artan zülmünün qurbanları idi. Üsyan yatırılan kimi təltif olunur. Lakin Yekaterinanın mükafatı (300 təhkimli və torpaq) ürəyincə olmur, səxavətlə mükafatlandırılan baĢqa xoĢbəxtlərə paxıllığı tutur. 1777-ci ildə saraya yaxınlaşır, bu dairədən olan bir qızla – gələcək çar Pavelin süd bacısı ilə evlənir. Bu qızın atası Bostidon familiyalı portuqaliyalı idi. Toyqabağı vəliəhd Pavellə də görüĢür, xeyir-dua alır, yaxşı cehizə sahib olur. Üstəlik Rus-Türk müharibəsindən sonra Rusiyaya yeni keçən Dneprboyu torpaqlar zadəganlara müftə paylanarkən Xerson quberniyasından təhkimlilərlə birlikdə 6000 desyatin bərəkətli torpaq əldə edir. Ġndi artıq 1000-dən çox təhkimlisi (bu say hər zaman yalnız kiĢilərin miqdarını göstərirdi) və çoxlu torpağı var idi.

"Ġsmayılın alınması münasibətilə Rusa lirik mahnı" mədhiyyəsində yüksək bəlağətlə: Yalnız sənin qartalın ayın qabağını kəsdi", – deyə qələbəni vəsf edir. Bu zaman qartal sözü ilə fateh Rusu, ay dedikdə bayrağı ay-ulduzlu Osmanlı dövlətini nəzərdə tuturdu. Həmçinin o vaxtın salonlarında, hökumət tədbirlərində himn kimi oxunan "Zəfər ĢimĢəyi çax!..." Ģerində "Məhəmmədilər" üzərindəki qələbə vəsf olunur. Türk hərb qalaları Ġsmayılın, Oçakovun alınması, general Valerian Zubovun 1796-cı ilin mayında Dərbəndi zəbt etməsi münasibətilə qalibiyyət Ģeirləri yazdığı kimi, VarĢavanı qan içində boğub təslim etdirən Suvarova təntənəli mədhiyyə, II Yekaterinanın ölümünə elegiyasını yazdı.

Derjavin öz əslini-kökünü gözəlcə bilirdi. Şeirlərində bəzən zarafatla olsa da, özünü "Murza", "Baqrımın varisi" əsərlərini isə "tatar nəğmələri" adlandırırdı (39, I т, c.349); Kazanı isə bir ana qucağı kimi unuda bilmirdi; "Arfa" Ģeirində kazan-tatar motivləri riqqətlə yaradılmıĢdı.

Ġlk odalarını "Atillanın varisi, Ra çayının sakini" (Ra, Pha – Volqa çayının qədim adıdır, antik müəlliflərdə, o cümlədən, Ptolomeydə belə iĢlənib) kimi imzalayırdı. Ona Ģöhrət gətirən və üzünə bəxtin qapılarını açan – "Felitsa" odasının isə Moskvada məskunlaĢan, lakin öz qulluq iĢləri ilə əlaqədar Peterburqda yaĢayan Tatar Mirzəsi (Ģahzadəsi) tərəfindən yazıldığını göstərirdi. O bu adları bilərəkdən iĢlədirdi. Bunlar onun dövründə təbii idi: xristianlaĢan və Moskvanı dolduran əsilzadə türklər – "yeni ruslar" adi hal idi.

Derjavinin müasiri olan Ģair və dramaturq V.V.Kapnist Felitsanın gözəl obrazını yaratdığına görə onu Rafael adlandırır və ona həsr etdiyi Ģerində "Mirza" deyə ona xitab edirdi.

Yekaterina özü də bədii yaradıcılıqla məşğul olur, jurnal buraxır, dram əsərləri, uĢaqlar üçün hekayələr, şeirlər yazırdı. Elə Ģair kimi də hərəkət edirdi. Derjavinə göndərdiyi zərfi "Qırğız-qaysaq Ģahzadəsindən Mirzə Derjavinə" ünvanı ilə yollayır, üstü brilyantla bəzənmiş, içi pulla dolu tütünqabı hədiyyəsi ilə. Ġmperatriça Rusiya Akademiyasının ilk qadın prezidenti olan rəfiqəsi Yekaterina DaĢkovaya "bu Ģeirləri oxuyub dəli kimi ağlayıram", – deyə elə ağlaya-ağlaya da etiraf edirdi.

O Ģairin yaratdığı Ģahzadə qızda – qırğız şahzadəsində özünü görüb tanımıĢdı. "Kim məni belə duya bilərdi?", – deyə göz yaşları tökürdü. Onun saysız məĢuqları içində həqiqi məhəbbətlə sevdiyi gənc general Aleksandr Lanskoy müəmmalı Ģəkildə yenicə ölmüĢdü. Söz gəzirdi ki, onu Yekaterinaya qısqananlar zəhərləmiĢlər.

Hökmdar dostluq etdiyi fransız yazıçısı və filosofu Qrimmə yazdığı (9 sentyabr 1784) intim məktubda kədər və xiffətdən əriyə-əriyə "artıq dörd aydır ki, otağımda güclə gəzirəm, heç kimi qəbul etmirəm və adam arasına çıxmıram, insanların, sadəcə görünüĢləri belə məni çimçəĢdirir və üzür", – deyə etiraf edirdi.

ġer-mədhiyyə Y.DaĢkovanın nəĢr etdiyi "Sobesednik" jurnalında nəĢr olunmuĢdu. Yekaterinanı ağladan bu Ģeir müəllifinə elə əbədi Ģöhrət gətirir ki, Rusiya hələ buna bənzər nəyinsə Ģahidi olmamıĢdı.

Dahilərdən hansısa deyib ki, hökmdar öz dövrünü xarakterizə edir. Bu əsr elmə-maarifə güclü maraq və ehtiram əsri idi. Elə vaxt olmuĢdu ki, çariça öz kabinet pulundan çatıĢmayan maaĢları – məvacibləri ödəmiĢdi. Yekaterina Ģairin lirasına müharibələrdə gurlayan topların səsi qədər əhəmiyyət verir və qiymətləndirirdi. Alimlərə xüsusi qayğı ilə diqqət göstərən imperatriçanın həyat tarixçəsindən göründüyü kimi, Rusiya Elmlər Akademiyasının tədbirləri Yekaterinanı onun özünün Ģəxsi nailiyyətlərindən artıq maraqlandırırdı. Ətrafına topladığı, iĢlədiyi dövlət adamlarını savadına görə saraya cəlb etmişdi, yaltaqları paytaxtına belə buraxmırdı.

Böyük rus Ģairi A.S.PuĢkin bədii yaradıcılığında Derjavindən müxtəlif münasibətlərlə bəhs etmiĢdi. "Fonvizinin kölgəsi" əsərində onu qırxıq tatar (britıy tatarin) deyə yad edir:

Şanlı Lomonosov Pinddə bir zaman,
Gördü ki, Rusda bir qarıĢıqlıq var.
Üzü-baĢı qırxıq tatar – nəğməkar,
Əlində lirası qaldırır tufan.
(tərcüməçi: Ə. Tələt)

Mühacirət illərində yazıçı Buninin Fransada evində yaĢamıĢ ədib A.Baxrax xatirlərində yazır ki, Bunin birdən-birə mütaliəsini saxladı və əlində oxuduğu Derjavinin Ģeirlərində poetik ifadələrin gözəlliyinə heyran qalaraq vəcdlə çığırdı: Bir bax, gör bu tatar nə yazıb, daha gözəlini heç kəs yaza bilməz!..

Ədliyyə naziri iĢləyərkən onun Ģeirləri nə qədər gözəl olsa da və çox oxunsa da, zarafata salıb deyirdilər ki, Derjavin nazir olduğu üçün onu oxumağa məcburuq. Lakin əslində rus Ģeirinə dərin və canlı lirizm bəxĢ etmiĢdi bu böyük dövlət adamı. Yalnız o idi ki, ilk dəfə məiĢət sözlərinə belə Ģairanəlik və emosionallıq verib Ģeirə gətirmiĢdi.

Fəaliyyətinin böyük hissəsini Derjavinin yaradıcılığının toplanıb nəĢr olunmasına, Ģərhinə sərf edən və bu yaradıcılığın bütövlüyünə çalıĢan, ömür həsr edən akademik Y.K.Qrot yazırdı ki, "çox az rus adamı olub ki, həm yaradıcılıqda, həm xidməti iĢində bu qədər səy göstərsin. Ona görə o həmiĢə tarixi sima olaraq tarixin özündə qalacaq". Romanovlar sülaləsindən bir-birinin ardınca üç imperator taxt-tacının yanında – yaxınında dayana bildi. Bəzən dilini saxlaya bilmir, kəskin, hikkəli bu dil ilə də çar sözünə ikiqat cavab verirdi. Ağlı baĢına gəldikdə peĢiman olur, azacıq qorxuya düĢür, lakin şairliyi köməyinə çatırdı. Hətta çar qəzəbini yatırda bilirdi.

Çalışqan, zəhmətsevər idi, düzlüyü, doğruçulluğu ilə ad çıxarmıĢ və padşaha sədaqətli idi, ötkəm olsa da elə bunun üstündə Yekaterina DaĢkova ilə getgedə soyuyan əlaqəsini 1793-cü ildə tamam kəsdi ki, onun Yekaterianın ünvanına söyüşlərini sinirə bilmirdi.

İstinadlar[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]